Çfarë mundësish i hap Kosovës Marrëveshja e Tregtisë së Lirë me EFTA-n, çfarë përvojash ka rajoni? 

Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë, që Kosova e ka nënshkruar së fundmi me vendet anëtare të Shoqatës Evropiane të Tregtisë së Lirë (EFTA), Maqedonia e Veriut e ka që nga viti 2000, ndërsa Serbia dhe Shqipëria që nga viti 2009. Që atëherë, është dëshmuar se këto tre vende kanë bashkëpunim më të madh me Zvicrën, e cila është gjeografikisht më e afërta, dhe e njëjta gjë pritet edhe në rastin e Kosovës. Kjo jo vetëm për shkak të rritjes së vazhdueshme të shkëmbimit tregtar mes Kosovës dhe Zvicrës, por edhe për shkak të diasporës së madhe kosovare në këtë shtet.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Marrëveshja e nënshkruar në Davos të Zvicrës, në margjinat e Forumit Ekonomik Botëror, më 22 janar, pritet në Prishtinë të jetë një mundësi për kompanitë kosovare që të rrisin eksportet në një treg prej rreth 15 milionë banorësh, ndërsa shpresat po vendosen edhe në hyrjen e investimeve të huaja.
EFTA përbëhet nga Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra, dhe sipas të dhënave nga uebfaqja e organizatës, në vitin 2023, vëllimi i përgjithshëm i tregtisë ndërmjet Kosovës dhe anëtarëve të EFTA-s arriti në 175 milionë euro, nga të cilat 76 milionë euro përfaqësonin importe të mallrave nga Kosova, dhe 99 milionë euro ishin eksporte nga vendet e EFTA-s.

Gjatë vitit 2023, eksportet kryesore të Kosovës në tregun EFTA ishin mobiliet (dyshekë, llamba, tabela ndriçuese...), produkte plastike, hekur, çeliku, produkte druri..., alumini dhe produkte alumini, ndërsa nga anëtarët e EFTA-s, Kosova importonte automjete, produkte farmaceutike dhe duhan.

Kryetari i Aleancës Kosovare të Bizneseve, Agim Shahini, deklaroi për Kosovo online se si tregtarët, prodhuesit dhe konsumatorët do të përfitojnë nga nënshkrimi i Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë me anëtarët e EFTA-s, pasi marrëveshja synon të sigurojë që lëvizja e mallrave dhe kapitalit të jetë pa doganë mes tyre, si dhe brenda CEFTA-s.

Ai, megjithatë, thekson se çdo marrëveshje që Kosova nënshkruan me institucionet ndërkombëtare duhet të mbështetet, jo vetëm të nënshkruhet, dhe kujton se CEFTA ishte në një gjendje kritike vitin e kaluar për shkak të Kosovës.

“Prodhuesit nga Kosova tani kanë të drejtë të eksportojnë mallrat e tyre si në CEFTA dhe kjo do të thotë një avantazh i madh. Mund të importojmë edhe mallra nga këto katër vende pa doganë, që do të thotë se është një përfitim edhe për tregtarët, edhe për konsumatorët, edhe për prodhuesit. Zvicra është një vend me të cilin tashmë bashkëpunojmë shumë dhe në të cilin diaspora jonë është e madhe dhe nga kjo marrëveshje më së shumti do të përfitojnë diaspora dhe biznesmenët tanë nga Kosova”, tha Shahini.

Sipas vlerësimit të analistit ekonomik nga Shkupi, Abil Baush, nga nënshkrimi i Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë të Kosovës me EFTA-n do të përfitojnë ato kompani kosovare që janë të orientuara drejt eksportit sepse do të zbuten barrierat e eksportit, ndërsa importet nga anëtarët e EFTA-s do të nënkuptojnë marrjen e produkteve cilësore, por edhe nxitjen për të prodhuar produkte cilësore në Kosovë që do të jenë konkurruese në tregun e tyre.

Baush thekson se çdo vend do të dëshironte të ishte pjesë e atij tregu dhe se Kosova ndoshta do të bashkëpunojë më së shumti me Zvicrën.

Serbia, siç thotë, ka bashkëpunim të mirë me Zvicrën, gjë që reflektohet në marketingun e produkteve industriale, bujqësore dhe të tjera që janë të standardizuara për atë treg, ndërsa në anën tjetër importon produkte të cilësisë së lartë.

Ai vlerëson se Shqipëria e ka shfrytëzuar mirë marrëveshjen EFTA edhe në sektorin e ndërtimit dhe turizmit duke tërhequr turistë nga këto vende dhe duke filluar të ndërtojë hotele cilësore në vend.

“Serbia dhe Shqipëria dinin t'i shfrytëzonin mirë të gjitha këto, ndërsa ne, për fat të keq, ashtu si Maqedoni, mbetëm pas këtyre vendeve të Ballkanit Perëndimor. Maqedonisë i mbetet të përfitojë nga këto marrëveshje”, tha Baush për Kosovo online.

Ai thotë se në rastin e Maqedonisë së Veriut ka problem me shfrytëzimin e mundësive konkurruese.

“Nëse, për shembull, Serbia di të bëjë dhe shesë produkte bujqësore si në tregun zviceran, kjo nuk bëhet këtu ose bujqësia jonë nuk është e modernizuar sa duhet për të qenë konkurruese në këto tregje”, ka vlerësuar Baush.

Ndihmësdrejtori i Sektorit për Analiza Strategjike, Shërbime dhe Ndërkombëtarizim të Odës Ekonomike të Serbisë, Bojan Staniq, thotë se lidhjet ekonomike me anëtarët e EFTA-s janë të rëndësishme për Serbinë dhe se ato po zhvillohen falë Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë, si dhe kapaciteteve në rritje të Serbisë si një ekonomi e orientuar drejt eksportit. Ai thekson se në Serbi po vijnë investime të konsiderueshme nga anëtarët e EFTA-s, në radhë të parë nga Zvicra dhe pjesërisht nga Norvegjia. Vitin e kaluar, siç shton, investimet e huaja direkte nga anëtarët e EFTA-s arritën në afër 200 milionë euro.

"Serbia, ndër vendet anëtare të EFTA-s, bashkëpunon më së shumti me Zvicrën, e cila është deri tani ekonomia më e fortë atje. Nga ana tjetër, nuk janë vetëm mallrat që këmbehen pa doganë ndërmjet EFTA-s dhe Serbisë, por edhe shërbimet po rriten ndjeshëm sa i përket qarkullimit. Është veçanërisht e rëndësishme për Serbinë që ne kemi një suficit shumë të lartë në tregtinë e shërbimeve, kryesisht falë teknologjive të informacionit. Për shembull, në vitin 2023 ka pasur rreth gjysmë miliardë plus në shkëmbimin e shërbimeve me EFTA dhe gjatë 11 muajve të 2024-ës ky plus ka qenë rreth 300 milionë. Nga ana tjetër, kur bëhet fjalë për mallrat, kemi deficit, por eksportet tona në zonën EFTA janë rritur ndjeshëm”, thekson Staniq për Kosovo online.

Ai thekson se EFTA është gjithashtu e rëndësishme sepse formon të ashtuquajturën Zona e Tregtisë së Lirë Evropiane me Bashkimin Evropian. Zona Ekonomike Evropiane, ose më mirë, tregu i vetëm.

“Nëse anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk është real në të ardhmen e parashikueshme, një alternativë mund të jetë aderimi në Zonën Ekonomike Evropiane dhe përmes anëtarësimit në Zonën Ekonomike Evropiane ju hyni në një treg të vetëm që përbëhet nga afro 500 milionë njerëz”, thotë Staniq.

Kur shikon EFTA dhe BE-në mesatarisht, ai shton se ritmet e rritjes në EFTA janë pak më të larta se në Bashkimin Evropian, gjë që tregon gjithashtu një elasticitet më të madh ndaj krizës që prek Evropën. Tregu i Eftës, siç thotë Staniq, përbëhet nga një popullsi e ngjashme në madhësi me Ballkanin Perëndimor, prej rreth 15, 16 milionë banorësh, por me fuqi blerëse shumë më të madhe dhe një ekonomi, industri dhe prodhim konkurrues shumë të zhvilluar.

Serbia vendos në tregun EFTA produkte duhani, konstruksione të caktuara metalike, misër, fruta të ngrira.., ndërsa importon mallra luksi, produkte farmaceutike, pajisje të teknologjisë së informacionit…
Bardh Sejdarashi, ekspert ekonomik dhe autor i emisionit “Sheshi i Dollarit” në ABC News nga Tirana, thotë se marrëveshjet e tregtisë së lirë, si kjo me EFTA, të cilën edhe Shqipëria e ka që nga viti 2009, e përgatisin ekonominë e çdo vendi që të jetë e hapur, të respektojë standardet e tregtisë së lirë dhe të ketë mundësinë të rrisë prodhimin vendas për eksport.

Ai thotë se marrëveshja me EFTA ka ndihmuar që sipërmarrësit shqiptarë të tregtojnë më lirshëm me vendet anëtare të kësaj organizate.

“Fakti është që pas nënshkrimit të këtyre marrëveshjeve, ka një ritëm të mirë rritjeje të tregtisë mes këtyre vendeve, edhe pse ende nuk është në nivelin që duhet të jetë,” thekson Sejdarashi.