Cilat janë shanset për formimin e AKS-së nëse në Kosovë ndryshon pushteti?

Në përfundimet mbi zgjerimin e BE-së, ndër temat e tjera, është përfshirë edhe çështja e Asociacionit të Komunave Serbe. Qëndrimi i Vetëvendosjes ndaj kësaj obligimi është parë gjatë viteve të fundit, ndërsa – duke pasur parasysh se formimi i AKS-së është një temë e demonizuar në opinionin publik – as partitë që aktualisht janë në opozitë nuk do t’i përkushtohen me zell kësaj çështjeje nëse vijnë në pushtet, përveç nëse ka një shtysë të fortë nga aktorët ndërkombëtarë, vlerësojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Eventualisht, ato mund ta dërgojnë për vlerësim në Gjykatën Kushtetuese draftin evropian të statutit të AKS-së.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Kërkesa që Kosova të fillojë pa vonesë themelimin e AKS-së dhe të nisë përmbushjen e obligimeve nga marrëveshja e vitit 2023 është përfshirë në draft-përfundimet mbi politikën e zgjerimit në takimin e sotëm të Këshillit për Çështje të Përgjithshme të BE-së.

Se Kosova duhet të ndërmarrë hapat e nevojshëm për krijimin e Asociacionit të Komunave Serbe, e theksoi gjatë vizitës në Prishtinë në nëntor edhe Johan Wadephul, shefi i diplomacisë gjermane.
Formimi i AKS-së është obligim i Kosovës që nga viti 2013, është ratifikuar në Kuvend, por diskutime për këtë çështje mes partive shqiptare muajt e fundit pothuajse nuk ka pasur.
Kjo as që duhet të çuditë. Diçka që do të interpretohej si lëshim ndaj komunitetit serb nuk sjell pikë politike, ndërsa zgjedhjet janë para derës.

Analisti politik nga Prishtina, Shkëlzen Maliqi, vlerëson se, nëse pas zgjedhjeve formohet një qeveri e përbërë nga partitë që aktualisht janë në opozitë, një qeveri e tillë me gjasë do ta dërgonte për vlerësim në Gjykatën Kushtetuese draftin evropian të statutit të Asociacionit të Komunave Serbe.
Maliqi thotë se opozita nuk është deklaruar shumë për çështjen e Asociacionit, pasi kjo ishte karta kryesore populiste e Albin Kurtit, por se partitë opozitare, në thelb, janë për përmirësimin e marrëdhënieve me Perëndimin – si me Brukselin ashtu edhe me Uashingtonin.

"Kurti negocioi Marrëveshjen e Ohrit me Vuçiçin, dhe nëse asgjë tjetër, ata (opozita) të paktën do ta dërgojnë statutin e Asociacionit të Komunave Serbe në Gjykatën Kushtetuese."

Ky ishte gjithashtu një kusht që ne të hynim në Këshillin e Evropës. Mendoj se çdo qeveri tjetër përveç asaj të Kurtit do të jetë shumë më bashkëpunuese", tha Maliqi për Kosovo online.

Aleksandar Shluka, bashkëpunëtori i organizatës joqeveritare Iniciativa e Re Sociale, gjithashtu beson se një qeveri e përbërë nga partitë që tani janë në opozitë do të kishte një qëndrim të ndryshëm ndaj formimit të Asociacionit të Komunave Serbe, sepse ato parti shprehën gatishmërinë e tyre për të bashkëpunuar me aktorët ndërkombëtarë që kërkojnë formimin e AKS, por ai thekson se kjo çështje është jashtëzakonisht jopopullore midis të gjitha partive shqiptare në Kosovë.

Shluka tha për Kosovo online se pyetja është se sa partitë opozitare, nëse vijnë në pushtet, do të kenë mbështetjen e bashkësisë ndërkombëtare për të zbatuar AKS, sepse kjo temë është demonizuar në sferën publike dhe është krijuar një polarizim i madh rreth saj gjatë qeverisjes së Albin Kurtit.

"Bashkësia ndërkombëtare kërkon në mënyrë deklarative përmbushjen e detyrimeve nga të dyja palët, por nuk shohim se është përfshirë ndjeshëm në formën e presionit mbi palët. Përveç kësaj, shohim se disa pika të tjera në botë tani kanë merituar vëmendjen e bashkësisë ndërkombëtare, siç është situata në Ukrainë ose Gaza", vëren Shluka.

Ai gjithashtu sheh si një problem të mundshëm që qeveria e re, nëse formohet nga partitë opozitare, do të duhet të jetë një koalicion, kështu që pyetja është se sa e qëndrueshme do të jetë.

"Nëse fillon të përmbushë diçka kaq jopopullore, kjo mund të çojë në rënien e saj. Formimi i AKS është një proces që sigurisht do të kërkojë kohë. Ndoshta ata mund të dërgojnë një projekt-statut për vlerësim, por formimi i plotë i Komunitetit do të kërkojë një periudhë më të gjatë kohore, ndoshta një ose dy vjet, dhe pastaj pyetja është nëse ajo qeveri do të jetë e qëndrueshme dhe afatgjatë për të qenë në gjendje të ofrojë diçka të tillë", thekson bashkëbiseduesi ynë.

Në rast të një ndryshimi të qeverisë në nivel qendror, ai thotë se nuk duhet të presim një ndryshim drastik në qasjen ndaj komunitetit serb në përgjithësi, por ai beson se do të ishte më mirë sesa gjatë qeverisë së Vetëvendosjes.

"Nuk do të thoja se ata pëlqejnë tepër të përmbushin gjëra që do të përmirësonin statusin e komunitetit serb, por ata duan bashkëpunim më të mirë me partnerët ndërkombëtarë. Mbështetja e tyre është e rëndësishme për ta, dhe atëherë ata ndoshta do të jenë më të gatshëm të përmbushin edhe ato vendime jopopullore dhe të bëjnë disa hapa përpara në normalizimin e marrëdhënieve ose deeskalimin, me mbështetjen, dritën jeshile dhe ndoshta me disa garanci nga bashkësia ndërkombëtare. Në thelb, ata nuk kanë interes të drejtpërdrejtë politik në lëvizje të tilla sepse mund t'u kushtojnë pikë politike", thotë Shluka.

Siç thekson ai, situata është aq e polarizuar sa çdo vendim që do të ishte një lëshim për serbët do të vëzhgohet nga opozita, veçanërisht nëse opozita do të jetë Vetëvendosja, domethënë Albin Kurti.
As Petar Qurçiq, hulumtues i Institutit për Studime Evropiane në Beograd, nuk është optimist se Asociacioni i Komunave Serbe mund të formohet në një afat të shkurtër pas krijimit të një qeverie të re të Kosovës, pavarësisht kërkesave të BE-së.

Ai thotë se në këtë moment është e vështirë të parashikohet nëse, në rast se pas zgjedhjeve të 28 dhjetorit qeverinë e re në Kosovë e formojnë partitë që tani janë në opozitë, ajo qeveri do të ishte më e gatshme ta formojë Asociacionin, veçanërisht duke pasur parasysh nacionalizmin shumë të fortë dhe të theksuar shqiptar, jo vetëm në Kosovë, por edhe në diasporë.

"Secila palë do të dëshirojë të jetë më 'shqiptare' krahasuar me atë në pushtet. Kjo zgjidhje do të duhet të përfshijë të gjithë përfaqësuesit shqiptarë, dhe se si do të duket do të varet kryesisht nga dinamika e marrëdhënieve me aleatët perëndimorë", shpjegon Qurçiq për Kosovo online.

Ai vëren se, kur bëhet fjalë për AKS, duhen mbajtur parasysh tre perspektiva.

"Njëra është ajo serbe, në të cilën kuptohet se institucionet e Prishtinës do të formojnë AKS, për të cilën janë zotuar më shumë se dhjetë vjet më parë me Marrëveshjen e Brukselit. Që atëherë, Prishtina ka pasur një detyrim, dhe kjo nuk ka ndodhur, duke pasur parasysh se Vetëvendosja ka qenë në pushtet për gati gjysmë dekade, dhe se para kësaj një koalicion kompleks i partive shqiptare ishte në pushtet. Ata thjesht nuk donin të formonin AKS, dhe kjo është perspektiva tjetër - vullneti politik në Prishtinë. Nuk pres që Prishtina të jetë në gjendje të fillojë atë procedurë me iniciativën e saj, pavarësisht se kush është në pushtet", thotë Qurçiq.

Perspektiva e tretë, shton ai, i referohet institucioneve evropiane dhe faktorëve më të gjerë ndërkombëtarë.

"Para së gjithash, po mendoj për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të cilat në një farë mënyre e kanë shtrënguar retorikën ndaj Prishtinës, dhe përveç kësaj kemi Bashkimin Evropian. Me procesin e negociatave dhe diskutimeve, shpresojmë që pala evropiane të mund të ndikojë në Prishtinën për të intensifikuar formimin e Asociacionit, e cila është e rëndësishme për serbët në Kosovë dhe Metohi, por në afat të shkurtër dhe të mesëm, nuk jam optimist se do të vijë deri aty", përfundoi Qurçiq.