Dy vjet nga vendosja e sanksioneve të BE-së ndaj Kosovës: Kush pëson dëme dhe a ka pasur ndonjë efekt?

Masat ndëshkuese që Bashkimi Evropian i vendosi Kosovës dy vite më parë, sipas vlerësimeve të ekonomistëve, kanë shkaktuar humbje të mëdha për shkak të bllokimit të shumë projekteve. Megjithatë, kjo nuk e ka shtyrë qeverinë e Kosovës të ndryshojë qasjen ndaj veriut. Në vend të deeskalimit që kërkonte Brukseli, gjatë këtyre dy viteve ka ndodhur e kundërta – një varg veprimesh të reja të njëanshme, theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online dhe konstatojnë se pjesa e sanksioneve që parashikonte pezullimin e takimeve bilaterale dhe pjesëmarrjen e Kosovës në ngjarje të nivelit të lartë, në fakt as që është zbatuar.

Autor: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Qeveria në Prishtinë është njoftuar për masat ndëshkuese të BE-së më 28 qershor 2023. Dy vjet më vonë, Kosova mund të thuhet se ndodhet në një regjim të heqjes graduale të sanksioneve me "mbikëqyrje".

Gjatë një vizite në Kosovë në maj, Kaja Kallas, përfaqësuesja e lartë e Bashkimit Evropian për politikë të jashtme, theksoi se BE-ja po i heq gradualisht masat ndaj Kosovës dhe se për heqje të plotë, kusht mbetet deeskalimi i situatës në veri.

“Mbyllja e institucioneve minon përpjekjet për deeskalim”, tha Kallas, duke iu referuar mbylljes së institucioneve në veri të Kosovës që mbështeten nga Serbia, veprime që nuk janë ndalur as pas kësaj deklarate të përfaqësueses së lartë të BE-së.

Mesazhi ka qenë i ngjashëm edhe kur administrata e mëparshme evropiane vendosi sanksionet në qershor 2023: “Presim që Kosova të veprojë në mënyrë deeskaluese”.

Atëherë u përcaktuan edhe detyra konkrete: të ndalen menjëherë operacionet policore pranë ndërtesave komunale në veri të Kosovës, që kryetarët e zgjedhur në zgjedhjet e bojkotuar nga serbët të ushtrojnë përkohësisht detyrat në hapësira që nuk janë ndërtesa komunale, dhe që të shpallen sa më parë zgjedhje të parakohshme në të katër komunat në veri.

“Kosova nuk do të ftohet në ngjarje të nivelit të lartë, vizitat bilaterale do të pezullohen, përveç atyre që kanë për qëllim zgjidhjen e krizës në veri në kuadër të dialogut me mbështetjen e BE-së. Është pezulluar edhe programimi i fondeve IPA (Instrumenti për Ndihmë Para-Anëtarësimit) për vitin 2024”, u shpjegua atëherë nga BE-ja.

Në fund të fundit, kujt i dëmtuan sanksionet dhe a rezultuan ato në atë që priste BE-ja?

Bashkëpunëtori i organizatës joqeveritare "Iniciativa e Re Shoqërore", Aleksandar Shluka, tha për Kosovo online se Bashkimi Evropian sigurisht që nuk ka arritur atë që ka synuar.

“Duke vendosur sanksione ndaj Kosovës, Bashkimi Evropian ka dashur të dërgojë një mesazh se Qeveria e Kosovës duhet të ndalojë me veprimet e njëanshme dhe të fillojë deeskalimi, por gjatë këtyre dy viteve ka ndodhur e kundërta – shumë veprime të reja të njëanshme dhe eskalime të reja në terren. Kur shohim se po flitet për heqje të masave dhe se zyrtarët kosovarë gjatë këtyre dy viteve e kanë kërkuar disa herë këtë, ne e shohim këtë si farsë, duke pasur parasysh se situata në terren përkeqësohet dita-ditës dhe se deeskalimi nuk ka ndodhur,” thekson Shluka.

Ai përfundon se BE-ja është futur në një rrugë pa dalje me masat ndëshkuese, pasi brenda vetë BE-së nuk ka konsensus për heqjen e tyre, ndërsa situata në terren nuk po përmirësohet.

Sipas vlerësimit të tij, qytetarët e Kosovës vuajnë më shumë për shkak të masave ndëshkuese të BE-së.

"Flitet për qindra miliona euro që u humbën nga fonde të ndryshme të BE-së gjatë kohëzgjatjes së këtyre masave. Megjithatë, do të thoja se qytetarët nuk e shohin lidhjen midis politikës së Kurtit që çoi në masa dhe përkeqësimit të standardeve të jetesës që ndodhi. Nuk shihet se masat ndikuan drejtpërdrejt në përkeqësimin e standardeve, por ndoshta perceptohet si një situatë përgjithësisht e keqe ekonomike në botë", thotë Shluka.

Ai shton se masat dëmtuan edhe Albin Kurtin në një farë mënyre, duke marrë parasysh se në zgjedhjet e fundit në shkurt ai pati një rënie të mbështetjes krahasuar me zgjedhjet e vitit 2021, megjithëse, vëren ai, ky nuk është i vetmi faktor që ndikoi në uljen e mbështetjes.

"Problemi është se qytetarët ende nuk e shohin se sa shkatërruese është politika e Aljbin Kurtit për qytetarët e Kosovës, dhe unë po mendoj mbi të gjitha për shqiptarët e Kosovës që përbëjnë shumicën e mbështetjes së tij. Serbët e Kosovës e kanë parë dhe ndjerë këtë shumë herë dhe e dinë se kjo politikë nuk është e mirë për ta, por shqiptarët ende nuk e shohin. Do të shohim nëse ata, me zgjatjen e masave sipas të cilave Kosova po humbet gjithnjë e më shumë, do ta kuptojnë këtë në zgjedhjet e reja dhe do ta ndëshkojnë Kurtin apo do të vazhdojnë të mashtrohen nga nacionalizmi që ai po i shet në vend të kësaj një standard më të mirë socioekonomik të njerëzve", thekson bashkëbiseduesi ynë.

Siç pohon ai, në shumë raste anëtarët e BE-së nuk i respektuan masat e futura në Kosovë sepse, pavarësisht ndalimit të takimeve të nivelit të lartë, disa përfaqësues të anëtarëve të BE-së u takuan me zyrtarë të Kosovës.

"Ato nuk u trajtuan seriozisht që nga fillimi, por në gjysmë të rrugës, domethënë, një vit më parë, tashmë flitej për heqjen e tyre. Ish-përfaqësuesi i lartë i BE-së, Giuseppe Borelj, rekomandoi heqjen e këtyre masave para se të largohej nga detyra. Megjithatë, nuk ka konsensus brenda BE-së për të hequr masat, dhe tani do të shohim se si do të dalin nga ai rreth vicioz ku Kurti, të paktën për sa kohë që zgjat kjo qeveri, nuk do të dorëzohet, dhe nga ana tjetër, BE nuk ka mekanizëm për të hequr masat", thotë Shluka.

Sanksionet e BE-së, sipas ish-ambasadores dhe anëtares së Forumit për Marrëdhënie Ndërkombëtare Branka Latinoviq, patën më shumë efekt në fushën e pezullimit të negociatave të BE-së me Prishtinën në lidhje me Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit dhe kur bëhet fjalë për projektet financiare, ndërsa pjesa politike e këtyre masave, thotë ai, nuk u ndje.

Që nga futja e masave të BE-së në qershor 2023, siç thotë Latinoviq, nuk ka pasur diskutime apo takime komiteti në lidhje me Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit, dhe projektet që duhej të financoheshin janë pezulluar, ndërsa Kosova është një përfituese kryesore e fondeve evropiane për arsye të ndryshme.

"Kjo pjesë sigurisht që u ndje, duke pasur parasysh se këto janë projekte që lidhen me rehabilitimin e rrugëve, hekurudhave, ngrohjes, rrjeteve të kanalizimeve e të ngjashme. Deri në çfarë mase, këto janë të dhëna që nuk mund t'i dimë. Nga ana tjetër, sanksionet politike që nënkuptonin që përfaqësuesit e Kosovës nuk do të ftoheshin në takime të nivelit të lartë nuk patën asnjë efekt, duke pasur parasysh se përfaqësuesit nga Prishtina vazhduan të ftoheshin në të gjitha takimet e nivelit të lartë që u mbajtën në kuadër të proceseve rajonale, përveç në Ukrainë, pra në Odesa, por ky ishte vendimi i autoriteteve ukrainase, të cilat, rastësisht, nuk janë anëtare të Bashkimit Evropian, por kishin mesazhin dhe efektin e duhur", thotë Latinoviq.

Arsyeja pse Kryeministri i Kosovës nuk ishte në takimet e fundit, siç thotë ajo, ishte ndoshta se qeveria në Prishtina është në fakt teknike.

Duke iu referuar deklaratës së Kalasit për heqjen graduale të sanksioneve, Latinoviq thekson një veçori specifike të këtij procesi.

"E gjej shumë interesant shpjegimin e dhënë nga Kaja Kallas gjatë qëndrimit të saj në Prishtinë, prandaj Bashkimi Evropian po prezanton heqjen graduale të sanksioneve, sepse këto nuk janë arsyet për të cilat u vendosën. Është një lloj shpërblimi dhe njohjeje për autoritetet e Prishtinës për zgjedhjet që mbajtën, të cilat u zhvilluan në mënyrë paqësore dhe në lidhje me përmbushjen e standardeve, që do të thotë se pezullimi fillon për shkak të një historie krejtësisht tjetër", thekson Latinoviq.

Nga ana tjetër, siç pohon ai, u theksua se autoritetet në Prishtina duhet të bëjnë një përpjekje shtesë për të parandaluar përshkallëzimin e mëtejshëm në veri dhe se të gjitha aktivitetet që ato kryejnë duhet të jenë në mënyrën që kërkohet prej tyre.

"BE-ja ruan aftësinë shantazhuese se tërheqja e sanksioneve mund të ndalet nëse Prishtina nuk sillet ashtu siç pret BE-ja në lidhje me veriun. Do të thoja se është një lloj ekuilibri, por nuk shoh se ka ndonjë efekt të madh. Do të ishte shumë mirë të ulemi në tryezë dhe të zgjidhim ato çështje që janë urgjente për popullsinë serbe në veri", thotë bashkëbiseduesi ynë.

Latinoviq beson se BE-ja me siguri do të monitorojë me kujdes atë që po ndodh në veri dhe se kjo nuk do të thotë që lëvizjet e njëanshme mund të vazhdojnë pa u ndëshkuar përsëri Prishtina.

Duke folur për pasojat ekonomike të sanksioneve, ish-kryetari i Odës Ekonomike të Kosovës, Safet Gërxhaliu, thotë se Kosova ka humbur faktikisht mbi 750 milionë euro.

“Për një shtet të vogël, kjo është një shumë e madhe parash,” tha Gërgjaliu.

Sipas tij, Kosova nuk ka qenë e përfshirë në shumë aktivitete me rëndësi politike dhe gjeostrategjike për Evropën.

“Vetë fakti që Mali i Zi dhe Shqipëria kanë bërë hapa kaq të mëdhenj drejt integrimeve, ndërsa Kosova ndodhet në pikën zero, është një përgjigje e mjaftueshme për të kuptuar kush po humbet dhe sa të dëmshme kanë qenë sanksionet për Kosovën,” tha Gërgjaliu për Kosovo Online.

Sa i përket heqjes graduale të sanksioneve, ai thekson se nuk ka ndonjë vendim formal të Këshillit të Ministrave të BE-së.

“Kallas ka thënë se sanksionet po hiqen gradualisht, por nuk ekziston asnjë vendim. Ose hiqen sanksionet, ose nuk hiqen. Derisa të kemi një vendim zyrtar nga Këshilli i Ministrave që janë hequr, këto janë vetëm deklarata politike që në njëfarë mënyre kanë rol ngushëllues, por nuk përfaqësojnë një hap thelbësor drejt heqjes së atyre masave,” thekson Gërxhaliu.