A e pranoi BE pafuqinë e saj për çështjen e Kosovës me dështimin e takimit në Bruksel?

Dështimi i raundit të fundit të negociatave ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës në Bruksel hapi pyetjen se sa BE, si ndërmjetësi kryesor, i mban ende të gjitha fijet në dorë, dhe sa i aftë është të ndikojë dhe të mos lejojë lëvizje të njëanshme siç është ndalimi i fundit i dinarit në Kosovë.

Se procesi i dialogut nën patronazhin e Bashkimit Evropian ka kohë që është në krizë dhe pa progres konkret është konfirmuar indirekt nga i dërguari special i BE-së për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, Mirosllav Lajçak.

Pas takimit të djeshëm në Bruksel, ai tha se nuk ka përgjigje për shumë pyetje politike.

“Përshëndes përkushtimin e palëve në gjetjen e një zgjidhjeje të qëndrueshme për komunitetet e prekura nga dekreti i fundit i BQK-së. Takimi i sotëm i dialogut ishte një hap i parë i rëndësishëm, por shumë pyetje politike mbeten pa përgjigje. Do të kërkohen takime shtesë”, ka shkruar Lajçak në llogarinë e tij në rrjetin X.

Ambasadorja gjermane në Serbi, Anke Konrad, thotë për Kosovo online se Bashkimi Evropian ka mekanizma për të bërë presion ndaj palëve në dialog, por se roli i tij është ai i ndërmjetësit, dhe se vetëm Beogradi dhe Prishtina mund të arrijnë një zgjidhje.

“BE është një ndërmjetës në dialog dhe sigurisht që mund të ushtrojë presion, të kërkojë ose të përpiqet të bindë të dyja partitë politike që të përfundojnë procesin e dialogut, por roli i BE-së është vetëm të ndërmjetësojë mes Beogradit dhe Prishtinës në atë që ata janë të gatshëm të pranojnë”, tha Konrad.

Ajo shpjegoi se problem i kyç është se të dyja palët e kanë pranuar marrëveshjen, por hapat për ta zbatuar i kanë parë në mënyra të ndryshme.

"Ai përparim deri më tani nuk është bindës, megjithatë, kjo nuk duhet të na dekurajojë të heqim dorë. Është thjesht një çështje për të gjetur një mënyrë për të zhbllokuar disa pyetje dhe për të vazhduar përpara. Ne e mbështesim fuqimisht një qasje të tillë dhe shpresojmë shumë që Përfaqësuesi Special i BE-së Miroslav Lajçak së shpejti do të jetë në gjendje t'i ftojë të dy liderët të takohen përsëri. Presim që të dy liderët të jenë të gatshëm për dialog, sepse vetëm përmes dialogut mund të zgjidhen mosmarrëveshjet që kanë”, thotë Konrad.

Sipas saj, negociatat e djeshme në Bruksel duhet të shihen vetëm si pjesë e pamjes më të gjerë të normalizimit të marrëdhënieve, e cila përfshin edhe formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, që në masë të madhe do të çojë në normalizimin e marrëdhënieve.

Nga ana tjetër, kolegu i saj, ambasadori shumëvjeçar i Serbisë në Gjermani, Zoran Jeremiq, thekson se BE ka mekanizma për të parandaluar veprimet e njëanshme, por se arsyeja thelbësore e krizës në dialog qëndron në “tërheqjen e luftës” mes BE-së, SHBA-së dhe Gjermanisë se kush do ta ketë primatin mbi Kosovën.

“Ishte një “tërheqje e litarit”. Ka një konflikt serioz mes BE-së dhe SHBA-së, e Gjermanisë dhe faktorëve të tjerë për primatin në Kosovë. Dhe kjo është një nga ato. Por kjo është puna e tyre. Mbi të gjitha duhet të na interesojë pozita e serbëve në Kosovë dhe masat e njëanshme që po merr Kosova, të cilat ua vështirësojnë jetën dhe qëndrimin në Kosovë. Për mua, kjo shpesh ngjan me ligjet racore të Gjermanisë. Ishin legjitime në atë kohë, kaluan në Parlament, por ishin çnjerëzore. Ajo që po bën Kosova tani është e ngjashme. Sjell disa rregullore, ligje që e vështirësojnë apo pengojnë jetën e komunitetit pakicë në fushën për të cilën ai e konsideron veten përgjegjës”, thotë Jeremiq për Kosovo online.

Ai thekson se pyetja kryesore është nëse BE dëshiron të zbatojë mekanizma që do të parandalojnë lëvizjet e njëanshme dhe mundësinë e largimit nga procesi i negociatave.

“Ka mekanizma, si ndryshe, por pyetja është nëse duan t'i zbatojnë dhe këtu qëndron i gjithë problemi. Kosova pohoi, në pajtim me disa faktorë të bashkësisë ndërkombëtare, se mund ta eliminojë Bashkimin Evropian nga ato pjesë të dialogut për të cilat nuk është e interesuar që të ekzistojë dialogu. Tani ata po përpiqen ta zvogëlojnë çështjen në marrëdhëniet midis dy shteteve dhe po përpiqen të injorojnë dhe nënvlerësojnë gjithçka jashtë kësaj. Në këtë, ata janë të ndihmuar dhe përkrahur nga BE, veçanërisht disa anëtarë të saj, dhe në rastin e fundit, kjo e vështirëson dialogun”, thekson Jeremiq.

I takon Bashkimit Evropian, saktëson Jerimiq, të kuptojë dhe të zbatojë masat që do të mbrojnë pajtueshmërinë me Marrëveshjen e Brukselit.

“BE është i vetmi ndërmjetës për momentin. Çështja është se ajo kupton dhe zbaton masat apo pergorativat e saja që ka si ndërmjetëse dhe marrëveshjen e nënshkruar të Brukselit për të cilën garantoi zbatimin. Prandaj, bëhet fjalë vetëm për zbatimin e asaj që është rënë dakord, e jo për përpjekje të vazhdueshme për eliminimin e frymës së saj përmes falsifikimit të vazhdueshëm të marrëveshjes”, përfundon Jeremiq.

Duke komentuar raundin e fundit të negociatave në Bruksel, ish-ambasadori i Serbisë në Gjermani vlerëson se Serbia tregoi pjekuri diplomatike dhe nuk ra në grackën e Prishtinës se bisedimet politike të zbresin në nivelin teknik të negociatave.

Ai thekson se Beogradi ka përcjellë një mesazh të qartë se është i interesuar për dialog dhe se merr pjesë në të dhe se i takon zyrtarëve të BE-së të mendojnë për qëndrimin që ka Prishtina ndaj rolit të tyre si ndërmjetës në negociata.

“Kosova ka treguar se dëshiron ta ulë dialogun nga niveli politik në nivelin e pretenduar të bashkëpunimit teknik ndërmjet institucioneve kompetente të disa dy vendeve, gjë që ne nuk mund ta pranojmë. Dhe prandaj është mirë që takimi u zhvillua. Ne erdhëm në formatin e zakonshëm dhe i takon Bashkimit Evropian të mendojë se si Kosova e trajton atë dhe botën si ndërmjetësues”, përfundon Jeremiq.

Megjithatë, profesori asistent në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd, Marko Dashiq, thotë se problemi kryesor është se palët në dialog kanë pritje shumë të larta nga BE si ndërmjetësues në negociata.

Dashiq thekson se BE, në lidhje me mandatin që i është caktuar, ka arritur rezultate të caktuara, por që i takon Beogradit dhe Prishtinës që të arrijnë një zgjidhje.

“Palët në mosmarrëveshje duhet të arrijnë në një zgjidhje përfundimtare, dhe BE po menaxhon vetëm ato ‘doreza’ që duhet të çojnë në vetë thelbin, që është normalizimi i marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës”, tha Dashiq për Kosovo online.

Ai kujton se pritej që marrëveshja të zbatohej plotësisht një vit më parë, fillimisht me draftin e marrëveshjes në Bruksel, e më pas me konkretizimin e saj në Ohër.

“Por ne shohim që sot nuk ka asgjë nga zbatimi i plotë i marrëveshjes, edhe pse mund të kemi qenë shumë leht kemi besuar se ky zbatim do të vijë realisht. Ndërmjetësimi është një ndërhyrje menaxheriale në procesin diplomatik, por nuk duhet të ushqejmë iluzione se fjala e ndërmjetësit është kyçe dhe vendimtare në këtë proces”, thekson Dashiq.

Ai shpjegon se ka disa argumente në mbështetje të tezës se BE megjithatë arrin rezultate të caktuara si ndërmjetëse në dialog.

“E para është ndërtimi i pritshmërive të tepruara nga palët në kontest se BE do të jetë në gjendje të formulojë dhe të marrë vendime në një periudhë të shkurtër kohore dhe më pas të bindë palët në mosmarrëveshje që t'i zbatojnë ato ashtu siç janë marrë vesh. Kjo është një pritje iluzore, sidomos duke pasur parasysh mandatin që i është caktuar BE-së në këtë proces ndërmjetësimi, i cili është vetëm për të lehtësuar dialogun”, thekson Dashiq.

Qëndrimi i dytë bazohet në një përfundim hipotetik se çfarë do të ndodhte nëse nuk do të kishte ndërmjetësim të BE-së.

“Shpesh do të dëgjoni, madje edhe nga disa zyrtarë evropianë, se ata do të donin shumë të luanin rolin e “arkitektit” që u është caktuar. “Arkitekti” në kuptimin e propozimit të ndonjë marrëveshjeje kuadër që vetëm më vonë do të negociohet në detaje. Por, ata më shpesh luajnë rolin e zjarrfikësve falë faktit që lindin në situata krize”, thotë Dashiq.

Ai thekson se mënyra se si BE i ka menaxhuar deri më tani krizat në Kosovë është e lavdërueshme.

“Më duket se menaxhimi i krizës i Bashkimit Evropian është i lavdërueshëm duke pasur parasysh faktin se deri më tani me shumë sukses kanë parandaluar çdo përshkallëzimi të mëtejshëm të diçkaje që ndoshta ishte fara e një konflikti shumë më të fortë midis Beogradit dhe Prishtinës, kryesisht në territory e Kosovës”, beson Dashiq.

Arsyet e vonesës së zbatimit të marrëveshjes, duke përfshirë edhe formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, ai e sheh “në fushën e marrëdhënieve të brendshme politike” në Kosovë.

“Mendoj se elitat politike në Kosovë nuk janë të gatshme ta bëjnë diçka të tillë. Kurti e ka bërë të qartë në të gjitha fushatat zgjedhore, e më pas edhe në aktivitetet e tij politike kur është tashmë në detyrë. Unë kam argumentuar disa herë se gjatë mandatit të Kurtit, formimi i BKS nuk do të ndodhë, edhe nëse jo në atë formë me të cilën komuniteti serb do të ishte vërtet i kënaqur”, beson Dashiq.

I pyetur nëse BE mund të ndikojë që një qëndrim i tillë i autoriteteve në Prishtinë të ndryshojë, Dashiq thotë se po e bën këtë.

“Por, në përputhje me “levat” e ndikimit, mendoj se arrin maksimumin. Madje BE tentoi ta sanksionojë Kurtin, ndonëse në mënyrë simbolike, në formën e disa presioneve diplomatike, në mënyrë që disa përfaqësues diplomatikë të vendeve anëtare të BE-së të mos takoheshin me të, të flisnin publikisht kundër politikave të tij. Ata u përpoqën të arsyetonin me të, por nuk ishte presioni i mjaftueshëm për Kurtin për të ndryshuar politikën e tij dhe reagimet e tij ndaj disa presioneve të mëtejshme nuk do të jenë dukshëm të ndryshme. Ai do të qëndrojë konsistent ndaj politikës që është krejtësisht katastrofike për komunitetin serb në Kosovë”, ka theksuar Dashiq.

Marigona Shabiu nga Nisma Rinore për të Drejtat e Njeriut (YIHR) nga Prishtina beson se përgjegjësinë për bllokimin e dialogut nuk e mbajnë vetëm Serbia dhe Kosova, por edhe Bashkimi Evropian si ndërmjetësues i negociatave.

Shabiu thotë për Kosovo online se rezultatet e deritanishme të procesit të dialogut politik janë nën pritshmëritë, sidomos për jetën e njerëzve të thjeshtë, duke apostrofuar komunitetin serb në Kosovë.

Ajo e sheh përgjegjësinë dhe shkaqet e dështimit tek palët në dialog, por edhe tek Bashkimi Evropian si ndërmjetësues i atij procesi.

“Procesi po zhvillohet shumë ngadalë dhe pa shumë presione nga BE ndaj palëve që ato të jenë më të përkushtuara dhe më të zellshme në procesin e dialogut”, thekson Shabiu.

Ajo gjithashtu qorton negociatorët e BE-së për qëndrimin e tyre të butë ndaj autoriteteve në Beograd dhe Prishtinë.

“Kjo çoi jo vetëm në armiqësi mes palëve, por edhe në përgjithësi e ndaloi procesin. Është shumë e rëndësishme që kur flitet për procesin e dialogut, duhet të kihet parasysh jeta e njerëzve dhe komuniteteve të zakonshme, veçanërisht për të garantuar plotësisht të drejtat e komunitetit serb përmes kushtetutës, por edhe përmes çdo mekanizmi tjetër që do të siguronte përfshirjen e plotë të serbëve në shoqërinë dhe institucionet e Kosovës”, thekson Shabiu.

Ajo thekson se është e rëndësishme që në të njëjtën kohë Serbia të kuptojë se në Kosovë është shfaqur një realitet i ri, por edhe që Qeveria e Serbisë, si pjesëmarrëse në dialog, ta pranojë atë që ka ndodhur gjatë luftës në Kosovë, gjegjësisht të pranojë krimet dhe siguron drejtësi për viktimat dhe kërkon falje.

“Në anën tjetër, Qeveria e Kosovës duhet të sigurojë të njëjtën gjë për të gjithë serbët, viktimat civile gjatë luftës”, thekson Shabiu.

Duke kujtuar se Kosova e ka pranuar Marrëveshjen e Ohrit nga viti i kaluar dhe se kryeministri Albin Kurti ka thënë se e pranon planin franko-gjerman, Shabiu thotë se procesi është ndalur, por se SHBA-të mund të luajnë një rol kyç që e nënshkruara të zbatohet.

“Mendoj se Amerika do të luajë rolin më të rëndësishëm dhe se Kosova do të duhet të pranojë marrëveshjen për formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe. Është vetëm çështje kohe dhe cila qeveri do ta bëjë. Por unë shpresoj, e di që ai dokument duhet të zbatohet. Nga ana tjetër, edhe Serbia duhet të përmbushë të gjitha hapat dhe pikat e asaj marrëveshjeje. Mendoj se gjëja më e rëndësishme është njohja de fakto e Kosovës si shtet i pavarur. Në këtë mënyrë, të dyja vendet do të fillojnë proceset integruese që do të kontribuojnë në demokratizimin e Serbisë dhe të Kosovës dhe do të kontribuojnë në përmirësimin e të drejtave të njeriut në të dy vendet. Kjo do të sigurojë që të kemi shoqëri më të mira, sidomos kur bëhet fjalë për të drejtat e komuniteteve pakicë”, përfundon Shabiu.

Se procesi i negociatave ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës ka nevojë për angazhim më të madh nga Bashkimi Evropian si ndërmjetësues kryesor së fundmi ka dërguar për Kosovo online edhe ish i dërguari i Bashkimit Evropian për Kosovën, Volfgang Petriç.

“Brukseli duhet të veprojë me vendosmëri, sepse refuzimi për të biseduar është sjellje e papranueshme”, deklaroi Petriç pasi kryenegociatori i Prishtinës, Besnik Bislimi, refuzoi një ftesë për të marrë pjesë në një takim në Bruksel pas ndalimit të dinarit.

Ai kujton gjithashtu se ky është vit zgjedhor dhe se në rrethana të tilla shpesh në politikë “testojnë kufijtë, deri ku mund të shkohet pa pasoja”.

“Kështu ka qenë padyshim edhe në Prishtinë, duke pasur parasysh se në qershor do të mbahen zgjedhjet për Parlamentin Evropian dhe më pas do të themelohet Komisioni i ri Evropian. Me këtë Prishtina e ka vënë BE në pozitë të vështirë, sepse nuk është plotësisht efektiv. Natyrisht, aty janë ende Mirosllav Lajçak, Zhozep Borel, ka një administratë evropiane që merret me atë çështje, por pesha politike është në rënie. Për sa kohë po zhvillohet fushata zgjedhore, nuk ka komision të ri evropian, nuk është vendosur nëse Lajçak do të vazhdojë misionin e tij, i cili do të udhëheqë politikën e jashtme të BE-së...Të gjitha këto janë çështje që do të zgjidhen në disa muaj, prandaj jam pesimist se do të ketë një zgjidhje të mirë para zgjedhjeve”, shpjegon Petriç.

I pyetur nëse është e mundur të ketë një tjetër raund të dialogut në nivelin më të lartë para zgjedhjeve evropiane, ai përgjigjet se është e arsyeshme të spekulohet nëse dialogu në fazën para zgjedhjeve është i leverdishëm, ose të dyja palët presin zgjedhjet për Parlamentin Evropian dhe në SHBA.

“Zgjedhjet në BE dhe SHBA do të përcaktojnë ndjeshëm skenarin e ri dhe mjedisin e ri politik, si dhe mundësitë për negociata”, tha Petriç.​