EU dhe integrimet graduale: A ka mbështetje të mjaftueshme për modelin e ri të zgjerimit?

Mbështetja e shteteve anëtare të BE-së për planin franko-gjerman të integrimit gradual të vendeve të Ballkanit Perëndimor, Ukrainës dhe Moldavisë është në rritje, ndërsa bashkëbiseduesit e Kosovo online vlerësojnë se sfidat e sigurisë dhe uniteti më i madh brenda Unionit kanë nxitur diskutimet për një model të ri të zgjerimit. Në të njëjtën kohë, ata paralajmërojnë se mbetet e hapur çështja nëse një koncept i tillë do të marrë mbështetje të mjaftueshme brenda BE-së dhe si do të zbatohej në praktikë.

Shkruan: Jellena Novakov

Kancelari gjerman Friedrich Merz propozoi në fund të majit që Ukraina të marrë statusin e anëtarit të asociuar të BE-së, ndërsa Moldavisë dhe vendeve të Ballkanit Perëndimor t’u jepet statusi i vëzhguesit në institucionet e BE-së.

Në të njëjtën kohë, Austria, Çekia, Italia, Sllovakia dhe Sllovenia i bënë thirrje Komisionit Evropian të rishqyrtojë mënyrën se si i përfshin vendet potenciale anëtare nga Ballkani Perëndimor në tregun e përbashkët të Unionit, duke e paraqitur këtë si një mënyrë për t’i mbajtur vendet kandidate jashtë sferës së ndikimit rus.

Si përgjigje, Gjermania dhe Franca propozuan që vendeve kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian t’u mundësohet qasje më e hershme në programet evropiane dhe në tregun e përbashkët, para anëtarësimit të plotë. Sipas këtij propozimi, parashihet edhe mundësia e pjesëmarrjes së përfaqësuesve të vendeve kandidate në disa takime ministrore dhe samite të BE-së, por pa të drejtë vote.

Një hap përpara në rrugën evropiane, në të ashtuquajturën “e hëna e madhe”, bënë Ukraina dhe Moldavia, të cilat hapën grupkapitullin e parë në negociatat me BE-në, ndërsa Mali i Zi mbylli dy kapituj negociues. Në këtë vend, në fillim të javës qëndroi presidentja e Parlamentit Evropian, Roberta Metsola, ndërsa rajonin së fundmi e vizitoi edhe presidenti i Këshillit Evropian, Antonio Costa, i cili bisedoi me liderët për zgjerimin e BE-së dhe mori pjesë në samitin BE–Ballkani Perëndimor në Tivat.

Idenë për pranimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor në tregun e përbashkët dhe në zonën Shengen para anëtarësimit në Bashkimin Evropian e paraqitën kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, dhe presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, në një tekst të përbashkët për gazetën gjermane FAZ në muajin shkurt.

Moment i favorshëm për zgjerimin

Mijat Kostiq nga organizata “Rruga e Tret e Re” deklaroi për Kosovo online se situata aktuale gjeopolitike ka krijuar një moment të favorshëm për zgjerimin e Bashkimit Evropian, në të cilin, sipas tij, aktualisht ekziston më shumë unitet sesa në vitet e mëparshme kur bëhet fjalë për parandalimin e zgjerimit të ndikimit rus.

“Nga njëra anë, ekzistojnë arsye sigurie, para së gjithash për shkak të luftës në Ukrainë, që këtij vendi t’i ofrohet një lloj garancie sigurie dhe që kjo hapësirë të rrumbullakohet gjeopolitikisht. Kjo nënkupton edhe përfshirjen e Moldavisë, e cila mund të jetë objektivi i radhës i aktiviteteve hibride ruse, por potencialisht edhe i presioneve të drejtpërdrejta, në politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë së Bashkimit Evropian”, tha ai.

Kostiq deklaroi se, nga ana tjetër, arsyet për të cilat po flitet për një model ndryshe të anëtarësimit në Bashkimin Evropian janë para së gjithash të natyrës ekonomike.

“Shtete si Ukraina dhe Moldavia, të cilat janë në masë të madhe të rraskapitura ekonomikisht, me nivel të lartë korrupsioni dhe me sundim të pamjaftueshëm të ligjit, nuk është e lehtë të përfshihen në Union. Prandaj po shqyrtohet mundësia që anëtaret e reja t’i marrin të drejtat e plota vetëm pas një periudhe të caktuar kohore, përfshirë të drejtën e vetos dhe vendimmarrjen për çështje të caktuara. Bëhet fjalë për dy qasje të ndryshme – njëra që buron nga arsyet ekonomike dhe tjetra nga arsyet gjeopolitike”, tha ai.

Kostiq konsideron se vendet kandidate mund të marrin një lloj mbështetjeje që gjatë procesit të anëtarësimit, ndërsa hapja dhe mbyllja e kapitujve negociues për disa shtete mund të përshpejtohet. Ai shtoi se ekziston edhe mundësia që për secilin shtet të zbatohet një model i veçantë i anëtarësimit, në mënyrë që problemet specifike të zgjidhen më me efikasitet gjatë rrugës drejt anëtarësimit në BE.

“Ajo që ndoshta është propozimi më radikal është që shtetet, edhe pas pranimit në anëtarësi, të mund ta përdorin të drejtën e vetos vetëm pas një numri të caktuar vitesh, përkatësisht pasi të kenë zgjidhur problemet kryesore të brendshme”, tha Kostiq.

Ai shpjegoi se në këtë mënyrë do të ruhej mundësia e vendimmarrjes unanime dhe do të parandaloheshin bllokadat e mundshme nga shtetet anëtare, si ato që, sipas tij, në periudhën e kaluar kanë ardhur nga Hungaria gjatë kohës kur në pushtet ishte Viktor Orban.

Kostiq tha se pret që disa shtete anëtare të BE-së të mbështesin modele të reja të zgjerimit, duke theksuar se qëllimi i Berlinit dhe Parisit është të pengojnë zgjerimin e sferës së ndikimit rus, veçanërisht në Ukrainë dhe Moldavi.

“Edhe Hungaria, e cila më parë bllokonte paketa të caktuara sanksionesh ndaj Rusisë dhe ndihmë shtesë për Ukrainën, ka ndryshuar qëndrim pas ndryshimit të pushtetit në Budapest. Shohim se Bashkimi Evropian sot është më i bashkuar sesa një vit më parë dhe kjo paraqet një zhvillim pozitiv kur bëhet fjalë për politikën e zgjerimit. Në atë rast, edhe anëtaret e reja do të kishin një nivel të ngjashëm kujdesi ndaj Rusisë si Gjermania dhe Franca. Gjatë këtij procesi të konsolidimit është shumë e mundur që të gjitha shtetet anëtare, ose të paktën shumica e tyre, të marrin një qëndrim të përbashkët se Ukraina dhe Moldavia duhet të jenë pjesë e hapësirës evropiane të sigurisë, e rrjedhimisht edhe të asaj ekonomike. Mendoj se vrulli aktual i zgjerimit është ideal, sepse Evropa aktualisht ka si unitet të brendshëm ashtu edhe një shtysë të fortë për të rrumbullakuar hapësirën e saj të sigurisë dhe ekonomisë”, përfundoi Kostiq.

Çështja e mbështetjes

Bashkëpunëtori shkencor i Institutit për Studime Evropiane në Beograd, Millan Igrutinoviq, deklaroi për Kosovo online se propozimi franko-gjerman për një model të ri të zgjerimit të Bashkimit Evropian përfaqëson një përpjekje për të ripërcaktuar procesin e anëtarësimit dhe për t’u ofruar stimuj më konkretë vendeve kandidate, por paralajmëroi se ende nuk ekziston një kornizë e qartë juridike dhe as garanci se një iniciativë e tillë do të marrë mbështetje të mjaftueshme mes shteteve anëtare të BE-së.

“Çdo propozim që mbështetet bashkërisht nga Franca dhe Gjermania tërheq domosdoshmërisht vëmendje, sepse pas tij qëndron një peshë e caktuar politike. Ideja është që, duke u nisur nga vlerësimi se vendet e Ballkanit Perëndimor, por tani edhe Ukraina dhe Moldavia, nuk janë të gatshme që në një afat të shkurtër të përfundojnë negociatat dhe të zgjidhin çështjet e hapura, procesi i zgjerimit të ripërcaktohet në një afat më të gjatë. Qëllimi është që këtyre shteteve t’u ofrohet një progres i caktuar dhe që brenda vetë Bashkimit Evropian të sigurohet mbështetje për një qasje të tillë”, tha ai.

Igrutinoviq vlerësoi se mund të pritet që qeveritë e vendeve që mbështesin modelin e ri të anëtarësimit të ndërmarrin hapa të caktuar në atë drejtim, por theksoi se zgjerimi ende nuk është ndër temat prioritare të Bashkimit Evropian, ndryshe nga mbështetja për Ukrainën.

“Edhe pse politika e zgjerimit në vitet e fundit ka fituar disi më shumë rëndësi, Ballkani Perëndimor nuk ka marrë vëmendje të veçantë. Plani i rritjes dhe mjetet e caktuara financiare sigurisht që përfaqësojnë një hap pozitiv përpara, por në aspektin politik, si dhe në mënyrën se si interpretohet zgjerimi, nuk ka ndryshuar shumë. Në Evropë, zgjerimi, veçanërisht drejt Ballkanit Perëndimor, ende nuk shihet si një nga përgjigjet ndaj sfidave aktuale me të cilat përballet Bashkimi Evropian”, tha ai.

Ai vuri në dukje dallimet në qëndrimet mes shteteve anëtare, disa prej të cilave do të vazhdojnë të insistojnë që kandidatët të përmbushin kriteret që lidhen, ndër të tjera, me funksionimin e gjyqësorit, luftën kundër korrupsionit në nivelet më të larta, mbrojtjen e lirisë së mediave dhe të drejtave të qytetarëve.

“Vërejtjet ndaj Serbisë në lidhje me marrëdhëniet e saj me Rusinë dhe mosvendosjen e sanksioneve do të mbeten të pranishme”, tha ai, duke theksuar se disa shtete anëtare të BE-së do ta konsiderojnë problem edhe ngecjen në procesin e normalizimit të marrëdhënieve me Kosovën, pavarësisht politikës së kryeministrit të Kosovës në mandat teknik, Albin Kurti.

Sipas tij, në aspektin administrativ dhe juridik vazhdon të ekzistojë një numër i madh çështjesh të hapura, për shkak të të cilave duhet pritur për të parë nëse ekziston një mekanizëm që do të mundësonte zbatimin e këtij plani.

“Kjo mbetet ende shumë e pasigurt. Do të prisja disa muaj për të parë nëse ky plan do të gjejë fare një mekanizëm të përshtatshëm administrativ brenda Bashkimit Evropian dhe nëse pas tij qëndron një numër i mjaftueshëm shtetesh anëtare të gatshme të mbështesin një qasje administrative dhe juridike që është në masë të madhe e re. Vërtet nuk kemi një ide të qartë se si Bashkimi Evropian do ta zbatonte një model të tillë brenda procedurave ekzistuese, sepse ende mbetet i hapur një numër i madh çështjesh”, vlerësoi Igrutinoviq.