Gjuha shqipe zyrtare në gjithë territorin e Maqedonisë së Veriut apo vetëm në vetëqeverisjet lokale?

Çështja e përdorimit të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut është rikthyer sërish në qendër të debatit shoqëror. Diskutimi u intensifikua pas vendimit të Gjykatës Kushtetuese për të refuzuar paditë e partive opozitare shqiptare që kundërshtuan ligjin për sistemin “Qyteti i Sigurt”, pasi ai nuk mundëson që njoftimet për gjobat e trafikut të dërgohen edhe në gjuhën shqipe. Në skenën politike dhe shoqërore vërehen ndarje në interpretimin nëse Ligji për përdorimin e gjuhëve zbatohet në mënyrë konsekuente dhe nëse gjuha shqipe është gjuhë zyrtare në të gjithë territorin e vendit.

Shkruan: Darko Savanoviq

Ndërsa analisti politik Sefer Selimi konsideron se çështja e Ligjit për përdorimin e gjuhëve, i cili sipas tij nënkupton përdorimin e gjuhës shqipe de facto si gjuhë e dytë zyrtare në të gjithë territorin e vendit, është më shumë çështje politike, kolegu i tij Sotir Kostov pohon se gjuha e vetme zyrtare për marrëdhëniet ndërkombëtare dhe në të gjithë Republikën e Maqedonisë është gjuha maqedonase dhe se çdo interpretim tjetër është joshkencor.

Debati publik u intensifikua pas vendimit të Gjykatës Kushtetuese për të refuzuar kërkesën për shfuqizimin e dispozitave të Ligjit për kundërvajtje në lidhje me sistemin “Qyteti i Sigurt”. Blloku opozitar shqiptar paraqiti disa iniciativa dhe kërkoi shqyrtimin nëse përdorimi i gjuhës shqipe respektohet në komunikimin me qytetarët gjatë shqiptimit të gjobave për shkeljet e trafikut të regjistruara në sistemin “Qyteti i Sigurt”.

Kryetari i Gjykatës Kushtetuese, Darko Kostadinovski, duke shpallur vendimin për refuzimin e këtyre iniciativave, tha se njoftimet për gjobat mund të dërgohen në gjuhën maqedonase dhe angleze, por jo në gjuhën shqipe.

Ky vendim i Gjykatës Kushtetuese shkaktoi një sërë reagimesh nga partitë politike opozitare shqiptare.
Bashkimi Demokratik për Integrim vlerësoi se Kostadinovski me veprimet e tij ka tejkaluar kompetencat dhe ka ndërhyrë në mënyrë brutale në rendin juridik dhe marrëdhëniet ndëretnike në vend, duke kërkuar dorëheqjen e tij.

Debati mbi rolin e gjuhëve zyrtare u intensifikua edhe më tej pas incidenteve me ministren e Arsimit, Vesna Janevska, lidhur me deklaratat e saj për përdorimin e gjuhës shqipe në ngjarje publike. Në disa paraqitje publike, pavarësisht reagimeve të gazetarëve që ajo të fliste në shqip ose të sillte përkthyes gjatë deklaratave për media, ajo ishte kategorike se gjuha maqedonase është gjuha zyrtare e shtetit dhe se nuk i nevojitet përkthyes në paraqitjet publike.

Në debat u përfshi edhe kryeministri i Maqedonisë së Veriut, Hristijan Mickoski, i cili nga foltorja e Kuvendit, duke iu përgjigjur një deputeti opozitar shqiptar, theksoi se sipas Kushtetutës gjuha zyrtare në të gjithë territorin është gjuha maqedonase dhe shkrimi i saj cirilik, por se në nenin vijues ka plotësime për njësitë e vetëqeverisjes lokale ku komunitetet etnike përdorin si zyrtare gjuhën e tyre atje ku përbëjnë mbi 20 për qind të popullsisë.

Ish-presidenti i Maqedonisë së Veriut, Stevo Pendarovski, ka një interpretim tjetër dhe konsideron se edhe gjuha shqipe është gjuhë zyrtare, pasi shqiptarët përbëjnë 20 për qind të popullsisë, dhe se problemi kryesor është zbatimi praktik i ligjit, veçanërisht nga institucionet dhe sistemi gjyqësor.

“Shqiptarët mund ta përdorin gjuhën, por në shumë raste nuk shohim zbatimin e plotë të saj në institucione dhe gjykata. Është e rëndësishme të shtrohet pyetja nëse këto të drejta zbatohen në jetën e përditshme. Ligji e përcakton nivelin, por nuk e shohim në përdorim real mes njerëzve. Një shqiptar që jeton këtu duhet të pyesë nëse këto të drejta zbatohen në jetën e përditshme. Nëse, megjithatë, nuk zbatohen plotësisht, atëherë do të ketë nga ata që do të dëshironin të kontestojnë edhe atë që është shkruar në ligj”, tha Pendarovski.

Ish-presidenti në atë intervistë tha gjithashtu se një qytetar kishte paraqitur iniciativë në Gjykatën Kushtetuese, duke kërkuar shfuqizimin e Ligjit për përdorimin e gjuhëve, gjë që sipas tij mund të shkaktojë problem të madh nëse ligji shfuqizohet.

Gjykata Kushtetuese e demantoi Pendarovskin, duke theksuar se deklarata e tij është e pasaktë dhe se nuk bëhet fjalë për një “parashtrues të panjohur për publikun”, por për 13 iniciativa të paraqitura nga 45 parashtrues, përfshirë parti politike, profesorë, avokatë, shoqata dhe qytetarë.

“Përveç kësaj, paragjykimi i vendimit të Gjykatës, si dhe supozimet për pasojat e mundshme të vendimit, paraqesin një qasje të papërshtatshme që mund të ndikojë jo vetëm në reputacionin e Gjykatës, por edhe në perceptimin e rendit juridik dhe integritetin institucional të shtetit”, thuhet në reagimin e Gjykatës Kushtetuese të Maqedonisë së Veriut.

“Po krijohet aversion ndaj gjuhës shqipe”

Analisti politik Sefer Selimi vlerësoi se çështja e Ligjit për përdorimin e gjuhëve, i cili nënkupton përdorimin e gjuhës shqipe de facto si gjuhë zyrtare në të gjithë territorin e Republikës së Maqedonisë, si gjuhë e dytë zyrtare, është më shumë një çështje politike.

“Në një pjesë të shoqërisë sonë po krijohet pa nevojë një aversion dhe rezistencë ndaj gjuhës shqipe, e nxitur nga arsye nacionaliste, madje edhe shoviniste, për shkak të mospranimit ose refuzimit në një farë mënyre të identitetit shqiptar të shtetit. Prandaj, padyshim që partitë politike synojnë të mbledhin pikë politike duke përdorur qasje të tilla ndaj komunitetit të dytë më të madh në Republikën e Maqedonisë, duke minuar kështu marrëdhëniet ndëretnike”, tha Selimi.

Sipas tij, për ta kuptuar plotësisht këtë proces, duhet të rikujtohet se përdorimi i gjuhës shqipe është avancuar në disa faza, për arsye të ndryshme dhe për shkak të rezistencës në një pjesë të shoqërisë.

“Gjuha shqipe si gjuhë zyrtare është një nga shtyllat e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, marrëveshje që parandaloi luftën civile në vendin tonë dhe e formësoi Maqedoninë si një shtet qytetar, ku komunitetet mund të ruajnë dhe të shprehin lirshëm identitetin e tyre, pa u diskriminuar apo pa iu nënshtruar masave kufizuese apo të tjera që ekzistonin para arritjes së kësaj marrëveshjeje”, tha Selimi.

I pyetur se si e komenton kërkesën drejtuar Gjykatës Kushtetuese për rishqyrtimin e dispozitave të këtij ligji, ai tha se kjo është legjitime dhe se çdo qytetar ka të drejtë të paraqesë iniciativa të tilla.

“Por Gjykata Kushtetuese duhet të sillet me dinjitet ndaj detyrës dhe kompetencave që ka dhe të mos shndërrohet në instrument të partive politike për zbatimin e agjendave dhe qëllimeve politike. Prandaj është shumë e rëndësishme që ajo të veprojë si një institucion i përgjegjshëm, që merr vendime të cilat mund të ndikojnë seriozisht në klimën e përgjithshme shoqërore, por edhe të nxisë procese të ndjeshme që, si një kuti e Pandorës, mund të çojnë në zhvillime serioze në shtet”, tha Selimi.

Analisti politik Sotir Kostov thotë se gjuha e vetme zyrtare për marrëdhëniet ndërkombëtare dhe në të gjithë Republikën e Maqedonisë është gjuha maqedonase dhe se çdo interpretim tjetër është joshkencor.

“Kjo çështje është e rregulluar me Kushtetutë dhe ligje, madje edhe me akte nënligjore të njësive të vetëqeverisjes lokale. Kushtetutën e kemi ndryshuar për herë të fundit për këtë fushë, kemi pasur amendamente që dolën nga Marrëveshja Kornizë dhe e mbaj mend shumë mirë se amendamenti pesë, i cili tani është përfshirë në nenin shtatë të Kushtetutës, e rregullon shumë qartë këtë çështje dhe thotë fjalë për fjalë: gjuha zyrtare në të gjithë territorin e Republikës së Maqedonisë dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare është gjuha maqedonase. Gjithçka është e qartë, nuk ka nevojë për shpjegim”, tha Kostov.

Ai theksoi se paragrafi 2 thotë se edhe një gjuhë tjetër mund të jetë gjuhë zyrtare atje ku pjesëtarët e një komuniteti përbëjnë më shumë se 20 për qind, në mënyrën e rregulluar me këtë nen në organet dhe institucionet e njësive të vetëqeverisjes lokale, por se kjo nuk i referohet vetëm shqipes, por edhe gjuhëve të komuniteteve të tjera etnike.

“Bëhet fjalë për shumësin, nuk janë vetëm shqiptarët, por edhe turqit, boshnjakët, serbët, vllehët dhe të gjithë të tjerët në Maqedoni kur komunikojnë me organet dhe institucionet në nivel shtetëror. Ky është rasti kur vetë njësia e vetëqeverisjes lokale mund të marrë vendim që një gjuhë ta shpallë zyrtare, por kjo nënkupton përdorim lokal. Për përdorimin shtetëror, gjuha e vetme zyrtare për marrëdhëniet ndërkombëtare dhe në të gjithë Republikën e Maqedonisë është gjuha maqedonase. Çdo interpretim tjetër është joshkencor”, tha Kostov.

Sipas tij, një pjesë e vogël e politikanëve dhe analistëve, si dhe një numër edhe më i vogël gazetarësh, “nxisin” çështjet ndëretnike, prandaj është e nevojshme të respektohen normat kushtetuese dhe ligjore.

“Nëse ndjekim atë që thotë zoti Pendarovski dhe një pjesë e politikanëve shqiptarë, jo të gjithë, kemi bërë një analizë të shkurtër, do të duhej të bënim ndryshime në 68 fusha, të ndryshonim pothuajse nga rrënjët gjithçka, e dini çfarë do të thotë kjo, para, uniforma e kështu me radhë, dhe pastaj të ndryshonim edhe 30-40 ligje, prej të cilave një pjesë janë ligje sistemore. Si shtet, si komb dhe si shoqëri nuk kemi aq para, por interpretimi i gabuar çon në këtë drejtim”, tha Kostov.

“Nuk na duhet albanizimi i Maqedonisë”

Ai theksoi se sipas analizës së tij, në 31 komuna në Maqedoninë e Veriut ekziston përdorimi i gjuhëve zyrtare në nivel lokal, në dy ose më shumë gjuhë.

“Më shpesh janë dy, pastaj tre e madje katër gjuhë. Ndërsa në katër komuna nga gjithsej dhjetë në Shkup, gjithashtu kemi përdorim zyrtar në dy dhe tre gjuhë. Këto janë shqipja, turqishtja, romishtja, serbishtja, boshnjakishtja. Tani në Maqedoni ka 80 komuna së bashku me qytetin e Shkupit. Nëse në 31 prej tyre përdoren gjuhë përveç maqedonishtes, ku është padrejtësia? Nuk ka padrejtësi”, tha Kostov.
Sipas Kostovit, të gjithë ekspertët dhe institucionet ndërkombëtare relevante, kur e vlerësojnë shoqërinë dhe shtetin maqedonas nga aspekti i demokracisë, të drejtave dhe lirive të qytetarëve, thonë se standardet ndërkombëtare janë zbatuar madje mbi nivelin që kërkohet në Bashkimin Evropian dhe në botë.

“Kjo do të thotë se ne jemi shteti më demokratik për sa i përket përdorimit të gjuhëve dhe shkrimeve të shqiptarëve, turqve, serbëve, boshnjakëve, vllehëve e kështu me radhë. Le të shohim fushat: arsimi fillor, i mesëm, i lartë, secili mund të përdorë gjuhën e vet amtare; dokumentet personale, secili mund t’i marrë në gjuhën e vet, dokumentet e udhëtimit po ashtu. Në sferën mediatike kemi televizione dhe radio në gjuhë të ndryshme, me programe të veçanta. Kemi edhe shërbime publike si servisi i dytë i MTV-së dhe servisi parlamentar. Përveç kësaj kemi televizione shqiptare, turke, rome e të tjera”, tha Kostov.
Sipas tij, nuk ka padrejtësi apo kufizim të të drejtave në lidhje me gjuhën dhe arsimin dhe gjithçka është e rregulluar, por, siç tha ai, dikush dëshiron të “albanizojë” peizazhin gjuhësor.

“Kemi një platformë shumë të gjerë dhe duhet thjesht t’i përmbahemi ligjit dhe Kushtetutës, sepse çdo ndërhyrje në to nënkupton ndryshim të Marrëveshjes Kornizë dhe rishqyrtim të saj. Ajo nuk përmend gjuhën shqipe, por përmend 20 për qind. Tani dikujt i duket fyese. Jo, nuk i referohet vetëm shqiptarëve, por të gjitha pakicave në Republikën e Maqedonisë. Gjithçka është e rregulluar, por dikush dëshiron të albanizojë peizazhin gjuhësor. Në një fshat si Cer, në Dellçevë, në Mitrashincë, apo në jug në Valandovë, që gjuha shqipe të jetë zyrtare. Pse? Sepse kjo është Maqedonia. Nuk na duhet albanizimi i Maqedonisë, sepse kemi Shqipërinë dhe Kosovën. Kjo është Maqedonia”, tha Kostov.