A ka modeli i Irlandës së Veriut elemente të aplikueshme në zgjidhjen e çështjes së Kosovës?

Modeli i Irlandës së Veriut si zgjidhje për çështjen e Kosovës është diskutuar në mënyrë sporadike në opinion që nga viti 2008, kur Kosova shpalli pavarësinë e saj dhe Marrëveshja e së Premtes së Madhe e vitit 1998, e cila i dha fund tre dekadave të dhunës dhe mosmarrëveshjes midis katolikëve dhe protestantëve mbi statusin e Irlandës së Veriut, u rikthye së fundi në fokus nga i dërguari i Britanisë së Madhe për Ballkanin Perëndimor, Stjuart Piç, duke e cituar atë si një shembull i mirë për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

Piç, domethënë, nuk specifikoi, a do të ishte kjo marrëveshje, thelbi i së cilës është sovraniteti i përbashkët mbi një pjesë të territorit, një shembull i mirë në rrethanat në të cilat do të supozohej se Kosova është e pavarur dhe se Serbia madje e njeh këtë, gjë që nuk është kështu, apo në rrethanat siç janë, pra nëse Serbia nuk e njeh Kosovën.

Ajo që sigurisht modeli i Irlandës së Veriut mund t'i ofrojë çdo situate të ngjashme krize në botë, dhe ajo që theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online, është mundësia që palët që ishin në konflikt për territorin të arrijnë një kompromis që sjell paqe, por kopjimi i saj në çështjen e Kosovës, ata pajtohen, nuk është i mundur.

Kështu, profesori i Qendrës për Gjeopolitikë në Universitetin e Kembrixhit, Timoti Lles, thotë për Kosovo online se Marrëveshja e së Premtes së Madhe, e cila u pajtua se cilit shtet duhet t'i takojë Irlanda e Veriut, nuk mund të zbatohet drejtpërdrejt në rastin e Kosovës.

“Rasti i Irlandës së Veriut tregon për një zgjidhje sipas së cilës veriu i Kosovës mund të bëhet një rajon autonom brenda Kosovës, duke mbajtur lidhje të forta dhe një kufi të hapur me Serbinë. Por mendoj se është e rëndësishme të thuhet se rrethanat e veriut të Kosovës dhe Irlandës së Veriut janë të ndryshme”, thotë Lles.

Dallimet mes situatës me Kosovën dhe rastit të Irlandës së Veriut

Si dallime kyçe mes situatës me Kosovën dhe rastit të Irlandës së Veriut, ai thekson se Britania e ka njohur gjithmonë pavarësinë e Republikës së Irlandës, ndërsa në të kundërt Serbia nuk e njeh Kosovën, “palë me të cilën duhet të të negociojë statusin e veriut të Kosovës” dhe ajo që do t'i ndërlikonte gjërat do të ishte ajo që do të ishte një marrëveshje e bazuar në idenë e sovranitetit të përbashkët.

Ai përmend statusin e territorit të kontestuar si një ndryshim tjetër. Irlanda e Veriut, thotë ai, është pjesë e Mbretërisë së Bashkuar, si shtet amë, ndërsa Kosova veriore “është pjesë e shtetit të shkëputur të Kosovës dhe jo shtetit amë të Serbisë”.

“Ekziston një ndryshim i tretë, i cili është ndoshta më i rëndësishmi, dhe ka të bëjë me demografinë e veriut të Kosovës. Në Irlandën e Veriut, ka pasur dy grupe përafërsisht të së njëjtës madhësi që ndajnë të njëjtën hapësirë, por nuk kanë mundur të pajtohen se cili shtet do të ishte një pjesë, se cila është përgjigja që gjendet në sovranitetin dhe autonominë e përbashkët, ose thënë ndryshe se ata jetojnë në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Irlandë në të njëjtën kohë, por ky nuk është problem në veriun e Kosovës, e cila ka një gjendje homogjene të popullatës serbe që duan që veriu i Kosovës të jetë pjesë e Serbisë. Kjo do të thotë se ideja për qeverinë e përbashkët që zbatohet në Irlandën e Veriut nuk është e rëndësishme këtu dhe se nëse do të zbatohej ndonjë marrëveshje e qeverisë së përbashkët ndërmjet serbëve dhe shqiptarëve, sigurisht që do të zbatohej më shumë t'i komplikojë gjërat sesa t'i zgjidhë. Prandaj mendoj se kur merren parasysh këto dallime, Marrëveshja e të Premtes së Madhe ofron vetëm mësime të kufizuara për Kosovën", thotë Lles.

Ai është i mendimit se zgjidhja e dytë, më e hershme, për Irlandën e Veriut, nga fillimi i shekullit të 20-të, e cila përfshinte ndarjen e Irlandës së Veriut nga Republika, është më e rëndësishme për statusin e veriut të Kosovës. Lles, megjithatë, dyshon se çështja e Kosovës, pra statusi i veriut të Kosovës, do të zgjidhet përfundimisht në këtë mënyrë.

"Kjo zgjidhje ishte në përgjigje të kërkesës së Dublinit për pavarësi, të cilën Londra e pranoi përfundimisht pas një periudhe beteje. Kjo u kundërshtua nga popullsia kryesisht protestante në veri, e cila donte të mbetej pjesë e Mbretërisë së Bashkuar dhe zgjidhja e Londrës në atë kohë ishte ndani ishullin e Irlandës. Për këtë analogji, nëse kjo qasje do të zbatohej për Kosovën, atëherë edhe Kosova do të ndahej me pjesën veriore të mbetur të Serbisë, ndërsa Serbia nga ana e saj do të njihte jugun me mbizotërim shqiptar. Kjo ishte zgjidhja e shtyrë nga administratën Trump në 2017-2020 dhe që liderët e Serbisë dhe Kosovës me sa duket e pranuan në atë kohë, por dyshoj se diplomatët britanikë e kanë parasysh këtë kur flasin për Irlandën e Veriut si zgjidhje për çështjen e Kosovës, sepse ata vazhdimisht e kanë refuzuar ideja e ndarjes. Në vend të kësaj ata po shtyjnë për një përpjekje tjetër për të zgjidhur çështjen e Irlandës së Veriut, përkatësisht Marrëveshjen e së Premtes së Madhe”, përfundon Lles.

Cili është statusi i Irlandës së Veriut

Meqë ra fjala, sipas Marrëveshjes së Premtes së Madhe, thekson ky profesor, Irlanda e Veriut tashmë është formalisht një rajon brenda Mbretërisë së Bashkuar, i cili është kryesisht një rajon vetëqeverisës, si Skocia dhe Uellsi, dhe pushteti në të ndahet nga katolikët dhe protestantët, dikur palë ndërluftuese.

​"Irlanda e Veriut i nënshtrohet "sovranitetit të përbashkët", që do të thotë se ajo është formalisht pjesë e Mbretërisë së Bashkuar, por që Republika e Irlandës ka një fjalë në punët e brendshme të Irlandës së Veriut. Ekziston gjithashtu një kufi i hapur midis Irlandës së Veriut dhe Republikës e cila lejon qarkullimin e lirë të njerëzve dhe mallrave midis Republikës dhe Irlandës së Veriut”, thotë Lles.

Protestantët, thotë ai, ishin të kënaqur me marrëveshjen e vitit 1998, sepse Irlanda e Veriut nuk është e bashkuar me Republikën, dhe sipas marrëveshjes, katolikët mund të jetojnë efektivisht si qytetarë të Republikës së Irlandës ndërsa jetojnë fizikisht në Irlandën e Veriut.

Drejtoresha e Qendrës për Politikë të Jashtme dhe ish-ambasadorja e Serbisë në Britaninë e Madhe, Aleksandra Joksimoviq, thotë se disa elemente pozitive të Marrëveshjes e së Premtes së Madhe sigurisht që mund të zbatohen kur është fjala për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, por edhe se është mjaft e sigurt se ky model nuk mund të jetë adekuat në tërësi. Ai thekson gjithashtu se marrëveshja i dha fund konfliktit, por se edhe sot nuk ka ndodhur një pajtim thelbësor dhe se Brexit ka sjellë momente të reja.

Joksimoviq shpjegon për Kosovo online se konflikti në thelb shekullor kulmoi me një periudhë tridhjetëvjeçare trazirash dhe përleshjesh ndërmjet forcave të armatosura nga Belfasti dhe forcave të IRA-s që kryen një numër të madh aksionesh terroriste, dhe se bilanci i këtyre konflikteve ishte 3500 të vdekur dhe 50.000 të plagosur.

“Ai konflikt përfundoi me Marrëveshjen e së Premtes së Madhe të vitit 1998. Suksesi në negociata iu atribuua kryeministrit britanik Toni Bler, i cili ishte në fillim të mandatit të tij dhe këtu u përfshi faktori ndërkombëtar në negociata sepse Amerika punoi intensivisht për arritjen e marrëveshjes. Marrëveshja i dha fund konfliktit, por edhe sot nuk ka pasur një pajtim thelbësor. Edhe sot në Belfast do të shihni të gjitha ato mure që kanë ekzistuar gjatë konfliktit. Në fakt ka një tension në shoqëri që është pajtuar përmes një qeverisjeje të përbashkët sepse ka një sistem zgjedhor proporcional dhe pjesëmarrje proporcionale të partive në pushtet”, thotë Joksimoviq.

Sfidat me të cilat përballet Irlanda e Veriut sot

Joksimoviq tregon se Brexit ka sjellë tensione të reja.

“Problemi më i madh që ka lindur në Irlandën e Veriut është dalja e Mbretërisë së Bashkuar nga BE, sepse BE ishte ngjitësi që lejoi të relativizohej kufiri midis Irlandës së Veriut dhe Irlandës, pra atyre që donin të ishin në veri. Mbyllja e kufirit për shkak të Brexit shkaktoi tensione të reja në shoqëri, të cilat rrezikuan të ktheheshin në një lloj të ri konflikti”, thotë ish-ambasadorja në Londër.

Siç shton ajo, nga viti 1998 e deri më sot, numrin më të madh të votave dhe mundësinë për të emëruar personin e parë të qeverisë kanë qenë gjithmonë partitë sindikaliste, pra partitë protestante që janë të prirura nga Londra, por dy vite më parë ndodhi për herë të parë se shumica u fitua nga partia Shin Fejn, e cila në fakt është pasardhëse e IRE dhe që mbron bashkimin me Irlandën.

“Pastaj ndodhi për herë të parë që nuk mund të krijohej një qeveri sepse partitë sindikaliste nuk e pranuan. Ka pasur ndërhyrje të mëdha, është rregulluar dhe për momentin ka një qeveri të drejtuar nga Shin Fejn, partia që mbron bashkimin e Irlandës. Për më tepër, në Kushtetutën e Irlandës, ekziston mundësia që Irlanda e Veriut të vendosë me referendum, dhe është gjithashtu domethënëse që me kalimin e kohës rritet përqindja e popullsisë katolike në raport me popullsinë protestante, gjë që lejon një ditë për të votuar një referendum i mundshëm për një status tjetër për Irlandën e Veriut nga ai sot”, thekson Joksimoviq.

Bashkëbiseduesja jonë tregon se disa elementë të Marrëveshjes së të Premtes së Madhe janë përfshirë në negociata të tjera për paqen, si në marrëveshjet e Dejtonit apo Erdutit.

“Megjithatë, më duket se ata që flasin sot për Irlandën e Veriut, që japin shansin se mund të jetë një lloj modeli, kanë pikëpamje të ndryshme për rolet që u caktohen në këto marrëdhënie pjesëmarrësve të ndryshëm në dialog. Nëse, për shembull, shohim Dublinin, Belfastin dhe Londrën, disa e shohin Belfastin si Mitrovicën e Veriut, dhe disa e shohin atë si Prishtinë. Pra, çfarë është Beogradi, është Dublini apo pozicionohet si Londra? Në lidhje me mënyrën se si i vëzhgojmë rolet e ndryshme në trekëndëshin Dublin-Belfast-Londër, marrim përfundime të ndryshme për zbatimin e kësaj marrëveshjeje, pra modelin për situatën aktuale në dialogun Beograd-Prishtinë. Është mjaft e sigurt se mund të aplikohen disa elemente pozitive, por është mjaft e sigurt se ky model në tërësinë e tij nuk mund të jetë adekuat me atë që po ndodh aktualisht në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës”, përfundon Joksimoviq.

Për çdo diskutim rreth aplikimit të Marrëveshjes së Belfast-it dhe modelit të Irlandës së Veriut si parim për vendosjen e zgjidhjes në Kosovë, sipas Dushan Prorokoviq, bashkëpunëtor i lartë shkencor në Institutin për Politikë dhe Ekonomi Ndërkombëtare, parakusht duhet të jetë të përcaktohet nëse bazohet në faktin se Kosova është e pavarur. Siç thekson ai, Marrëveshja e së Premtes së Madhe është një marrëveshje mes Londrës dhe pakicës katolike në Irlandën e Veriut që është garantuar nga Dublini, prandaj thekson se është e rëndësishme të thuhet se kush në rastin e Kosovës do të ishte Dublini, kush do të ishte të jetë Londra, dhe kush do të ishte Belfasti.

Çfarë pritej nga Serbia

“Në rastin e Irlandës së Veriut nuk dëgjova se kush do të luante rolin e kujt. Kush do të ishte këtu Dublini, kush do të ishte Londra dhe kush do të ishte Belfasti, nuk e di, por meqë erdhi nga Stjuart Piç, supozoj se Beogradi duhet të garantojë diçka që lidhet me marrëveshjen për KdheM, e cila do të garantonte autonominë e serbëve nga veriu i Kosovës në kuadër të të ashtuquajturit Republika e Kosovës. Pra, konteksti është krejtësisht i ndryshëm. Britania e Madhe nuk hoqi dorë nga sovraniteti, nuk i ndryshoi kufijtë dhe këtu pritet që Serbia të heqë dorë nga sovraniteti dhe të pranojë të ndryshojë kufijtë e saj. Pra nuk shoh se kjo logjikë mund t'i sjellë dobi Serbisë”, vlerëson Prorokoviq për Kosovo online.

Ai paralajmëron se Marrëveshja e së Premtes së Madhe erdhi pas një sërë negociatash dhe integrimit të grupeve terroriste në procesin politik.

“Nëse vendoset ashtu siç mendon zoti Piç, atëherë serbët nga veriu i Kosovës dhe Metohisë duhet të luajnë rolin e terroristëve dhe të integrohen plotësisht në sistemin politik shqiptaro-kosovar. Është një rol i pakëndshëm edhe simbolikisht, edhe psikologjikisht edhe politikisht, ose është një mesazh i pakëndshëm për ne. Gjithashtu, kur flitet për autonominë e pakicës katolike në Britaninë e Madhe, pra për autonominë e Irlandës së Veriut, nënkuptojnë se Serbia de fakto dhe madje de jure deri diku e ka njohur të ashtuquajturën Republikën e Kosovës. Në masën që ata lejohen të hyjnë në të gjitha organizatat përveç Kombeve të Bashkuara. Është parakusht për gjithçka dhe është problemi themelor në çdo diskutim për zbatimin e Marrëveshjes së Belfast-it në Kosovë e Metohi. Nuk shoh hapësirë ​​që ajo histori të vazhdojë”, thotë Prorokoviq.

I pyetur nëse ka zgjidhje që janë përdorur në vende të tjera të botës dhe janë të “lidhura” me situatën në Kosovë dhe të zbatueshme, ai thotë se çdo krizë e kësaj natyre është specifike dhe se paralele me krizat e tjera nuk mund të bëhen 100%.

“Në 25 vjet që nga organizimi i negociatave të para e deri më sot, të gjitha modelet e mundshme, përshkrimet dhe shpjegimet e të gjitha krizave ekzistuese, përfshirë Saharanë Perëndimore dhe Hong Kongun, kanë qenë në tryezë... Zgjidhjet mund të gjenden, por duhet vullnet i mire, por nuk shoh që ka. Këtu fillimisht u caktua qëllimi, pra drejt tij u drejtuan negociatat dhe synimi është që Serbia të njohë të ashtuquajturën. Republika e Kosovës. Dhe atëherë nuk mund ta arrini qëllimin sepse çdo lëshim i mëtejshëm është në dëmin tuaj. Unë e shoh atë si kufizimin kryesor të gjithçkaje”, thotë Prorokoviq.

Për të gjitha, siç shton ai, beson se kjo krizë mund të zgjidhet duke ndryshuar formatin e negociatave sepse ndërmjetësi në dialog nuk ia ka dalë.

“Ajo që është e rrezikshme është se potenciali për konflikt është rritur ndjeshëm ndërkohë. Bashkimi Evropian nuk ka punuar në kontekstin e de-përshkallëzimit të krizës, por gradualisht po shkojmë drejt përshkallëzimit të saj, prandaj do të ishte më mirë që kjo të transferohej në Kombet e Bashkuara. Ka një ekuilibër të caktuar të fuqive, ka besim edhe nga pala serbe edhe nga ajo shqiptare sepse ne kemi fuqi të mëdha që do të mbrojnë interesat tona deri diku. Aty mund të gjendet një zgjidhje, pra të arrihet një rezultat i favorshëm”, beson Prorokoviq.

Duke folur për modelin e Irlandës së Veriut, analisti politik Visar Zani vlerëson se problemet mes Kosovës dhe Serbisë nuk janë fetare, si në rastin e Irlandës së Veriut dhe se ky model do t'i mundësonte Serbisë disi të ketë pushtet aty ku jetojnë serbët dhe ku Serbia ka ndikim.

Modele si ajo irlandeze, thekson Zani për Kosovo online, mund të përshtatën për dinamikën që duhet të ketë dialogu me qëllim të arritjes së një vendimi përfundimtar, pra marrëveshjes që pajton palët dhe më pas një marrëveshje ligjore që mund të përdoret për të hyrë në strukturat euroatlantike.

Zani beson gjithashtu se faktori ndërkombëtar nuk e mbështet idenë e modelit të Irlandës së Veriut, sepse ndryshon nga ajo që është diskutuar deri më tani në dialog. Sipas tij, opsioni më i mirë është një marrëveshje nga Brukseli.

“Duhet të ketë seriozitet kur palët marrin detyrime, t'i zbatojnë ato dhe jo t'u lihet hapësirë ​​palëve që të marrin detyrime dhe më pas të mos i zbatojnë. Prandaj, problemi do të zgjidhet kur Kosova të fitojë pavarësinë dhe në anën tjetër Kosova t'u japë serbëve një qeverisje lokale të kënaqshme që nuk do të ndikonte në mundësinë e shkëputjes, por një qeveri më të avancuar sa i përket të drejtave lokale të komunitetit serb”, thotë Zani.