Katër dekada e gjysmë nga djegia e Patriarkanës së Pejës – kishat serbe dhe trashëgimia kulturore edhe sot në shënjestër

Zjarri i qëllimshëm në të cilin në këtë ditë të vitit 1981 u dogj konaku i vjetër i Patriarkanës së Pejës, në ditët e demonstratave të mëdha të shqiptarëve të Kosovës, ishte i pari në një varg ngjarjesh gjatë katër dekadave e gjysmë që pasuan, në të cilat trashëgimia kulturore serbe në Kosovë do të gjendej në shënjestër të ekstremistëve, theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Procesi i shkatërrimit të trashëgimisë serbe që po ndodh edhe sot, paralajmërojnë ata, nuk kufizohet vetëm në formën fizike, por zhvillohet paralelisht edhe në një nivel tjetër, ku e kaluara falsifikohet dhe trashëgimia kulturore serbe “kosovarizohet”.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Për flakët që shpërthyen në konakun e Patriarkanës së Pejës para 45 vitesh, mes orës tre dhe katër të mëngjesit, në atë kohë në publik u fol shumë pak, ndërsa pati edhe përpjekje që shkaku dhe natyra e ngjarjes, në të cilën u shkatërrua trashëgimia dorëshkrimore, të maskoheshin.

Sot, lajmet se ndonjë kishë ortodokse në Kosovë është thyer dhe plaçkitur ose se në ndonjë varrezë ortodokse janë thyer kryqe dhe janë rrënuar gurët e varreve, ndjekin njëra-tjetrën. Patriarkana e Pejës, selia shpirtërore e kishës serbe, vjeshtën e kaluar në Google Maps në gjuhën shqipe u shënua si manastir ortodoks shqiptar, ndërsa diplomatët e akredituar në Prishtinë shpesh i quajnë kishat serbe “kosovare”.

Sipas të dhënave që javën e kaluar i paraqiti ministri i kulturës i Serbisë, Nikolla Sellakoviq, në Kosovë që nga viti 1999 janë shkatërruar 156 kisha dhe manastire serbe dhe 255 varreza serbe, ndërsa janë vjedhur ose shkatërruar më shumë se 10.000 ikona dhe objekte të ndryshme kishtare.

Dëshmi të identitetit

Arsyeja pse ndërtesat sakrale kanë qenë në shënjestër të ekstremistëve në Kosovë gjatë dekadave, sipas historianes së artit Jasmina S. Qiriq, është fakti se në to ruhen shkrime dhe mbishkrime, pavarësisht nëse bëhet fjalë për portale apo për afreske, të cilat dëshmojnë drejtpërdrejt identitetin serb në hapësirën e Kosovës dhe Metohisë.

“Nëse flasim për afresket, aty ndodhen edhe portretet e ktitorëve që janë dëshmi e drejtpërdrejtë e pranisë serbe në atë hapësirë. Sigurisht që nuk është rastësi pse këto ndërtesa janë në shënjestër, jo vetëm në kuptimin e dëmtimit material, gjë që kemi pasur rast ta shohim në të kaluarën, por edhe në kuptimin bashkëkohor, që është ndryshimi i narrativave historike”, deklaroi Qiriq për Kosovo online.

Si problem të veçantë ajo veçon “kosovarizimin” e trashëgimisë kulturore serbe, që sipas saj rrjedh drejtpërdrejt nga fakti se në baza të përditshme shkelet Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, si dhe nga, siç thotë ajo, fakti i pafat që në faqen e UNESCO-s fondacionet në Kosovë janë regjistruar si monumente të mesjetës në Kosovë, e jo në Kosovë dhe Metohi, siç ishte shënuar fillimisht në dosjen e nominimit.

Qiriq e konsideron djegien e Patriarkanës së Pejës në vitin 1981 si një nga episodet më të errëta që lidhen me dëmtimin e trashëgimisë kulturore serbe dhe të parin në një seri ngjarjesh që do të përsëriten kur bëhet fjalë për dëmtimin e të mirave materiale në Kosovë.

Edhe pse kompleksi i kishave brenda Patriarkanës së Pejës nuk u dëmtua, gjatë djegies së rezidencës, siç shton ajo, përveç pjesës rezidenciale të manastirit, u dëmtuan edhe disa dorëshkrime, për të cilat u fol shumë pak në publik në atë kohë.

Historiani i artit dhe drejtori i Galerisë së Afreskeve të Muzeut Kombëtar të Serbisë, Bojan Popoviq, thotë se në fakt që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore, si në mënyrë të hapur ashtu edhe në mënyrë të heshtur, është punuar që gjithçka që është serbe në Kosovë të shtypet.

“Mjafton të thuhet se kur po digjej konaku i Patriarkanës së Pejës, për këtë nuk lejohej të flitej publikisht, prandaj tregoheshin shaka se për djegien e konakut ishte përgjegjës ‘shkrepëse’. Me këtë aludohej se fajtorë ishin disa terroristë shqiptarë, sepse kjo nuk guxohej të thuhej hapur”, tha Popoviq për Kosovo online.

Gazetari dhe shkrimtari nga Graçanica, Zhivojin Rakoçeviq, kujton një fjali që përshkruan kontekstin shoqëror në të cilin ndodhi djegia: “Erdhën zjarrfikësit shtetërorë pa ujë”. Kjo fjali, thotë ai, ka mbetur në poezinë e Darinka Jevriq, por edhe në kujtimet e murgeshave dhe njerëzve të atij rajoni.

“Ky është fati ynë i përhershëm që sistemet në të cilat kemi jetuar, në të cilat ka jetuar Patriarkana e Pejës dhe në të cilat jeton edhe sot, nuk janë këtu për t’u kujdesur, për të mbrojtur ose të paktën për të lënë të qetë. Edhe sot situata është pothuajse e njëjtë. Disa sisteme erdhën pa ujë për të shuar zjarret në të cilat vetë kanë marrë pjesë dhe për të cilat janë shumë përgjegjës”, tha Rakoçeviq për Kosovo online.

Sipas tij, flakët e Patriarkanës së Pejës e tronditën thellë çdo pjesëtar të popullit serb. Pavarësisht nëse ishte ateist apo besimtar, ai beson se secili ndjeu se po digjej nëna e kishave serbe.

“Djegia e Patriarkanës së Pejës është një lloj pike ku u bashkuan mijëra hektarë tokë të grabitur dhe kush e di sa pasuri. Në zjarrin e Patriarkanës së Pejës u gjendën murgjit e dëbuar, priftërinjtë e burgosur dhe të drejtat e marra. Në të u përmblodh gjithë ajo fatkeqësi nga viti 1941 deri në vitin 1981. Është një tërësi padrejtësish, diskriminimi, përjashtimi nga jeta dhe përpjekjesh për të eliminuar Kishën Ortodokse Serbe, shpirtëroren dhe vlerën e saj, trashëgiminë tonë kulturore. Djegia e Patriarkanës së Pejës është ai moment kur kuptuam se nëna e kishave serbe thotë: ‘unë ekzistoj, qoftë edhe në këtë zjarr’. Pas asaj kohe filluan stuhitë e reja dhe ajo që mund të quhet goditje fatale ndaj një qytetërimi që është ende i gjallë”, thekson Rakoçeviq.

Megjithatë, ai shton se janë gabuar të gjithë ata që menduan se flakët e Patriarkanës së Pejës do të thoshin fundi ose fillimi i fundit të kulturës, spiritualitetit dhe qytetërimit serb në Kosovë dhe Metohi.

Dikush mendon që ajo që është jona të bëhet e tij

Nga kjo ngjarje kanë kaluar 45 vjet dhe, sipas fjalëve të Rakoçeviqit, sot ekzistojnë dy procese paralele të shkatërrimit të trashëgimisë kulturore serbe në Kosovë.

I pari është në terren, brutal dhe fizik, që shkatërron atë që sheh përpara vetes, ndërsa i dyti zhvillohet në nivel teorik dhe shpirtëror, është i menduar dhe i saktë dhe përfaqëson përpjekjen për të gjetur mënyra për të falsifikuar gjithçka që ata që synojnë të shkatërrojnë nuk mund ta bëjnë në mënyrë direkte.

“Këto dy procese paralele kalojnë nëpër gjithë shekullin tonë dhe janë në konflikt me atë që quhet qytetërim. Qytetërimi ynë në Kosovë dhe Metohi përbëhet nga një milion copëza në një mozaik që ne e shohim dhe e quajmë Kosovë dhe Metohi. Secila prej këtyre copëzave është në njëfarë mënyre shumë e rëndësishme, disa janë me rëndësi botërore dhe për këtë arsye ky konflikt është kaq i ndërlikuar dhe për këtë duhet të zhvillohen këto dy nivele. Ndërsa ne po bisedojmë këtu, diku po rrënohet ndonjë monument, dikush po mendon ndonjë ide që ajo që është jona të bëhet e tij”, thekson Rakoçeviq.

Siç shton ai, këndet e sulmit do të zgjerohen, por në perspektivë, në epokën digjitale në të cilën gjithçka është e dukshme dhe mund të rikthehet, ata nuk mund të shkatërrojnë një qytetërim.

“Për këtë është tepër vonë, por se ne do të përballemi me probleme, se do të kemi një luftë dhe se kjo do të zgjasë shumë, shumë gjatë, kjo është e padiskutueshme”, përfundon Rakoçeviq.

Duke folur për motivet e përdhosjes së objekteve sakrale serbe në Kosovë gjatë dekadave të fundit, Popoviq thotë se ato lidhen me damnatio memoriae, pra me fshirjen e kujtesës ose të së kaluarës.

“Nëse dëshironi të keni një të ardhme të rrëfyer ashtu siç dëshironi ju, dhe në të njëjtën kohë nuk keni asnjë respekt, por doni edhe ta keqpërdorni të kaluarën, atëherë do të veproni në këtë mënyrë”, thekson ai.

Ai vëren se sot është në veprim një devijim i plotë i së kaluarës kur bëhet fjalë për kishat serbe në Kosovë, përmes pretendimeve se ato janë ndërtuar mbi disa objekte imagjinare shqiptaro-iliriko-trakase që kurrë nuk kanë ekzistuar, ndërsa e vërteta shkencore është ajo që dëshmon se kush i ka ndërtuar dhe cilës kulture i përket ai hapësirë.

“E vërteta është fjala jonë e parë dhe e fundit. Kjo është e padiskutueshme. Po të mos ishte kështu, ne do t’i kishim humbur ato kur u votua në UNESCO për atë se kujt i përkasin këto monumente. Duhet të lavdëroj profesionin tim që u përpoq të shpjegojë se kjo nuk është diçka që është ngritur dikur me dekret të sundimtarëve tanë, por ishte një rrjet në të cilin ishte përfshirë i gjithë vendi dhe populli ynë. Gjithashtu, kjo nuk është një dukuri që ka zgjatur vetëm në shekullin XIV, por që nga kohërat e hershme e deri në ditët e sotme”, thotë Popoviq.

Monitorimi i dezinformimit

Duke pasur parasysh se në epokën e rrjeteve sociale, dezinformimi rreth origjinës së monumenteve serbe në Kosovë përhapet në mënyrë të pakontrollueshme, Ćirić thotë se lufta dixhitale kundër tij duhet të bazohet në përhapjen e informacionit të saktë dhe argumenteve adekuate, me përdorimin e burimeve historike relevante dhe historiografisë shkencore.

"Informacionet që shfaqen ditë pas dite sigurisht që nënkuptojnë një luftë më të shpejtë dhe një përgjigje më të shpejtë, dhe shkenca nuk mund t'i përgjigjet gjithmonë në mënyrë adekuate kësaj. Mund të jetë shumë e dobishme nëse ekipe të caktuara ekspertësh organizohen në nivel shtetëror për të kryer një lloj monitorimi të dezinformimit që shfaqet në lidhje me kulturën mesjetare serbe në Kosovë dhe Metohi dhe shkruajnë mohime duke cituar burime relevante. Në një procedurë të tillë, historianë, historianë të artit dhe arkeologë që dëshmojnë pa mëdyshje për shtresat arkeologjike që tregojnë praninë e kulturës materiale mesjetare serbe, dhe shpresoj sinqerisht se do të jetë e mundur ta vëmë në praktikë në të ardhmen", thekson Qiriq.

Sa i përket mënyrave për t’i dalë përballë rishkrimit dhe fshirjes së së kaluarës në një kohë kur në rrjetet sociale përhapen lehtësisht informacione të paverifikuara ose të pasakta të shpërndara qëllimisht, Popoviq thotë se kjo mund të arrihet me tekste të qarta dhe të mira që do të jenë pasqyra e vërtetë e gjendjes.

“Nëse dini ta shpjegoni plotësisht se çfarë ndodhet atje, kjo në fund do të duhet të merret parasysh. Prej kohësh kemi problem që në Perëndim gjithçka që ndodhet atje shpesh mbështillet me një petk bizantin, dhe thuhet se është art bizantin, me çka bëhet një zëvendësim tezash. Kjo, natyrisht, mund të jetë art në stil bizantin, ashtu siç mund të jetë edhe art në stilin rashkë apo rashkë-gotik, si për shembull në Deçan, por thelbi është se kjo është art serb i mesjetës dhe i kohës së re”, shpjegon Popoviq.