Kërkesa e Kosovës për anëtarësim në BE prej tri vitesh në sirtar: Në pritje për një kohë të pacaktuar

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, më 15 dhjetor 2022 dorëzoi kërkesën zyrtare të Kosovës për anëtarësim në Bashkimin Evropian, por për tri vjet ajo nuk ka mbërritur në tryezën e Këshillit të BE-së. Si pengesë kryesore, bashkëbiseduesit e Kosovo online shohin faktin se pesë shtete anëtare të BE-së nuk e njohin Kosovën si shtet, por edhe se Kosova nuk i përmbush kriteret lidhur me respektimin e të drejtave të pakicave, si dhe nuk i ka përmbushur obligimet ndërkombëtare juridike për të cilat është zotuar në procesin e normalizimit të marrëdhënieve me Beogradin.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Zëvendëskryeministri i parë i Kosovës dhe ministri për Integrime Evropiane në mandat teknik, Besnik Bislimi, ka deklaruar së fundmi në një darkë joformale ministrore BE–Ballkani Perëndimor se Kosova meriton të marrë statusin e vendit kandidat për anëtarësim në BE.

Sipas tij, Kosova ka shënuar përparim në zbatimin e reformave, ka arritur harmonizim të plotë të politikës së jashtme me BE-në, menaxhon mirë migracionin pas liberalizimit të regjimit të vizave dhe ka tregues pozitivë në luftën kundër korrupsionit dhe në sundimin e ligjit.

Deklarata të ngjashme gjatë viteve të fundit kanë dhënë edhe zyrtarë të tjerë të Kosovës, ndërsa kryetari i Këshillit Evropian, Antonio Koshta, në fillim të nëntorit deklaroi se Kosova duhet të marrë një sinjal pozitiv lidhur me kërkesën për status kandidati.

Megjithatë, analistët nuk besojnë se kjo do të ndodhë në një të ardhme të afërt.

Mungon konsensusi

I këtij mendimi është edhe Aleksandar Rapajiq, drejtor programor i OJQ-së Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike nga Mitrovica e Veriut.

Sipas tij, ka disa arsye pse procesi i anëtarësimit të Kosovës në BE ka ngecur.

“E para dhe kryesorja është se jo të gjitha shtetet e BE-së e njohin Kosovën. Pamë se gjatë procesit të liberalizimit të vizave qëndrimet e disa shteteve ishin mjaft strikte sa i përket Kosovës. Në fund, këto shtete e pranuan liberalizimin e vizave për Kosovën me disa përjashtime që kërkuan të theksohen. Kundërshtimin më të madh e shpreh Spanja dhe deri diku edhe Qiproja, dhe këtë e bëjnë kryesisht sepse kanë frikë se çështja e Kosovës mund të reflektohet edhe në problemet e tyre të brendshme”, thotë Rapajiq për Kosovo online.

Siç shton, fakti që pesë shtete të BE-së nuk e njohin Kosovën si shtet të pavarur përbën problem në integrimet evropiane, pasi vendimet merren me konsensus.

Që nga momenti kur Kosova e paraqiti kërkesën para tri vjetësh, siç vëren ai, janë marrë disa vendime mjaft të çuditshme nga autoritetet qendrore, ndërsa edhe BE-ja ka vendosur disa sanksione ndaj Prishtinës.

“Megjithatë, duke parë se si po zhvillohet situata në Evropë lidhur me integrimet evropiane, shohim se Evropa ka hequr dorë nga të gjitha parimet që i kishte më herët për procesin e integrimit. Tani me disa shtete po hyn në procese të përshpejtuara dhe nuk kërkohen më standardet që ekzistonin më parë. Që një shtet i caktuar t’i afrohet BE-së, tani kërkohet vetëm një vendim politik dhe pajtim me vendimet e vendeve të BE-së”, thotë Rapajiq.

Kushtet dhe funksionimi sipas standardeve të BE-së

Analisti Azem Vllasi ka deklaruar për Kosovo online se është mirë që kërkesa për anëtarësimin e Kosovës në Bashkimin Evropian është dorëzuar në vitin 2022, por edhe ai thekson se në rastin e Kosovës problem mbetet fakti që ajo nuk është njohur nga pesë shtete anëtare të BE-së, ndërsa vendimet për statusin e kandidatit dhe për anëtarësimin merren me pëlqimin e të gjitha vendeve anëtare të BE-së.

“Përveç kësaj, Kosova duhet të përmbushë edhe kushte të tjera në kuptimin e funksionimit praktik sipas standardeve të BE-së. Prandaj, është mirë që kërkesa për anëtarësim është dorëzuar në vitin 2022, por ende do të pritet për marrjen e statusit të kandidatit, e edhe më gjatë për statusin e anëtarësimit. Kur të përmbushen të gjitha kushtet, pëlqimin do ta japin edhe ato pesë shtete”, thekson Vllasi.

Në përgjithësi, sipas tij, Kosova i përmbush kushtet për anëtarësim në BE, pasi sipas Kushtetutës është e ndërtuar si shtet demokratik sipas standardeve të vendeve anëtare të BE-së.

“Por, fillimisht duhet të marrë statusin e kandidatit për anëtarësim në BE, ashtu siç e kanë marrë këtë status katër shtete të rajonit tonë që tani janë në proces negociatash për anëtarësim. Kur do të ndodhë kjo, nuk dihet, ndërsa më afër anëtarësimit janë Shqipëria dhe Mali i Zi. Vetëm Kosova dhe Bosnja ende nuk kanë status kandidati”, vëren Vllasi.

Ai konsideron se është e rëndësishme që edhe Serbia të avancojë drejt BE-së, pasi kusht për anëtarësimin e saj do të jetë që ta njohë edhe formalisht Kosovën.

“Kushti themelor për anëtarësim në BE është që një vend anëtar të mos ketë çështje të hapura me një shtet tjetër, veçanërisht jo mosmarrëveshje kufitare”, thekson Vllasi.

Analistja Alma Lama beson se është koha për të kaluar nga fjalët në vepra. "Është e vërtetë", thotë Lama për Kosova online, se pesë vende nuk e njohën Kosovën, "por mendoj se BE-ja duhet të ketë një qasje të ndryshme ndaj integrimit të Kosovës". Ai thotë se një rrugë e qartë drejt integrimit në BE do t'i ndihmonte shqiptarët në Kosovë, serbët, komunitetet e tjera, si dhe institucionet.

"Nuk e di pse kërkesa e Kosovës nuk u kuptua dhe u shqyrtua seriozisht në BE", shton Lama.
Edhe studiuesi i Qendrës për Politika Evropiane në Beograd, Marko Todoroviq, vlerëson se arsyeja kryesore pse Kosova nuk ka arritur statusin e kandidatit është fakti se dihej se pesë shtetet anëtare të BE-së që nuk e njohin Kosovën do të ishin a priori kundër çdo përparimi në këtë proces. Ai shton se edhe ato shtete që e njohin pavarësinë e Kosovës, e që janë ndër vendet udhëheqëse në Bashkimin Evropian, si Gjermania apo Franca, nuk kanë tentuar aspak që këtë çështje ta vendosin lart në agjendë.

“Nuk është kërkuar fare ndonjë mënyrë politike që ndoshta edhe këto shtete mosnjohëse të zbuten dhe që, pavarësisht qëndrimeve të tyre kombëtare, të mos e bllokojnë këtë proces teknik të anëtarësimit”, thotë Todoroviq për Kosovo online.

Si arsye të tretë, ai përmend faktin se janë në fuqi masa të kthyeshme të BE-së kundër qeverisë së Kosovës.

“Në këtë kuptim, ajo që është tani në agjendë është nëse, si dhe në cilin moment do të hiqen këto sanksione. Ky është hapi i parë drejt një bisede të mundshme në të ardhmen për statusin e kandidatit. Natyrisht, edhe heqja e sanksioneve, edhe gjithçka tjetër që mund të pasojë në marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, janë të kushtëzuara me normalizimin e marrëdhënieve me Beogradin. Është e domosdoshme që Kosova të tregojë gatishmëri absolute për të përmbushur të gjitha obligimet që ka marrë përsipër në marrëveshjet që burojnë nga dialogu me Beogradin, dhe këtu si një nga parakushtet nënkuptohet formimi i Asociacionit të komunave me shumicë serbe”, thekson Todoroviq.
Megjithatë, edhe atëherë, siç shton ai, nuk është plotësisht e sigurt se statusi i kandidatit do të jetë kaq lehtë i arritshëm për Kosovën, duke pasur parasysh shtetet që nuk e njohin Kosovën.

Asnjë përgjigje pozitive në horizont

Sipas fjalëve të Rapajiqit, askush nuk e di se sa gjatë mund të presë Kosova për një përgjigje pozitive nga BE-ja në lidhje me kërkesën për anëtarësim.

"Rruga kryesore drejt BE-së do të përcaktohet nga qeveria e re që do të formohet pas zgjedhjeve më 28 dhjetor. Mendoj se një nga kushtet kryesore për afrimin me BE-në do të jetë pozicioni i komuniteteve jo-shumicë, veçanërisht pozicioni i komunitetit serb në Kosovë. Nëse qeveria e re që do të formohet pas zgjedhjeve fillon të zbatojë marrëveshjet e Brukselit, veçanërisht nëse fillon me formimin e Asociacionin të Komunave Serbe dhe përmirëson pozicionin e komunitetit serb në Kosovë, mendoj se në këtë mënyrë mund të hapë pak derën drejt BE-së, por nuk e dimë se cilat do të jenë rezultatet më 28 dhjetor", përfundon ai.

Kur u pyet nëse vitin e ardhshëm duhet të presim presion nga vendet njohëse nga BE-ja mbi pesë shtetet anëtare që nuk e njohin Kosovën për të gjetur një mënyrë për të siguruar statusin e kandidatit të Kosovës, Todoroviq u përgjigj se nuk pret një zgjidhje të tillë.

"Nuk pres presion nga vendet njohëse ndaj vendeve që nuk e njohin Kosovën për arsyen e thjeshtë se Kosova së pari duhet të tregojë se i plotëson kriteret themelore, që do të thotë respektimi i të drejtave të pakicave dhe marrja përsipër e të gjitha atyre detyrimeve ligjore ndërkombëtare për të cilat është zotuar, dhe kryesisht po i referohem procesit të normalizimit të marrëdhënieve me Beogradin", thotë ai.

Cila është procedura?

Duke shpjeguar procedurën për aplikimin për anëtarësim në BE, Todoroviq thotë se ajo përshkruhet në nenin 42 të Traktatit të BE-së, i cili thotë se çdo vend evropian që plotëson kushtet minimale politike dhe ekonomike mund të paraqesë një kërkesë për anëtarësim në Këshillin e BE-së, pra vendin që kryeson në atë moment.

"Këshilli më pas vendos unanimisht nëse çështja do të shqyrtohet fare, d.m.th. Këshilli mund të kërkojë një mendim nga Komisioni Evropian, nëse ai vend në thelb i plotëson kërkesat minimale. Pastaj Komisioni Evropian harton një pyetësor shumë të gjerë, i cili shpesh përmban më shumë se disa mijëra pyetje, dhe në lidhje me përgjigjet e qeverisë së vendit aplikant, Komisioni Evropian i rekomandon Këshillit nëse do të japë statusin e kandidatit apo jo. Këshilli më pas vendos unanimisht përsëri nëse do të japë statusin e kandidatit dhe vetëm atëherë fillon procesi i shqyrtimit dhe hapja e negociatave", thekson Todoroviq.

Edhe pse Kosova aplikoi për anëtarësim në BE tre vjet më parë, deri më sot, thekson ai, Këshilli nuk ka kërkuar kurrë mendimin e Komisionit Evropian.