Kosova në film: “Sëpata për detin e ngrirë brenda nesh”

Duke perifrazuar Kafkën, mund të thuhet se duhen parë vetëm ato filma “që na kafshojnë dhe na godasin me thikë”. Sepse nëse filmi që po shohim nuk na tundet si një goditje në kokë, atëherë pse duhet ta shikojmë fare? Shkrimtari i njohur, natyrisht, foli edhe për domenin që ai drejtonte – letërsinë, duke thënë se “libri duhet të jetë sëpatë për detin e ngrirë brenda nesh”. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për filmat për Kosovën sot të cilët na ftojnë të shohim të vërtetën në sy kur shikojmë një vepër arti.

Shkruan: Dragana Saviq

Realiteti është bërë prej kohësh një kategori zhanri për serbët në Kosovë, kështu që përditshmëria e tyre varion nga drama në thriller psikologjik e deri te horror.

Për fat të keq, duket se ata janë protagonistë në të njëjtën kohë, por edhe i vetmi publik që ndjek komplotin, qan dhe qesh me personazhet kryesore, pa humbur shpresën se historia, si në filmat amerikanë, do të ketë një fund të lumtur.

Edhe pse SHBA-ja po i vë hapur firmën produksionit të “Sagës për Kosovën”, duket se nuk flitet për një fund të lumtur, të paktën sipas serbëve atje.

Por ajo që po ndodh në Kosovë nuk është një histori për "dikë atje", por për njerëzit tanë të thjeshtë, jetët, problemet dhe tragjeditë e të cilëve janë "gëlltitur" nga raportet nga Brukseli, nga tryezat e rrumbullakëta dhe nga dhomat ovale.

Pikërisht kjo - "njerëz të vegjël" të cilëve jeta u ka vënë shumë barrë - janë heronjtë e filmave për Kosovën të realizuar nga regjisorët vendas.

Pse vendosën të jenë në grupin e vogël të atyre që merren me Kosovën në punët e tyre?

Sepse thelbi është se ne duhet të bëjmë histori që na shqetësojnë, thotë një nga autorët me të cilët biseduam.

Sepse asgjë nuk ka ndryshuar ose po ndryshon për keq, përgjigjet një tjetër.

Regjisori Dejan Milliq beson se për momentin është e mundur vetëm të filmohet një dramë horror apo psikologjike me temën e Kosovës, duke pasur parasysh gjithçka që ka ndodhur atje në dekadat e fundit.

Ai e ka vlerësuar filmin e tij “Errësira”, të cilin e ka xhiruar dy vite më parë, si “politikisht jokorrekt”, sepse e shikon situatën në Kosovë nga një këndvështrim subjektiv, por ky, siç thotë ai për Kosovo online, ishte qëllimi dhe synimi i tij në atë kohë.

Thjesht kam dashur t’i vendos teleshikuesit në situatën e asaj nëne dhe fëmijës që po i mbijetojnë një situate katastrofike”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

I pyetur nëse duhet pritur për një periudhë të caktuar për filma të tillë, ai thotë se distanca nga e cila ka realizuar filmin mund të ketë qenë edhe shumë e gjatë.

“Nuk do të thotë gjithmonë se distanca historike është e rëndësishme për një trajtim artistik. Thjesht, mendoj se emocioni është gjëja më e rëndësishme, dhe një pjesë e asaj ngarkese emocionale që kisha në atë moment, që ndjeva ndaj kësaj historie që doja të bëja në atë kohë, ndoshta në një farë mënyre e përshpejtoi atë film, por nuk mendoj se ishte e nevojshme të prisje 20, 30 apo 40 vjet që të kalonte e gjithë kjo. Sepse, e shihni se çfarë po ndodh tani, pas gjithë këtyre viteve asgjë nuk po shkon më mirë për popullatën serbe në Kosovë”, vlerëson regjisori.

Ai e cilësoi filmin e tij si një “horror psikologjik”, duke shpjeguar se këtë e përjetojnë çdo ditë serbët në Kosovë.

“Mund të bësh komedi, por mendoj se nuk është e përshtatshme në këtë moment, në këto momente, 10, 15, 20 vitet e fundit, pra, nëse më pyesni tani për mendimin tim, mendoj se një zhanër i tillë i tmerrit apo dramës psikologjike apo një lloj tensioni është i vetmi i mundshëm në Kosovë për momentin”, shpjegon Milliq.

Ai kujton se premiera botërore e "Errësirës" ishte në Festivalin e Filmit në Trieste, ku filmi fitoi çmimin e publikut.

“Publiku e pranonte kudo, por thjesht tema politike, që zinte pak nga subjekti i filmit tim, nuk e lejonte të udhëtonte nëpër botë.mKështu që ne nuk patëm shumë mundësi për ta shfaqur filmin në disa kontinente për të cilat ishte shumë e rëndësishme për mua ta shfaqja atë”, thotë ai.

Ai thotë se nuk ka përgjigje në pyetjen se pse më shumë njerëz nga industria e tij nuk e marrin Kosovën si temë për filmat e tyre.

“Nuk e di pse është kështu, nuk e di nëse njerëzit nuk janë të interesuar për këtë, nëse nuk u intereson ajo që na rrethon, por ky është thelbi. Në fund të fundit, ne duhet të bëjmë histori që na shqetësojnë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Edhe sot përditshmëria dhe njerëzit në Kosovë janë vënë mënjanë, thotë për Kosovo online regjisorja Sonja Gjekiq, e cila një dekadë më parë në filmin “Kosma” është marrë pikërisht me atë temë. Ajo shton se për Kosovën duhet të bëhen filma, sepse “asgjë nuk ka ndryshuar ose po ndryshon për keq”.

Për filmin e saj “Kosma”, i cili përcjell punën e rrjetit radiofonik me të njëjtin emër në Kosovë, ajo tha se merret me atë që rrallë flitet – për jetën jashtë lajmit dhe politikës.

Ajo u interesua veçanërisht për reagimin e audiencës vendase, e cila zakonisht nuk kishte mundësi, ose ajo rrallë kishte mundësi të shkonte në Kosovë.

“Ata në fakt po përjetonin një lloj zbulimi emocional, diçka që do të nënkuptonte një lloj shërimi të traumës. Tani mund të jem duke e ekzagjeruar në vlerësimin tim, por vërtet ka nevojë të përjetojmë diçka që është shumë e pranishme në të gjithë jetën tonë, ta përjetojmë në një mënyrë tjetër, personale. Dhe mendoj se çështja është ndoshta edhe më e keqe në këtë kuptim, se çështja e Kosovës po politizohet edhe më shumë, e ndoshta po futet pak në ndonjë plan tjetër, të tretë. Ndoshta vetë akti i ri-xhirimit të një filmi në Kosovë do të ishte - për çfarëdo që të xhironi - në fakt një lloj deklarate. Pra, pse duhet të bëhet një film për Kosovën tani? Epo, sepse asgjë nuk ka ndryshuar dhe nuk po ndryshon për keq”, beson Gjekiq.

Ajo që e habiti kur u shfaq filmi ishte fakti se për një kohë të gjatë nuk kishte ftesë për t'u shfaqur në asnjë televizion ose shfaqjet ishin të vogla ose të organizuara nga kinematë lokale.

Veç kësaj, ajo shton se në botën e filmave dokumentarë janë pesë apo gjashtë festivale që konsiderohen më prestigjiozët dhe nuk e kanë shfaqur “Kosma”, ndonëse disa prej tyre e kanë futur në listën e ngushtë.

“Mendoj se filmi ka marrë vërtet konfirmim për sa i përket numrit të festivaleve dhe çmimeve, ndaj mendoj se ky lloj vendimi për të mos shkuar në ato festivale më të mëdha është në fakt politik. Ishte, për shembull, një festival filmi etnografik në Vjenë, ku një burrë nga audienca foli dhe tha që filmi im nuk duhet të shfaqet kështu - në kushte të lira në festival, përkundrazi, do të duhej të ishte në disa kushte të kontrolluara, le të themi në Prishtinë, ku publiku serb dhe shqiptar së bashku do ta përdornin si material për debat. Dua të them, disa gjëra krejtësisht të kota që në fakt flasin shumë më tepër për të sesa për filmin”, vlerëson Gjekiq.

Me ftesë të Zhivojin Rakoçeviqit, ajo punoi në rinovimin e festivalit Grafest, i cili ishte, siç thotë ajo, një urë ku njerëzit nga Serbia e gjerë njihen me tema dhe rrethana.

"Sepse në fakt, shumë njerëz kanë frikë. Dua të them, shumë njerëz nuk e dinë 'çfarë do të më bëjë në jetën time' ose përndryshe kanë një ngurrim pikërisht sepse flitet gjithmonë në të njëjtën mënyrë. Gjëja e kundërt ndodh gjithashtu, për sa i përket një prodhimi të përgjithshëm dokumentar, që një numër i vogël njerëzish janë ende duke bërë gjëra në të cilat ata vërtet besojnë, për të cilat mendojnë se janë të përkushtuar, sepse vërtet deri në fund çështja është se sa fitimprurëse është dhe sa arrin një audiencë të caktuar... Kështu që unë mendoj se njerëzit bëjnë një llogaritje financiare dhe morale të tyren, dhe pastaj ata llogarisin diçka dhe pastaj e bëjnë ose nuk e bëjnë atë “, thotë Gjekiq,  duke iu përgjigjur pyetjes pse nuk ka më filma që trajtojnë temën e Kosovës.

Meqë ra fjala, udhëtimi i saj i parë në Kosovë ndodhi rastësisht, teksa ishte duke filmuar një film për maturën dhe duke ndjekur kllounin amerikan Xho Mama, i cili kishte vite që shkonte rregullisht atje me cirkun e tij humanitar. Ajo u tërhoq, siç shprehet ajo, nga “skenat e kundërta, thjeshtësia dhe përzemërsia dhe në një farë kuptimi një mjedis i shëndetshëm, njëfarë ngrohtësie që ndoshta e njohim që nga fëmijëria”.

Ajo thotë se e gjithë kjo “i ra për një kohë të gjatë”, dhe se më pas ndodhi filmi i dytë, “Kosma”, “diçka që lidh të gjitha ato pjesë dhe ai tingull që shkon atje ku askush tjetër nuk mund të shkojë”.

"Më ndryshoi në një mënyrë të bukur, një mënyrë fisnike, në kuptimin që vendosa të bëja diçka që ndoshta doli nga bota ime në atë kohë, dhe është kryesisht një botë që është disi artistike dhe disi e zhvendosur nga kjo botë reale. Për të gjetur atë bukuri në këtë botë reale, u përballa me faktin se më duhej të jetoja nëpër disa tragjedi dhe padrejtësi të papranueshme që njerëzit në një farë mënyre u lanë t'i përballonin vetë, dhe sa më shumë ishte me shtetin, aq më keq i dilte, do të thosha. Për të pranuar disi se kjo është një pyetje e hapur, ndoshta ato tragjedi nuk do të kenë kurrë fundin e tyre të drejtë dhe ndodhi ai moment kur ndjeva se të gjitha vijat e kuqe që u përmendën ishin kapërcyer dhe se atje kishte një paudhësi dhe se do të derdhej shumë shpejt. Dhe kjo ndjenjë më trembi shumë dhe disi të gjithë e jetojmë tani, më duket”, tregon Gjekiq.

Në qarqet tona kulturore ekziston bindja se marrja me temën e Kosovës është një lloj koncepti anakronik nacionalist, por në fakt, absolutisht nuk ka pse të jetë, thotë për Kosovo online regjisori Predrag Radonjiq.

Ai thotë se atij i duket se në opinionin serb ka stereotipe për serbët nga Kosova, kryesisht në dy kategori: ose janë përfitues të ndihmës sociale, ose se bëhet fjalë për ndonjë mjedis gjysmëkriminal, kriminal të njerëzve.

“Në fakt, shumica e njerëzve, si kudo, i përkasin atij grupi të njerëzve normalë me nevoja normale njerëzore, probleme, frikë, lumturi etj. Më duket, pavarësisht gjithçkaje që po ndodh, për shkak të një lloj imazhi mediatik, që është gjithmonë i tensionuar dhe i sforcuar deri në ekstreme, se ky stereotip për njerëzit atje poshtë është ende i pranishëm në publikun tonë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Për filmin e tij “Marrëveshja”, i cili u shfaq premierë në vitin 2016, ai thotë se donte t’i vinte shikuesit e filmit në një situatë ku ata të mendonin se si do të silleshin në disa situata ekstreme.

“A do të ishin të gatshëm të rrezikonin jo vetëm jetën e tyre, por të rrezikonin sigurinë e familjeve të tyre dhe sigurinë e fëmijëve të tyre, mbi të gjitha, dhe sa janë njerëzit në të vërtetë gati dhe sa e kuptojnë ata sakrificën e dikujt kur dikush është gati ta bëjë atë? Mendoj se filmi ka arritur ta arrijë deri diku, sigurisht, por gjithashtu mendoj se është bërë në mënyrë të pamjaftueshme për të kuptuar pozitën e njeriut të zakonshëm”, beson Radonjiq.

Sipas tij, distanca historike nuk është e nevojshme për xhirimet e filmave për Kosovën.

“Kemi një rast që një nga filmat më të mirë kundër luftës apo filmat me temë lufte, si “Fshatra të bukura, digjen bukur”, është filmuar praktikisht, pothuajse në mes të luftës në Bosnje. Pra, absolutisht nuk është diçka që është e nevojshme. Më duket se në artin tonë, letërsinë, që e ndjek dhe që është profesioni im më i ngushtë, pas asaj poezie të madhe epike si klasikja jonë e vetme, në fakt nuk kemi një numër të mjaftueshëm romanesh dhe tregimesh të mira dhe cilësore të lidhura me Kosovën dhe Metohinë në letërsinë bashkëkohore”, thotë ai.

Ai shton se është bërë njëfarë progresi me xhirimet.

“Më i famshmi është “Enklava”, ndonëse nuk është filmuar drejtpërdrejt në Kosovë e Metohi, por ka të bëjë tërësisht me temën kosovare. Ka pasur edhe disa përpjekje të tjera, por një fakt është për mua tragjik - se ky film që kemi xhiruar është realisht i pari dhe i vetmi film artistik që është xhiruar në territorin e Kosovës dhe Metohisë pas luftës”, thekson Radonjiq, me shpresën që ky film të mos jetë i fundit.

Ai thekson se trajtimi i kësaj teme absolutisht nuk ka pse, ndonëse shpesh ka - ideologjikisht.

“Tek ne, sidomos në atë mjedis kulturor, në qarqet kulturore, ka një lloj odiumi që ballafaqimi me Kosovën dhe Metohinë është një lloj koncepti anakronik nacionalist, por në fakt absolutisht nuk ka pse të jetë. Absolutisht çdo trajtim me çështjen e Kosovës nuk duhet të jetë ideologjik. Më shpesh, për fat të keq, ideologjizohet, por mua më duket se KeM, që njerëzit që jetojnë në të - e them këtë njëlloj si për serbët, edhe për shqiptarët dhe për të gjithë të tjerët që jetojnë në atë territor - meritojnë të trajtohen si qenie njerëzore, meritojnë filma të mrekullueshëm, proza ​​të shkëlqyera, tema të shkëlqyera, me të vërtetë një hapësirë ​​e mrekullueshme dhe shpesh ogurzezë”, shpjegon bashkëbiseduesi ynë.

“Marrëveshja”, si një trillim, një film artistik, vështirë se mund ta përshkruaj realitetin: përkundrazi, bëhet fjalë për nevojën për të “shprehur të vërtetën”.

Ai shton se në Kosovë është pothuajse e pamundur të merren leje ligjore për xhirime.

“Filmin tonë praktikisht e kemi xhiruar në mënyrë partizane. Kur na duheshin skenat në varreza, hymë me një lloj delegacioni francez që po vendosnin kurora me lule me rastin e 100 vjetorit të Luftës së Parë Botërore, nuk e di se për çfarë bëhej fjalë atëherë, por ne u futëm pas tyre, fjalë për fjalë sikur po e ndiqnim ngjarjen. Pastaj vrapuam në njërën anë të varrezave dhe xhiruam skenën që na duhej. Edhe pse kërkuam leje dhe u përpoqëm ta merrnim”, kujton drejtori.