Kosova përballë një labirinti të ri juridik: A zgjidhet fillimisht presidenti apo qeveria?

Ndërsa pritet që KQZ të japë sinjalin përfundimtar dhe të shpallë rezultatet zyrtare të zgjedhjeve, Kosova po përballet me një dilemë të re juridike: a duhet që pas konstituimit të Kuvendit të zgjidhet fillimisht qeveria apo presidenti? Bashkëbiseduesit e Kosovo online janë kryesisht të mendimit se renditja e duhur e hapave është zgjedhja e presidentit të Kosovës dhe më pas e qeverisë. Ata gjithashtu konsiderojnë se, nëse Lëvizja Vetëvendosje dëshiron që presidenti të zgjidhet, atëherë duhet të propozojë një figurë jopolitike ose të pranojë ndonjë nga propozimet e opozitës. Nëse rezulton se zgjedhja e presidentit mbetet ende një mision i pamundur, sipas disa qëndrimeve, do të ishte mirë që para daljes së re në zgjedhje të votohej një qeveri me mandat të plotë, edhe nëse ajo do të zgjaste vetëm dy muaj.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Kryeministri në detyrë dhe lideri i Lëvizjes Vetëvendosje, Albin Kurti, njoftoi sot se partia e tij do të fillojë bisedimet me partitë e tjera menjëherë pasi Komisioni Qendror i Zgjedhjeve të konfirmojë rezultatet e zgjedhjeve.

Ai nuk saktësoi nëse tema kryesore do të jetë se kush do të jetë presidenti i Kosovës apo si do të duket qeveria e re.

Pas konstituimit të Kuvendit të Kosovës, pas zgjedhjeve të mbajtura më 7 qershor, sipas ish-kryetarit të Gjykatës Kushtetuese të Kosovës, Enver Hasani, deputetët fillimisht duhet të merren me çështjen e zgjedhjes së presidentit.

“Ajo që po them nuk është mendimi im, por normë juridike. Aktgjykimi më i fundit i Gjykatës Kushtetuese, paragrafi 162, e bën të qartë se sa herë që nuk ka president, pra kur posti është vakant, ai duhet të zgjidhet i pari”, tha Hasani.

Një qëndrim tjetër ka ish-nënkryetari i Gjykatës Kushtetuese të Kosovës, Kadri Kryeziu, sipas të cilit fillimisht duhet të konstituohet parlamenti, më pas të formohet qeveria dhe vetëm pastaj të zgjidhet presidenti.

Kushtetuta e Kosovës, sipas ish-kryetares së Komisionit Qendror të Zgjedhjeve, Valdete Daka, nuk parashikon një renditje të saktë, por edhe ajo konsideron se është logjike që pas konstituimit të Kuvendit fillimisht të zgjidhet presidenti i Kosovës.

Politologu Ognjen Gogiq thotë se, për korrektësi juridike, zgjidhja më e përshtatshme do të ishte që Kosova, pas konstituimit të Kuvendit, së pari të zgjedhë presidentin dhe më pas presidenti me mandat të plotë t’ia japë mandatin për formimin e qeverisë.

Megjithatë, duke qenë se është pak e mundshme të arrihet pajtim për zgjedhjen e presidentit, ai shton se do të ishte më mirë që Kosova të ketë një qeveri, qoftë edhe për një periudhë të përkohshme, sesa të mbetet pa qeveri dhe pa president gjatë dy cikleve zgjedhore.

“Nëse Kosova shkon në zgjedhje të reja, atëherë do të ishte më mirë të kishte të paktën një nga këto dy institucione me kapacitet të plotë, qeverinë ose presidentin. Por është e mundur të pajtohen këto rrethana, duke u përpjekur fillimisht me zgjedhjen e presidentit, e më pas, nëse nuk ka shumicë të nevojshme, të kalohet në zgjedhjen e qeverisë”, deklaroi Gogiq për Kosovo online.

Sipas analistit politik Nexhmedin Spahiu, çështja se kush duhet të zgjidhet i pari është e parëndësishme, sepse, nëse formohet qeveria, ajo do të jetë e njëjtë me qeverinë aktuale.

“Kurti i ka numrat e nevojshëm të deputetëve në parlament për këtë, ndërsa edhe nëse qeveria nuk zgjidhet, në detyrë do të mbetet e njëjta qeveri që aktualisht është në mandat teknik. Qeveria e Kurtit në fakt nuk po bën asgjë, prandaj është e njëjta gjë nëse është qeveri në mandat teknik apo qeveri me kompetenca të plota. E rëndësishme është që të arrihet një marrëveshje për presidentin dhe shpresoj se kjo do të ndodhë brenda 60 ditëve pas konstituimit të parlamentit”, tha Spahiu për Kosovo online.

Megjithatë, ai vlerëson se Albin Kurti do ta shfrytëzojë afatin prej 60 ditësh, sa është afati për zgjedhjen e presidentit të Kosovës pas konstituimit të parlamentit, për ta mbajtur Albulena Haxhiun në pozitën e ushtrueses së detyrës së presidentes, në mënyrë që deri atëherë të zgjidhen kryeprokurori dhe disa ambasadorë. Pas kësaj, sipas tij, posti i presidentit do të ketë më pak rëndësi për Kurtin dhe ai mund t’ia lërë atë opozitës.

Duke parë numrin e mandateve të fituara, sipas Spahiut, Albin Kurti mund të arrijë marrëveshje për presidentin me Partinë Demokratike të Kosovës ose me Lidhjen Demokratike të Kosovës, por ka gjasa që ai të mos e pranojë Vjosa Osmanin si kandidate.

“Me koalicionin e tij, Kurti ka 62 deputetë, ndërsa LDK-ja ka 18, që gjithsej bëjnë 80 dhe kjo do të thotë se presidenti mund të zgjidhet. E njëjta vlen edhe për Partinë Demokratike të Kosovës, e cila ka 22 mandate. Numrat nuk lejojnë ndonjë marrëveshje me Ramush Haradinajn, sepse ai ka vetëm shtatë deputetë”, thotë Spahiu.

Sipas tij, Kurti është në avantazh në negociatat për presidentin, sepse mund ta formojë vetë qeverinë.

“Ai mund t’i kërkojë dy kandidatë nga Lidhja Demokratike e Kosovës, pasi Kushtetuta parashikon që duhet të ketë dy kandidatë për president. Nëse LDK-ja nuk dëshiron të propozojë dy kandidatë, atëherë ai do të vendosë një kandidat të vetin dhe sërish do të fitonte. Prandaj ata do të detyrohen të propozojnë dy kandidatë, e më pas Kurti do të zgjedhë atë që i përshtatet më shumë. Propozime mund t’i bëjë edhe Partia Demokratike e Kosovës dhe më pas ai mund të zgjedhë një emër nga tre ose katër kandidatë. Për shkak të numrit të votave që ka fituar, ai ndodhet në një pozitë shumë të favorshme”, theksoi Spahiu.

Drejtori programor i OJQ-së Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike në Mitrovicën e Veriut, Aleksandar Rapajiq, thotë se pas konstituimit të Kuvendit dhe para formimit të qeverisë duhet të votohet për zgjedhjen e presidentit.

“Derisa të përfundojë zgjedhja e presidentit, nuk mund të votohet qeveria. Mendoj se është gjithashtu shumë e qartë se pa Vetëvendosjen nuk mund të zgjidhet presidenti. Nevojitet prania e 80 deputetëve në sallë që të bëhet zgjedhja, kështu që Vetëvendosja është ajo që me siguri mund të vendosë nëse do të ketë zgjedhje të presidentit apo jo dhe mund ta bllokojë të gjithë procesin”, tha Rapajiq për Kosovo online.

Sipas vlerësimit të tij, nëse Vetëvendosja dëshiron që presidenti i Kosovës të zgjidhet, kjo parti do të dalë me një figurë jopolitike, profesor apo akademik, si kandidat të pranueshëm për partitë e tjera. Ndërsa, nëse propozimi i saj do të ishte një figurë politike, ai beson se opozita nuk do ta votonte.

Krizë e re?

Në mbështetje të tezës se fillimisht duhet të zgjidhet presidenti dhe më pas qeveria, profesori i së drejtës kushtetuese Mazllum Baraliu i referohet Kushtetutës, e cila thotë se presidenti ka të drejtë t’i japë mandatin qeverisë, e jo ushtruesi i detyrës së presidentit.

Pikërisht kjo çështje – nëse ushtruesi i detyrës së presidentit të Kosovës mund të japë mandatin për formimin e qeverisë – sipas vlerësimit të Gogićit, mund të jetë shkaktar i një krize të re kushtetuese dhe juridike.

Ai shpjegon se në momentin kur zgjidhet kryetari i ri i Kuvendit të Kosovës, Albulena Haxhiut, e cila aktualisht është ushtruese e detyrës së presidentes, i përfundon mandati në atë funksion.

“Pozita e saj si presidente e Kosovës është e lidhur me pozitën e kryetares së parlamentit që i takonte legjislaturës së kaluar. Kështu që, në momentin kur zgjidhet kryetari i ri i parlamentit, nëse ekziston shumica për këtë, ai person automatikisht bëhet edhe ushtrues detyre i presidentit të Kosovës. Ky nuk është Haxhiu, përveç nëse rizgjidhet në krye të Kuvendit. Atëherë shtrohet pyetja nëse personi që bëhet ushtrues i ri i detyrës së presidentit mund të japë mandatin për formimin e qeverisë apo jo. Apo duhet që fillimisht të zgjidhet presidenti i Kosovës me mandat të plotë dhe vetëm më pas ai të japë mandatin për formimin e qeverisë”, thekson Gogiq.

Megjithatë, siç vëren ai, kjo situatë nuk është e re.

“Edhe në vitin 2021 ishte e njëjta gjë. Pas zgjedhjeve parlamentare, Kosova kishte edhe ushtrues detyre të presidentit, edhe kryeministër në detyrë. Atëherë Glauk Konjufca u zgjodh kryetar i parlamentit dhe automatikisht u bë ushtrues detyre i presidentit të Kosovës. Në atë post qëndroi rreth 15 ditë dhe në atë cilësi ia dha mandatin Albin Kurtit për formimin e qeverisë. Prandaj, nëse kjo ishte praktikë në vitin 2021, shtrohet pyetja pse të mos jetë edhe në vitin 2026?”, thotë ai.

Sipas vlerësimit të tij, një krizë e re kushtetuese-juridike mund të lindë nëse kryetari i sapozgjedhur i Kuvendit, i cili bëhet ushtrues detyre i presidentit të Kosovës, i jep mandatin dikujt për formimin e qeverisë, ndërsa një palë tjetër e konteston këtë dhe paraqet ankesë në Gjykatën Kushtetuese.
“Sipas modelit të vitit 2021, fillimisht zgjidhet kryetari i Kuvendit, i cili automatikisht bëhet ushtrues detyre i presidentit të Kosovës, dhe më pas i mbetet shumicës parlamentare të vendosë nëse fillimisht do të përpiqet të zgjedhë qeverinë apo presidentin. Por, duke qenë se të gjithë spekulojnë se Kosova me shumë gjasë do të shkojë në zgjedhje të reja parlamentare që në vjeshtë ose dimër, atëherë, për funksionalitetin e institucioneve dhe të rendit kushtetues, do të ishte mirë të zgjidhej qeveria, edhe nëse ajo bie pas dy muajsh dhe edhe nëse vendi shkon në zgjedhje të reja. Përndryshe, kryeministri Kurti do të mbetet gjatë gjithë kohës kryeministër në detyrë, ndërsa qeverinë e tij e ka zgjedhur një Kuvend, mandati i të cilit ka skaduar prej kohësh”, thekson Gogiq.

Të huajt (nuk) ushtrojnë presion

Diplomatët e akredituar në Prishtinë sugjerojnë që partitë të punojnë së bashku për të formuar sa më shpejt një parlament stabil, një qeveri funksionale dhe për të zgjedhur presidentin.

A do të ketë, përveç “këshillave”, edhe presione në periudhën e ardhshme?

Rapajiq thekson se ndërkombëtarët tash e një kohë të gjatë po bëjnë presion që në Prishtinë të formohen institucionet dhe të mos shkohet në zgjedhje të reja, por se është e qartë që Vetëvendosjes i përshtatet pozicioni aktual.

“Ata praktikisht janë në pushtet, por nuk kanë përgjegjësi sepse institucionet nuk ekzistojnë. Dhe ja, tashmë afro dy vjet ndodhemi në një situatë të tillë ku qeveria e Albin Kurtit është praktikisht qeveri, por kur duhet të bëjë diçka, atëherë thotë: ‘ne jemi qeveri teknike dhe nuk mund të bëjmë asgjë’”, thotë ai.
Lidhur me pyetjen nëse të huajt do të ushtrojnë presion për të arritur një marrëveshje për presidentin, Spahiu thotë se të huajt duket se kanë vendosur të mos ndërhyjnë në punët e brendshme të Kosovës, për sa kohë që interesat e tyre nuk kërcënohen.

"Kosova është aq e vogël sa nuk mund të kërcënojë interesat e fuqive të mëdha. Meqenëse kanë kaluar 18 vjet që nga pavarësia, dhe arritja e moshës madhore është e njëjtë për një komb siç është për një njeri, ata ndoshta nuk do të vazhdojnë të ndërhyjnë në këtë proces", sipas bashkëbiseduesit tonë.