Marrëdhëniet e ndërlikuara mes Shkupit dhe Sofjes: Si të kapërcehet një mosmarrëveshje ku ndërthuren identiteti, historia dhe gjeopolitika?

Djegia e dy automjeteve të Ambasadës së Bullgarisë në Shkup ka “trazuar sërish shpirtrat” në marrëdhëniet Shkup-Sofje, të cilat në fakt nuk kanë qenë kurrë të qeta. Marrëdhëniet ndërmjet Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë janë ndër më të ndërlikuarat në Ballkan, pasi në to ndërthuren politika, identiteti kombëtar, gjuha, historia dhe gjeopolitika. Pikëpamjet e ndryshme mbi çështjet që përcaktojnë një komb janë në themel të një mosmarrëveshjeje shumëvjeçare, ndërsa analistët maqedonas thonë se i takon Shkupit të gjejë një mënyrë për ta izoluar këtë kontest dypalësh përmes rrugës evropiane. Ata gjithashtu theksojnë se dy popujt nuk janë në konflikt mes tyre dhe se politikanët bullgarë duhet të kuptojnë se është më mirë të kenë një fqinj evropian që i vlerëson dhe me të cilin mund të ndërtojnë marrëdhënie të shkëlqyera, sesa një fqinj me të cilin nuk kanë komunikim.

Shkruan: Jellena Millenkoviq

Bullgaria ishte vendi i parë që e njohu Maqedoninë në vitin 1992, pasi kjo e fundit shpalli pavarësinë nga RSFJ-ja në vitin 1991. Megjithatë, pavarësisht njohjes, mosmarrëveshjet rreth gjuhës, historisë dhe identitetit vazhdojnë edhe sot. Deklarata e Përbashkët ndërmjet Republikës së Maqedonisë dhe Republikës së Bullgarisë u nënshkrua në vitin 1999. Dokumenti i rëndësishëm u nënshkrua më 22 shkurt 1999 në Sofje nga kryeministrat e atëhershëm Lubço Georgievski dhe Ivan Kostov. Në atë kohë, problemi kryesor ishte mosmarrëveshja rreth gjuhës maqedonase, pasi Bullgaria e kishte njohur pavarësinë e Maqedonisë, por jo gjuhën maqedonase si gjuhë më vete. Pikat kryesore të deklaratës përfshinin konfirmimin e marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë, mungesën e pretendimeve territoriale, mosndërhyrjen në punët e brendshme, zhvillimin e bashkëpunimit ekonomik dhe politik, si dhe mbështetjen për stabilitetin rajonal.

Ky dokument konsiderohet si hapi i parë i madh drejt përmirësimit të marrëdhënieve dhe pararendës i Marrëveshjes për Miqësi, Fqinjësi të Mirë dhe Bashkëpunim të vitit 2017. Pikërisht nënshkrimi i kësaj marrëveshjeje përbënte një moment të rëndësishëm, por edhe thellësisht kontrovers në marrëdhëniet mes dy vendeve. Marrëveshja ishte konceptuar si një kornizë për përmirësimin e marrëdhënieve politike, bashkëpunimit ekonomik dhe integrimit evropian të Maqedonisë, por njëkohësisht përfaqësonte një përpjekje për tejkalimin e mosmarrëveshjeve historike dhe politike shumëvjeçare.

Pas negociatave shumëvjeçare, dokumenti u nënshkrua nga kryeministrat Zoran Zaev dhe Bojko Borisov. Me rëndësi të veçantë ishte dispozita për krijimin e një komisioni të përbashkët multidisiplinar për çështje historike dhe arsimore, i cili kishte për detyrë të rishqyrtonte temat historike dhe të jepte rekomandime për tekstet shkollore. Në kohën e nënshkrimit, marrëveshja u vlerësua si një përparim i rëndësishëm diplomatik dhe si një hap drejt përmirësimit të marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve fqinje. Mbështetësit e saj e shihnin si një mjet për stabilitet rajonal dhe integrim më të afërt evropian, ndërsa kritikët shprehën shqetësime lidhur me interpretimin e çështjeve historike dhe pasojat e mundshme për identitetin kombëtar.

Pas ratifikimit në parlamentet e të dy vendeve, marrëveshja hyri zyrtarisht në fuqi më 14 shkurt 2018. Megjithatë, ndonëse krijoi mekanizma për bashkëpunim të rregullt, zbatimi dhe interpretimi i saj mbetën objekt debatesh politike në vitet pasuese, veçanërisht në kontekstin e integrimeve evropiane të Maqedonisë së Veriut dhe punës së komisionit historik. Në atë moment, megjithatë, dukej se marrëdhëniet mes dy vendeve ishin më të mirat në disa dekada.

Megjithatë, pas vitit 2019 marrëdhëniet u përkeqësuan sërish. Bullgaria vendosi kushte që lidhen me historinë, gjuhën dhe interpretimin e figurave historike si Goce Dellçev. Në vitin 2020, Sofja bllokoi fillimin e negociatave të Maqedonisë së Veriut për anëtarësim në Bashkimin Evropian, duke argumentuar se Shkupi nuk po e zbatonte në mënyrë të mjaftueshme Marrëveshjen për Miqësi, Fqinjësi të Mirë dhe Bashkëpunim dhe se ekzistonin mosmarrëveshje lidhur me historinë, gjuhën dhe identitetin.

Vetoja mbeti në fuqi për gati 20 muaj, deri në pranimin e propozimit francez në korrik 2022, i cili parashikonte përfshirjen e bullgarëve në Kushtetutën e Maqedonisë si një komunitet i përmendur shprehimisht në preambulë. Propozimi gjithashtu parashikonte zbatimin e Marrëveshjes së vitit 2017 dhe monitorimin e përmbushjes së detyrimeve të dakorduara gjatë procesit të integrimit evropian. Bullgaria e hoqi veton, por jo pa kushte. Thelbi i propozimit francez qëndronte në faktin se ai i shndërroi kërkesat dypalëshe të Bullgarisë në kushte evropiane për Shkupin. Pas disa ditësh debatesh dhe protestash, propozimi u miratua në Kuvendin e Maqedonisë dhe më 19 korrik 2022 filloi zyrtarisht procesi i skriningut dhe u mbajtën konferencat e para ndërqeveritare me BE-në.

Sot, marrëdhëniet mes dy vendeve kanë dy dimensione paralele. Në fushat e bashkëpunimit, të dy vendet vazhdojnë të mbështeten në anëtarësimin në NATO, tregtinë dhe investimet, projektet infrastrukturore, Korridorin 8 dhe bashkëpunimin në fushën e sigurisë. Megjithatë, mosmarrëveshjet vazhdojnë për figurat historike të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, çështjet e identitetit kombëtar, gjuhën maqedonase, pozitën e komuniteteve në të dy vendet dhe kushtet që lidhen me procesin e anëtarësimit në BE.

Vitet e fundit, një sërë ngjarjesh kanë ndikuar fuqishëm në marrëdhëniet dypalëshe dhe kanë treguar se pikat kryesore të mosmarrëveshjeve mbeten identiteti, historia, të drejtat e komuniteteve dhe integrimet evropiane. Hristijan Pendikov, sekretar i klubit bullgar “Car Boris III” në Ohër, u sulmua fizikisht dhe u plagos rëndë në vitin 2023. Ngjarja shkaktoi reagime të forta në Sofje, ndërsa autoritetet bullgare e cilësuan atë si sulm ndaj një personi me vetëdije bullgare. Autoritetet maqedonase e dënuan sulmin dhe nisën hetime. Pas këtij rasti, Bullgaria tërhoqi përkohësisht ambasadorin e saj nga Shkupi për konsultime dhe paralajmëroi mundësinë e ngrirjes së disa aktiviteteve të përbashkëta. Kjo ishte një nga tensionet më serioze diplomatike pas heqjes së vetos në vitin 2022.

Po atë vit, institucionet maqedonase fshinë nga regjistri klubet e lidhura me emrat “Ivan Mihajlov” dhe “Car Boris III”, për shkak të ndryshimeve ligjore që kufizonin përdorimin e emrave të lidhur me figura historike kontroverse. Në Bullgari kjo u vlerësua si kufizim i të drejtave të bullgarëve në Maqedoni. Gjatë shënimit të ditëlindjes së Goce Dellçevit pati tensione në pikat kufitare dhe akuza të ndërsjella mes institucioneve të dy vendeve.

Ngjarja më e fundit në këtë varg incidentesh është djegia e automjeteve me targa diplomatike para ndërtesës së Ambasadës së Bullgarisë në Shkup. Zjarri u lokalizua shpejt, i dyshuari u identifikua dhe u arrestua menjëherë, ndërsa ndaj tij u hap procedurë ligjore. Ministria e Punëve të Jashtme e Maqedonisë së Veriut e dënoi ashpër incidentin dhe paralajmëroi një hetim të plotë, ndërsa Ministria e Punëve të Jashtme e Bullgarisë thirri për bisedime ushtruesin e detyrës së ambasadorit të Maqedonisë së Veriut në Sofje dhe e cilësoi ngjarjen si serioze dhe “të paprecedentë në marrëdhëniet dypalëshe”.

Të gjendet një mënyrë për ta përjashtuar marrëveshjen dypalëshe nga procesi i pranimit në BE

Ish-ambasadori maqedonas në Bullgari, Marjan Gjorçev, kujton se mosmarrëveshja midis Shkupit dhe Sofjes ka zgjatur për më shumë se 140 vjet, kështu që në fakt nuk është më vetëm një mosmarrëveshje.

“Është e ashtuquajtura çështje maqedonase, siç e trajton Bullgaria, e cila është shqyrtuar në Traktatin e Paqes së Bukureshtit, në Traktatin e Versajës dhe në Jaltë. Në këtë kontekst, ajo do të vazhdojë, nuk mund të zgjidhet”, tha Gjorgçev për Kosovo online.

Në këtë kuptim, ai vuri në dukje se incidenti i fundit në Shkup, kur u dogjën dy automjete të Ambasadës së Bullgarisë, në asnjë mënyrë nuk i shkon për shtat Maqedonisë së Veriut.

“Ky moskuptim do të zgjasë gjatë dhe ne duhet të jetojmë me të. Ata janë fqinjët tanë, fqinjë të afërt nga lindja, dhe duhet të jetojmë e të bashkëpunojmë me ta. Prandaj nuk ka rrugë tjetër veçse të kërkojmë zgjidhje, mënyra dhe tema për të cilat mund të bisedohet. Kjo është rruga”, këshillon Gjorçev.

Ai beson se bllokada bullgare e Maqedonisë së Veriut do të zgjasë "në një mënyrë ose në një tjetër".

Kërkesat e tyre do të jenë maksimaliste. Ata nuk do të heqin dorë nga analiza e tyre 140-vjeçare dhe nga krijimi i politikave ndaj çështjes maqedonase. Nuk do të tërhiqen nga kjo. Detyra jonë është të gjejmë një mënyrë për ta izoluar këtë kontest dypalësh përmes rrugës evropiane, pasi ai nuk duhet të jetë pengesë në procesin e zgjerimit”, konsideron Gjorgçev.

Ai thekson se, nëse kjo do të ishte pengesë për Shkupin, atëherë as Ukraina, as Moldavia, e më parë as Qiproja, Letonia dhe Estonia nuk do të kishin hyrë kurrë në Bashkimin Evropian.

“Dhe kjo tregon se ne duhet të kërkojmë një mënyrë për t’u bërë anëtare e Bashkimit Evropian pa këtë kontest dypalësh, qoftë në një procedurë graduale apo plotësisht. Në çdo rast, duhet të shmangim futjen e kontestit dypalësh në procesin e zgjerimit, sepse në acquis-në evropiane nuk ka vend për çështje dypalëshe apo identitare. Ajo që Bullgaria paraqet si problem janë historia, kultura, identiteti dhe krijimi i shtetit. Këto nuk janë tema që mund të ndikojnë në procesin e zgjerimit. Nëse do të ishte kështu, me konteste dypalëshe asnjë vend i Ballkanit Perëndimor nuk do të kishte shans të hynte në BE. Ne jemi letra e lakmusit që mund të tregojë se, nëse çështja shihet drejt dhe kontesti dypalësh përjashtohet nga procesi i zgjerimit, kjo do të jetë një sinjal për të hapur me Bullgarinë një rrugë tjetër, tema të tjera bisede, si Korridori 8, kalimi kufitar Klepalo, ekologjia, energjetika. Gjithçka që nënkupton përparim, e jo kthim në të kaluarën”, përfundoi Gjorçev.

Maqedonasit – bullgarë të pavetëdijshëm?

Analisti Vladimir Bozhinovski është i bindur se incidenti në të cilin së fundmi u dogjën dy automjete të ambasadës nuk ka qenë rastësi.

“Kur diçka ndodh në një moment të caktuar që për njërën palë është më pak i përshtatshëm, ndërsa për palën tjetër shumë më i favorshëm, atëherë rastësia duhet lënë mënjanë. Djegia e automjeteve, të cilat u dëmtuan vetëm pak, ndodhi gjatë debatit për raportin maqedonas mbi përparimin në integrimet evropiane. Mendoj se ky rast është gjithçka tjetër përveçse ide e rastësishme e një personi që atë ditë vendosi të vinte dhe t’i digjte dy automjete”, tha Bozhinovski për Kosovo online.

Prandaj është jashtëzakonisht e rëndësishme që autoritetet maqedonase ta hetojnë këtë rast deri në fund dhe të gjitha përfundimet t’i ndajnë me publikun.

“Askush nuk mund të bindë, jo vetëm mua, por të gjithë qytetarët e Maqedonisë, se atij personi pikërisht atë ditë i shkoi ndërmend të vinte dhe të digjte automjetet. Pse nuk ndodhi kjo dy ditë më vonë ose katër muaj më herët? Kjo nuk është diçka naive dhe as një akt i izoluar i një qytetari të pakënaqur; ka rrënjë shumë më të thella. Shpresoj se do të mësojmë më shumë informacione”, tha Bozhinovski.

Ai kujton se Bullgaria në vitin 1992 e njohu Maqedoninë si shtet të pavarur, por nuk i njohu maqedonasit dhe as gjuhën e tyre.

“Kjo nuk është një mosmarrëveshje e djeshme apo e pardjeshme, por zgjat të paktën 80 vjet”, thekson Bozhinovski.

Sipas tij, periudha e vetme në të cilën u bë një përpjekje për pajtim dhe për njohjen e kombit maqedonas nga Bullgaria ishte koha e Georgi Dimitrovit, menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa më vonë, në kohën e Todor Zhivkovit, u rikthye perceptimi i vjetër se “maqedonasit nuk janë gjë tjetër veçse bullgarë të pavetëdijshëm”.

“Prandaj problemi është shumë më i thellë dhe pikërisht për këtë Maqedonia nuk kërkon garanci, por më shumë një gjest vullneti të mirë nga Bashkimi Evropian, i cili do të tregonte se vërtet dëshiron ta shohë Maqedoninë si anëtaren e saj të ardhshme. Nëse do ta merrnim këtë, mendoj se do të ishte shumë më e lehtë për deputetët maqedonas të votonin ndryshimin e Kushtetutës, përkatësisht problemi me përfshirjen e bullgarëve në Kushtetutë do të zgjidhej lehtësisht”, vlerëson Bozhinovski.

Duke folur për mundësinë e heqjes së bllokadës bullgare ndaj Maqedonisë, ai u përgjigj se nuk e kishte atë ndjenjë, por kishte shpresë.

"Populli maqedonas dhe ai bullgar nuk janë në konflikt me njëri-tjetrin. Ajo që po ndodh është në nivel politik, për të fituar pikë politike. Fakti është se një pjesë e elitave politike bullgare arriti të mashtrojë një pjesë të elektoratit pikërisht për shkak të qëndrimit të tyre të ashpër ndaj Maqedonisë. Është gjithashtu fakt se nga ana jonë qeveria e mëparshme me një marrëdhënie servile e thelloi problemin edhe më shumë. Shpresoj që, duke pasur parasysh se si maqedonasit ashtu edhe bullgarët duan të jenë më afër dhe se ka komunikim, elitat politike, veçanërisht në Bullgari, do ta kuptojnë se është shumë më mirë të kesh një fqinj evropian që do të të vlerësojë dhe me të cilin do të kesh marrëdhënie të shkëlqyera, sesa një fqinj me të cilin praktikisht nuk ke komunikim", theksoi Bozhinovski.

Ai gjithashtu vuri në dukje se bullgarët arrijnë efektin e kundërt me veprimet e tyre.

"Ata duan të thonë se maqedonasit janë bullgarë, dhe arrijnë efektin e një distancimi kaq të madh midis popullit maqedonas dhe atij bullgar, të cilin nuk e kemi parë në 36 vitet e fundit", shtoi Bozhinovski.