Ndikimi dhe rreziqet e mediave sociale: Si e formësojnë rrjetet virtuale realitetin në rajon?

Pothuajse dy të tretat e popullsisë botërore përdorin rrjetet sociale në një formë. Me rreth pesë miliardë njerëz që kanë një llogari në një platformë, ato janë bërë kanali kryesor për lidhje dhe shprehje në shekullin XXI, por ato kanë sjellë edhe shumë rreziqe. Ndikimi politik dhe shoqëror është i paçmueshëm, veçanërisht te të rinjtë, ndaj ekspertët nga e gjithë rajoni paralajmërojnë për rrezikun e manipulimit të informacionit. Si një nga problemet më të mëdha të sigurisë përmendet abuzimi me të dhënat personale, pasi, siç theksojnë për Kosovo online, mediat sociale shpesh dinë më shumë për ne se sa ne vetë.

Shkruan: Petar Rosiq

Rrjeti social me numrin më të madh të përdoruesve aktualisht është Facebook, i cili ka rreth 3,07 miliardë përdorues mujorë. Pas tij vijnë YouTube, WhatsApp dhe Instagram, të cilat kanë më shumë se dy miliardë përdorues.

Platforma të njohura janë gjithashtu „X“, Pinterest, Snapchat, Viber…

Megjithatë, ndalimi i shkurtër i TikTok në SHBA e ka vënë këtë platformë digjitale, e cila ka rreth 1,2 miliardë përdorues mujorë, në qendër të vëmendjes globale gjatë janarit.

Ndalimi ishte marrë për shkak të shqetësimeve se aplikacioni po abuzonte me të dhënat e përdoruesve të tij. Por, pas marrjes së detyrës nga Donald Tramp si president i SHBA, ai e shtyu zbatimin e këtij ligji për 75 ditë dhe njoftoi se Microsoft ishte në negociata për të blerë këtë kompani.

Megjithatë, TikTok nuk e ka shqetësuar vetëm opinionin publik në SHBA.

Autoritetet rumune akuzuan Rusinë se, përmes sulmeve cyber dhe kësaj rrjete sociale, ka ndikuar në rezultatin e zgjedhjeve presidenciale, deri sa Gjykata Kushtetuese e këtij shteti u detyrua t’i anulojë ato.

Madje në Shqipëri, TikTok është ndaluar që nga 1 janari i këtij viti, por jo për shkak të ndikimit të tij në politikë, por për të mbrojtur fëmijët nga efektet negative të rrjeteve sociale.

Kryeministri Edi Rama vuri në dukje se Tik Tok është një burim serioz rreziku dhe se të rinjtë janë kategoria më e cenueshme e shoqërisë.

“Tik Tok është një burim serioz rreziku, por më e rrezikshme është politika e shpifjeve dhe gënjeshtrave. Të rinjtë janë hallka më e cenueshme. Qeveria do të mbyllë derën për TikTok për një vit”, theksoi ai.

Sfidat e Tik Tok-ut nuk e kanë anashkaluar Kosovën, ku ky rrjet social verën e kaluar u ndalua në institucionet publike. Qeveria e mori këtë vendim për të eliminuar rreziqet e sigurisë kibernetike dhe Komisioni i Sigurisë dhe Mbrojtjes ngriti çështjen e mbylljes së plotë të saj në fund të vitit të kaluar.

Psikologu Ilir Havolli nga Prishtina thotë se rrjetet sociale, veçanërisht TikTok-u, shpesh përdoren për qëllime propagandistike, për ndikim politik dhe manipulim të opinionit publik.

“Përveç kësaj, ekziston rreziku i shkeljeve të sigurisë kibernetike, duke përfshirë mbledhjen e të dhënave personale dhe ndërhyrjen e një faktori të jashtëm në debatet publike. Për shkak të kësaj, institucionet në mbarë botën po shqyrtojnë masat për të rregulluar ndikimin e tyre”, tha Havolli për Kosovo online.

Ai shton se këto platforma digjitale kanë një ndikim të madh në formësimin e sjelljes, qëndrimeve dhe vlerave të të rinjve në Kosovë.

“Nëpërmjet përmbajtjeve virale, të rinjtë ekspozohen ndaj tendencave globale, çështjeve sociale dhe diskutimeve politike, por edhe ndaj fenomeneve që mund të jenë problematike. Nga njëra anë, Tik Tok ofron një hapësirë ​​për të rinjtë që të shprehin kreativitetin e tyre dhe të ndajnë ide të reja. Nga ana tjetër, mund të inkurajojë sjellje impulsive për shkak të sfidave virale dhe të përhapë informacione të paverifikuara, duke ndikuar në mënyrën se si ata i perceptojnë realitetet sociale dhe ekonomike”, vë në dukje Havolli.

Ai shpjegon se mediat sociale shpesh promovojnë stile që nuk janë në përputhje me kontekstin lokal, gjë që mund të krijojë pritshmëri të paqëndrueshme tek të rinjtë.

Ai vlerëson se në shumë raste ndalimi apo kufizimi i rrjeteve sociale justifikohet me nevojën për të mbrojtur sigurinë kombëtare, fëmijët, apo për të luftuar dezinformimin. Megjithatë, shton ai, këto masa shpesh ngrenë shqetësime për lirinë e shprehjes.

“Kufizimi i aksesit në platforma mund të ndikojë në mundësitë për debat dhe aktivizëm qytetar. Për më tepër, ndalimet mund të çojnë në rritjen e censurës, një zhvendosje drejt platformave alternative dhe humbje të mundësive ekonomike pasi shumë të rinj dhe sipërmarrës varen nga TikTok për promovim dhe të ardhura, duke ndikuar kështu në sektorin e marketingut dixhital”, shprehet bashkëbiseduesi ynë.

Eksperti i komunikimit nga Shkupi Bojan Kordallov për Kosovo online vlerëson se ndalimi i plotë i Tik Tok-ut për shkak të fëmijëve, siç është rasti në Shqipëri, nuk do të zgjidhë abuzimet, por se është e nevojshme miratimi i rregulloreve dhe vendosja e tyre në funksion të demokracisë dhe lirinë.

Kordallov thekson se, kur flitet për ndikimin e rrjeteve sociale, ka dy tema të ndara që nuk duhet të përzihen.

“Problemi më i madh është kur i ngatërrojmë gjërat, që do të thotë se nëse flasim për përgjegjësinë në rrjetet sociale mes fëmijëve, nuk flasim për përgjegjësinë në politikë dhe anasjelltas. Këto janë dy tema të ndara. Ne si përdorues kemi përgjegjësinë të jemi të mbrojtur, dhe institucionet kanë përgjegjësinë të na mbrojnë përmes rregulloreve të tyre,” thotë bashkëbiseduesi ynë.

Kur bëhet fjalë për fëmijët, shton ai, ajo që nevojitet është shumë më tepër edukim, komunitet dhe rrjetëzim në shoqëri, ose gjetja e praktikave pozitive për të bërë në internet, sesa frika dhe ndalimi.

Ai thekson se nuk ka nevojë për “panikë” për këtë, por për të miratuar rregulloret dhe për t'i vënë ato në shërbim të demokracisë dhe lirisë.

“Më duhet t'ju kujtoj në fillim se mediat sociale janë thjesht një kanal, ose më mirë një hapësirë ​​boshe, por një kanal i fuqishëm, i cili nëse nuk rregullohet mund të dalë jashtë kontrollit. Ashtu si me inteligjencën artificiale. Dhe prandaj është shumë e rëndësishme që në vend të panikut të miratojmë rregullore dhe t'i vëmë në shërbim të demokracisë dhe lirisë. Nga ana tjetër, kemi shumë shembuj në historinë e re ku rrjetet sociale janë keqpërdorur nga individë dhe grupe për propagandë të caktuara të huaja, dhe ky është një problem i madh dhe është diçka që nuk duhet lejuar," paralajmëron Kordallov.

Ai kujton rastet në mbarë botën ku u zbulua ndikimi i huaj përmes rrjeteve sociale, madje edhe gjatë zgjedhjeve në SHBA, dhe thekson se duhet të nxirren mësime dhe të merren masa.

“Megjithatë, rrjetet sociale në vetvete, nëse nuk shkelin rregullat, sjellin avantazh në komunikimin politik. Tani le të vendosim nëse do të bëjmë një rregullore të mirë dhe do të lëmë hapësirë ​​për një fushatë të mirë politike apo do të lëmë të mbretërojë pandëshkueshmëria dhe të flasim vazhdimisht për keqpërdorimin e vullnetit të lirë, gjë që është e papranueshme”, thotë eksperti i komunikimit nga Shkupi.

Duke komentuar ndalimet e rrjeteve sociale, ai thotë se ekzistojnë shembuj të përvojës së mirë të përdoruesve, por, nga ana tjetër, edhe abuzime për qëllime populiste.

"Diku bëhet fjalë për kontribute konkrete, si në Evropën Perëndimore, ku ndalimi bëhet për një përvojë më të mirë të përdoruesve ose për mbrojtjen e sistemit të sigurisë, për shembull, të aleancës së NATO-s, BE-së dhe të gjithëve ne si demokraci. Por ka raste si ai në Shqipëri, ku kjo duket më shumë si një lëvizje e orientuar nga populizmi. Më e thjeshta është të thuash se do t’i ndalosh rrjetet për shkak të fëmijëve. Kjo do të thotë se në fakt po përpiqesh të parandalosh dhe të shuash zjarrin. Por kur kjo bëhet për sigurinë e njerëzve dhe të dhënave, në mënyrë që secili të mund të ushtrojë vullnetin e tij demokratik, atëherë tregoni kujdes për lirinë. Dhe për këtë, duhet të keni mbështetje në procedurën demokratike", përfundon Kordallov.

Me të është dakord edhe Dritan Laçi, analist nga Tirana dhe redaktor në News 24. Ai komentoi për Kosovo online vendimet e fundit të qeverisë shqiptare në lidhje me ndalimin e aplikacionit TikTok, duke shprehur dyshime për arsyen e vërtetë të kësaj nisme.

Ljaçi thekson se ndalimet nuk janë të reja në historinë botërore dhe kujton masa të ngjashme në të kaluarën. Ai e krahason ndalimin e TikTok me mbylljen e tavernave gjatë Perandorisë Osmane.

“Ndalimet janë të njohura në të gjithë historinë e botës. Ndalimi ekzistonte edhe në kohën e Perandorisë Osmane, kur u mbyllën tavernat, të cilat në atë kohë quheshin 'mexhlis'. Ndalimi ka ekzistuar edhe në vitet 1930 në SHBA, kur alkooli ishte i ndaluar. Ndalim është edhe ajo që po ndodh në Shqipëri me Tik Tok-un, por e një lloji tjetër. Pra, qëllimi është mbyllja e ‘mexhlisit’ ku mblidhen njerëzit dhe diskutojnë”, thotë redaktori nga Tirana.

Ai tregon se ka një rritje të aktivitetit kriminal në lidhje me TikTok-un, por shpreh dyshime për motivet e qeverisë shqiptare për ndalimin e rrjetit.

“Skepticizmi buron nga fakti që kryeministri i këtij vendi në fakt ka arritur në përfundimin se pikërisht Tik Tok-u është shkaku i problemeve të shqiptarëve. Në këtë drejtim, ne e shohim me dyshim këtë iniciativë. Gjithashtu ka edhe një arsye tjetër – jemi në periudhë parazgjedhore”, thotë Laçi.

Ai shton se Tik Tok vërtet ka pasur një ndikim tek fëmijët apo të rinjtë si “ushqimi i helmuar”, por që është përdorur masivisht edhe nga politikanë të rinj, të cilët krijuan një ndikim të rëndësishëm atje dhe u bënë të famshëm.

“Në një kohë kur qeveria apo mazhoranca ka ndikim pothuajse të plotë mbi mediat tradicionale, dhe e kam fjalën për televizionin, këta politikanë të rinj kanë gjetur Tik Tok-un për të shprehur mendimet e tyre dhe për të fituar ndjekësit e tyre. Për këtë arsye, ne e shohim me skepticizëm atë që kërkon kryeministri. Shtrohet pyetja nëse qëllimi i vërtetë i mbylljes së TikTok-ut është për shkak të një vrasjeje që ka ndodhur mes adoleshentëve, apo për shkak të konkurrencës që kërcënon fuqinë e tij. Ne dyshojmë për këtë”, tha Laçi në mënyrë eksplicite.

Redaktori dhe gazetari në Radio Televizionin e Serbisë, Zoran Stanojeviq, thotë për Kosovo online se mediat sociale, si në botë ashtu edhe në Serbi, janë dominuese tek të rinjtë, të cilët pothuajse nuk ndjekin burimet tradicionale të informacionit.

“Unë nuk mendoj se të rinjtë ndjekin ndonjë media tjetër përveç rrjeteve sociale. Përfshij edhe aplikacione komunikimi, si Vocap, Viber, Telegram...I gjithë informacioni që u arrin atyre vjen nga dikush, domethënë përmes ndonjë filtri, dikush nga mjedisi i tyre që ua ka dërguar, dhe ata priren ta besojnë shumë. Pra, meqenëse ka ardhur nga një burim i besueshëm, duhet të jetë e vërtetë”, tha Stanojeviq.

Ai thekson se ky fenomen ka një anë pozitive, por se kjo mënyrë e transmetimit të informacionit mbi të gjitha mbart potencial të madh për manipulim.

"Potenciali për manipulim në një mënyrë të tillë është i madh, ashtu si potenciali për të parandaluar që informacioni të dëgjohet është po aq i madh. Nga njëra anë kemi atë të mirën, nuk mund t'i ndaloni më lajmet. Nëse diçka ka ndodhur, do të arrijë tek njerëzit. Por, ajo që është e rrezikshme është se nuk mund të parandaloni informacione të pasakta ose gjysmë të cilat gjithashtu do të formojnë një opinion, sidomos nëse lajmi udhëton së bashku me ndonjë qëndrim që duhet ta vendosë lajmin në kontekst”, paralajmëron bashkëbiseduesi ynë.

Ai shton se manipulimi politik në rrjetet sociale nuk është diçka e re.

“Rreziqet politike janë, natyrisht, nëse dikush i përdor ato me mjeshtëri për ndikim politik. Këto mund të jenë edhe fushata ligjore. Konkretisht, në Amerikë dihet se ka fushata ligjore që kandidatët kanë dhe përdorin rrjetet sociale, dhe gjithçka është e njohur atje. E keqja është kur e bën ndonjë agjent tjetër, le ta quajmë kështu, i cili synon të shtyjë agjendën e tij duke ndikuar te njerëzit, i bindur se ata po lexojnë diçka që është e saktë”, thotë Stanojeviq.

Nga ana e sigurisë, ai paralajmëron një problem serioz, që është mbledhja e të dhënave personale.

“Rreziku më i madh i sigurisë është mbledhja e informacionit tonë që lëmë pas kur lidhemi me rrjete, mundësinë që ata të mund të gjurmojnë se ku lëvizim, të vëzhgojnë zakonet tona dhe më pas t'i përdorin ato për qëllime komerciale, për të na shitur diçka bazuar në sjelljen tonë, ose për ndonjë qëllim tjetër, se ata mund të konkludojnë në bazë të sjelljes sonë se ne jemi një objektiv i lehtë dhe të na synojnë atje kur duan të arrijnë ndonjë qëllim”, thekson ai.

Duke komentuar tentativën për ndalimin e TikTok në Amerikë, ai thekson se motivi është vetëm për sigurinë e shtetit.

"Kjo do të thotë, besimi se një vend tjetër, Kina, po mbledh masivisht të dhëna për qytetarët amerikanë dhe për këtë arsye do të ketë një avantazh, ndërsa rrjetet sociale në Kinë, Facebook dhe Twitter, janë nën kontroll të madh, që do të thotë se ato nuk mund të përdoren. Pra, nuk ka reciprocitet dhe prandaj ka nevojë të ndalohet Tik Tok”, thotë ai.

Megjithatë, ai shpreh dyshime se ndalimet janë të mundshme pasi, siç vlerëson ai, ndoshta do të ketë analiza të ndryshme ligjore se si të shmangen ato pa shkuar të dhënat atje ku nuk duhet.

Ai gjithashtu paralajmëron se mediat sociale që janë të regjistruara ligjërisht në Amerikë mbledhin të dhëna për përdoruesit në mbarë botën.

"Pra edhe për ne. Prandaj, dikush në Amerikë, në Meta, ose Facebook ose Twitter ose Google përmes Instagramit..., ata tashmë dinë shumë, shumë më tepër për ne sesa di çdo shërbim vendas. Ata thjesht dinë gjëra që ne as vetë nuk i dimë. Ky është një rrezik i caktuar që mendoj se qeveritë në mbarë botën, Serbia nuk është asgjë e veçantë atje, ia kanë dorëzuar me sythë rrjeteve sociale”, thotë Stanojeviq.