Plani i rritjes dhe Kosova: Nuk ka pagesë të pare pa Kuvend të ri, për të ardhshmet nën vëzhgim edhe dialogu

Pavarësisht njoftimeve të Komisionit Evropian nga vjeshta e kaluar se gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor mund të merrnin pagesat e para nga Plani i Rritjes deri në fund të vitit 2024, kjo nuk ka ndodhur. Sipas informacionit të fundit nga Brukseli, po finalizohen hapat procedurale në mënyrë që shumat e përcaktuara për parafinancim të mund të shpërndahen sa më shpejt të jetë e mundur. Megjithatë, në rastin e Kosovës, asnjë shumë, përfshirë këstin fillestar prej rreth 61 milionë euro, nuk do të jetë e disponueshme përpara se të konstituohet parlamenti, i cili duhet të miratojë dy marrëveshje me BE-në – atë për instrumentin dhe për huanë.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Bashkimi Evropian ka ndarë 882.6 milionë euro në kuadër të Planit të Rritjes për Kosovën, prej të cilave 253.3 milionë euro janë grante, ndërsa 629.3 milionë euro janë kredi afatgjata.

Për të nisur reformat, pesë përfitues të fondeve të Planit të Rritjes nga rajoni tashmë janë miratuar me një shumë prej 7 për qind të shumës totale, si formë e parafinancimit, që në rastin e Kosovës është 61 milionë euro. Kjo pjesë deri më tani nuk është miratuar vetëm për Bosnje-Hercegovinën sepse nuk ka marrë dritën jeshile për axhendën e saj të reformave.

Kusht për marrjen e parave për të gjithë është zbatimi i reformave nga Agjenda e Reformave, të cilat Qeveria e Kosovës i ka miratuar më 9 tetor 2024. Ai parashikon 111 hapa reformash që duhet të zbatohen deri në fund të vitit 2027 në pesë fusha.

Fusha e parë është "Qeverisja, Reforma e Administratës Publike dhe Menaxhimi i Financave Publike", e dyta - "Tranzicioni i Gjelbër dhe Dixhital", e treta - "Zhvillimi i Sektorit Privat dhe Mjedisi i Biznesit", e katërta - "Zhvillimi dhe Ruajtja e Kapitalit Njerëzor" dhe e pesta - "Sundimi i Ligjit".

Përveç zbatimit të reformave, është edhe kusht që Prishtina dhe Beogradi të angazhohen në mënyrë konstruktive në normalizimin e marrëdhënieve të tyre.

Koordinatori i Grupës Punues të Konventës Kombëtare për BE-në për Kapitullin 35, Dragisha Mijaçiq, tha për Kosovo online se pagesa e parë e fondeve nga Plani Evropian i Rritjes për Ballkanin Perëndimor (7 për qind) është shtyrë për gjysmën e parë të vitit 2025. Ai thekson se kjo shumë, e cila funksionon si një lloj parapagese, nuk është e kushtëzuar me reformat që duhet të zbatojnë përfituesit nga rajoni, por është e lidhur me nënshkrimin e marrëveshjeve për hua dhe kredi, të cilat duhet të ratifikohen në parlamentet përkatëse. Prandaj, në rastin e Kosovës, do të duhet të pritet konstituimi i Kuvendit.

“Kjo do të thotë se pagesa për Kosovën fillimisht do të vonohet pak më shumë se në rastet tjera, megjithatë nuk besoj se do të ketë ndonjë problem në ratifikimin e marrëveshjes. Kjo është një shumë e madhe parash që vjen ose nga një grant ose një hua dhe është caktuar për projekte zhvillimore. Vetë fakti që Kosova do të marrë para nga Bashkimi Evropian do të thotë shumë edhe për partinë që ka qenë në pushtet edhe për ata që kanë qenë në opozitë deri më tani dhe nuk besoj se do të ketë ndonjë problem në ratifikimin e marrëveshjes, por pyetja është se kur do të ndodhë kjo, e cila varet se kur do të konstituohet Kuvendi i Kosovës”, thotë Mijaçiq.

Edhe pse brenda vetë BE-së kishte pritshmëri që pagesat e para të kryheshin deri në fund të vitit 2024, Mijaçiq thotë se Plani i Rritjes është një mekanizëm kompleks dhe i ri dhe se probleme me vonesat ndodhin në instrumentet e reja.

"Axhenda e reformës është hartuar në atë mënyrë që të gjithë duhet të plotësojnë disa kushte të përcaktuara në planin e reformës dhe në bazë të kësaj do të tërhiqen fondet. Reformat përcaktohen nga tregues që maten çdo gjashtë muaj, pra kufiri i parë do të jetë në mes të vitit, më pas në fund të vitit, e kështu me radhë. Fondet do të tërhiqen në bazë të këtyre seksioneve. Pagesa e parë është rreth 7 për qind e totalit të parave të ndara, jepet paraprakisht dhe nuk është e kushtëzuar, ndërsa çdo këst pasues do të jetë i kushtëzuar”, shpjegon Mijaçiq.

Kushtet, shton ai, janë të përcaktuara në agjendat e reformave, të cilat janë dokumente në dispozicion të publikut, dhe për Serbinë dhe Kosovën ka një kusht të veçantë, zbatimi i Marrëveshjes për rrugën drejt normalizimit dhe aneksit të Ohrit dhe gjithçka që është rënë dakord në periudhën paraprake.

“Peter Sorensen do të vendosë për këto çështje në radhë të parë dhe fjalën e fundit nëse kushtet janë përmbushur do ta ketë Shërbimin Evropian për Punë të Jashtëm, përkatësisht Kaja Kallas. Kur të përcaktojnë se Serbia dhe Kosova i kanë plotësuar kushtet, atëherë do të plotësohen kushtet për këstin e ardhshëm”, thotë Mijaçiq.

Projektet që Kosova do të financojë me mjete nga Plani i Rritjes, sipas tij, janë projekte që tashmë janë duke u programuar në kuadër të një instrumenti tjetër WBIF, Kornizës Investuese të Ballkanit Perëndimor.

“Këto janë projekte për zhvillimin e infrastrukturës hekurudhore, duke përfshirë rrugën Prishtinë-Merdare, projekte në fushën e efiçiencës së energjisë, ekonomisë së gjelbër dhe projekte që kanë të bëjnë me zhvillimin e sektorit privat”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Bashkëpunëtorja shkencore në Qendrën Kërkimore “Henry Jackson”, Hellena Ivanov, tha gjithashtu për Kosovo online se pagesa e parë nga Plani i Rritjes për Kosovën nuk do të kushtëzohet me përparimin në dialogun me Beogradin. Megjithatë, për secilën këst të mëvonshëm, përveç vlerësimit të reformave të zbatuara, do të merret parasysh edhe nëse qasja ndaj procesit të normalizimit të marrëdhënieve me Beogradin është konstruktive. Ajo thekson se kjo do të varet shumë nga fakti se kush do të jetë në krye të Qeverisë së Kosovës.

“BE-ja ka vendosur masa ndaj Kosovës për shkak të qasjes jokonstruktive të Albin Kurtit. Nëse Albin Kurti do të bëhej sërish kryeministër dhe do të vazhdonte me të njëjtat politika që ka ndjekur në mandatin e tij të mëparshëm, Kosova do të kishte problem të merrte para nga Plani i Rritjes, dhe nëse ai ndryshon politikën e tij ose nëse dikush tjetër ka qasje më konstruktive ndaj dialogut, atëherë mund të presim që pagesat për Kosovën të arrijnë me kohë”, thotë Ivanov.

Duke pasur parasysh se pagesa e parë nga BE-ja vonohet për të gjithë në Ballkanin Perëndimor, Ivanov thotë se nga njëra anë përgjegjësia për këtë është e BE-së, e cila tha se paratë do të paguhen në fund të vitit të kaluar, i cili tani është shtyrë për tremujorin e parë të 2025, por shton se duke qenë se ky është një plan i ri, kjo mund të jetë e kuptueshme dhe se vonesat ndoshta janë pasojë e zbatimit të një instrumenti të ri të prezantuar nga BE-ja.

Kur bëhet fjalë konkretisht për Kosovën, ajo thekson se është vendimtare se kur dhe si do të formohet parlamenti pas zgjedhjeve të 9 shkurtit.

“Albin Kurti, përkundër dëshirës për të arritur një shumicë absolute dhe për të formuar në mënyrë të pavarur qeverinë, në këto zgjedhje nuk ia doli. Pyetja mbetet si do të konstituohet parlamenti dhe do të formohet qeveria dhe kush do ta bëjë atë qeveri. Derisa të zgjidhen të gjitha këto çështje të brendshme, mbetet për t'u parë se kur do ta marrin pagesën e parë. Në përgjithësi, pagesa e parë që vonohet nuk është e kushtëzuar dhe duhet të merret nga secili prej vendeve të Ballkanit Perëndimor pas ratifikimit. Megjithatë, ajo që është vendimtare për Kosovën, por edhe për Serbinë, është që të gjitha këstet pasuese të kushtëzohen jo vetëm nga reformat që priten nga të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor, por edhe nga kushti shtesë për përmirësimin e procesit të normalizimit”, thotë bashkëbiseduesja jonë.

Se kush do të vlerësojë nëse Kosova është konstruktive në dialog, Ivanov thotë se vendimin formal përfundimtar do ta marrin Përfaqësuesi Special i Bashkimit Evropian për Dialog Peter Sorensen dhe Përfaqësuesja e Lartë e BE-së për politikë të jashtme Kaja Kallas, megjithatë, ai beson se një pjesë të madhe në procesin e vendimmarrjes në prapaskenë do të kenë të gjithë përfaqësuesit e Bashkimit Evropian që do të përfshihen në procesin e normalizimit.

Profesori universitar dhe ish-diplomati Blerim Canaj ka deklaruar për Kosovo online se është e vështirë të thuhet se kur Kosova mund të presë disbursimin e parë të parave nga fondet e ndara nga Plani Evropian i Rritjes për Ballkanin Perëndimor sepse, siç thotë ai, edhe nëse Kosova ka një qeveri të formuar, "askush nuk e di se çfarë të presë".

Ndonëse paraprakisht u tha se për Prishtinën, por edhe për Beogradin, kusht i veçantë për marrjen e këtyre parave do të jetë zbatimi i obligimeve nga dialogu, Canaj thotë se për momentin nuk dihet se çfarë do të kërkohet në dialog as nga Kosova, as nga Serbia, sepse në pushtet në Amerikë është Donald Trump.

“Është e mundur që ai të thotë: “Do të filloj aty ku e lashë në vitin 2019 dhe me Marrëveshjen e Uashingtonit”, dhe ka disa tema të tjera, kështu që tani për tani nuk besoj se dikush do të jetë në gjendje të thotë se çfarë mund të jetë si në aspektin e dialogut ashtu edhe në aspektin e Bashkimit Evropian. Të gjithë e dimë se si është situata në Evropë, Gjermani, Francë... Duhet të presim, të ‘lexojmë situatën’, të dimë se si do të zhvillohet ndeshja”, tha Canaj.

Ai thekson se pagesa e parave për Prishtinën sigurisht që do të varet nga normalizimi i marrëdhënieve me Beogradin, por thotë se pyetja është edhe nëse BE-ja do t'i paguajë mjetet dhe nëse ato janë në dispozicion, duke pasur parasysh situatën me luftën në Ukrainë.

BE-ja ka ndarë 6 miliardë euro për të gjitha ekonomitë e Ballkanit Perëndimor (Serbia, Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Bosnje-Hercegovina), dhe shuma për secilën është përcaktuar proporcionalisht me numrin e banorëve dhe produktin e brendshëm bruto.

Komisioni Evropian, siç është planifikuar, do t'i disbursojë fondet e alokuara dy herë në vit, pasi të konstatohet se reformat e dakorduara janë arritur.