Regjistrimi i dëmeve të luftës: Çfarë ka zbuluar statistika, çfarë ka anashkaluar dhe çfarë duhet bërë me të dhënat e mbledhura?

Të dhënat nga regjistrimi i popullsisë në Kosovë, i mbajtur gjatë prillit dhe majit të këtij viti, sipas kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, janë më shumë se thjesht shifra. Megjithatë, sa i përket shifrave të marra për dëmet e shkaktuara nga lufta, bashkëbiseduesit e Kosovo online shprehin rezervat e tyre. Dëmet materiale të raportuara nga familjet, që kapin shumën prej 5,081,493,000 euro, sipas tyre, duhet të kalojnë në një proces verifikimi ku do të kërkohen prova. Përveç kësaj, theksohet se serbët e dëbuar nga Kosova pas qershorit 1999 nuk kanë pasur mundësi të shprehen lidhur me dëmet e luftës.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

154.272 familje deklaruan se kanë pësuar dëme nga lufta. Ai dëm ka qenë deri në 10.000 euro është llogaritur në 30.787 amvisëri, dëm nga 10.000 deri në 20.000 euro është raportuar nga 26.791 amvisëri, nga 20.000 deri në 40.000 euro - 30.330 amvisëri, ndërsa 66.360 euro kanë pësuar më shumë se 440 euro prej tyre.

Përveç dëmeve materiale, është raportuar edhe nëse një familjar është vrarë, zhdukur apo plagosur gjatë luftës. Regjistrimi tregoi se 11,417 njerëz u vranë, 1,047 ishin të zhdukur, 6,682 u plagosën dhe 3,312 u burgosën.

Duke pasur parasysh se regjistrimi përcaktoi periudhën e luftës nga 28 shkurt 1998 deri më 11 qershor 1999, ish-gjyqtari i Gjykatës së Lartë në Mitrovicë, Nikolla Kabashiq, thotë për Kosovo online se të dhënat statistikore të mbledhura nuk janë të plota për shkak se deklaratat e pjesëtarëve të komunitetit serb, si dhe të komuniteteve të tjera joshqiptare që kanë jetuar në Kosovë deri në vitin 1999 dhe më pas u dëbuan, janë të zhdukur.

“Më shumë se 240,000 serbë, malazezë dhe joshqiptarë të tjerë janë dëbuar nga Kosova nga viti 1999 deri në vitin 2004, kur pati një valë tjetër të dëbimit të dhunshëm nga Kosova dhe ata nuk patën mundësi të shpreheshin për dëmet që përjetuan. Komuniteti serb ka përjetuar shkatërrimin më të madh nga qershori i vitit 1999 deri në fund të vitit 2000, kur e gjithë Metohia u dëbua nga qytetet, kështu që këto të dhëna nuk janë të plota”, thotë Kabashiq.

Nëse të dhënat e mbledhura janë reale apo jo, Kabasiq thotë se nuk mund të gjykojë për shkak të natyrës së pyetjeve të bëra dhe sepse vetë qytetarët kanë zgjedhur një nga opsionet e ofruara sa i përket masës së dëmit.

„Mendoj se këto janë shifra të mëdha, sepse ata në vitin 2017 kanë dalë me vlerësime të dëmeve prej dy miliardë eurosh. Supozoj se pas kësaj faze të parë, ku të dhënat janë paraqitur statistikisht, do të fillojë ndoshta një fazë e dytë për të përcaktuar më plotësisht dhe do të shkohet nga familja në familje duke kërkuar disa prova. Ato duhet të jenë materiale, për të dëshmuar se dikush ka pasur një pasuri të caktuar, se ajo ka pasur një vlerë të caktuar dhe se është shkatërruar gjatë konflikteve të armatosura në Kosovë dhe gjatë agresionit të NATO-s ndaj Republikës Federale të Jugosllavisë. Ose, siç është rasti kudo në Kosovë, kjo do të provohet me ndihmën e dy dëshmitarëve, ashtu siç zhvillohen shumë procese gjyqësore“, thekson Kabashiq

Siç vëren ai, bëhet fjalë vetëm për dëme materiale që kanë të bëjnë me popullsinë, ndërsa nuk janë marrë parasysh infrastruktura, objektet industriale, mjetet e komunikimit, hekurudhat, rrugët, urat e të ngjashme.

Bashkëbiseduesi ynë shton se çështja e reparacioneve të luftës që Kosova kërkon nga Republika e Serbisë është diskutuar shpesh në Kosovë në njëzet vitet e fundit dhe se ajo është kryesisht e motivuar nga qëllimet politike, si mekanizëm presioni ndaj Serbisë për të detyruar disa zgjidhje të tjera. 

Njëkohësisht, ai kujton se disa qytetarë tashmë janë përpjekur të kërkojnë nga gjykatat dëmshpërblim për dëmin që kanë pësuar.

“Ka pasur shembuj të padive individuale të ngritura nga Republika e Serbisë para gjykatave të Kosovës për kompensimin e dëmit që kanë pësuar gjatë konflikteve të armatosura, por gjykatat në Kosovë i kanë refuzuar rregullisht që nga viti 2015. madje ka arritur edhe në Gjykatën Kushtetuese të Kosovës, e cila po ashtu ka refuzuar rastet e tilla me arsyetimin se Republika e Serbisë nuk mund të paditet para këtyre gjykatave. Unë jam gjithashtu i vetëdijshëm se Fondi për të Drejtën Humanitare nga Beogradi dhe disa avokatë privatë përfaqësonin individë shqiptarë që pësuan dëme materiale para gjykatave të Republikës së Serbisë në Beograd dhe disa prej tyre ishin të suksesshëm në ato procedura, ose ishte si rasti i Bogujevci për dëmin jomaterial”, thotë Kabashiq.

Duke pasur parasysh se inventarizimi i dëmeve të luftës është kryer 25 vjet pas konfliktit, është e diskutueshme nëse sot ekzistojnë dëshmitë e nevojshme për atë që u shkatërrua, por Kabashiq thotë se provat janë video materiale dhe fotografi, me të cilat është mbushur interneti, nëse qytetarët e kanë filmuar pronën e tyre para, gjatë dhe pas konfliktit, si dhe lidhur me atë që ka ndodhur pas ardhjes së forcave ndërkombëtare.

“Shumë prej tyre është i dokumentuar dhe ata do ta përdorin atë. Republika e Serbisë të mos jetë naive dhe e përgjumur dhe të thotë se asnjë proces gjyqësor nuk do të ketë sukses sepse Kosova nuk është shtet dhe nuk është anëtare e Kombeve të Bashkuara, kështu që ai nuk mund ta padisë Republikën e Serbisë para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Serbia nuk duhet të rrijë duarkryq, por të dokumentojë dëmet që ka pësuar si shtet, e kam fjalën për pasurinë e madhe që ka pasur në Kosovë dhe pronën e të gjithë qytetarëve që janë dëbuar me dhunë nga Kosova. Ajo dëshmi ekziston dhe aty ku nuk ka, ndoshta do të bëhet në mënyrë indirekte me ndihmën e dëshmitarëve të cilët do të konfirmojnë se dikush ka pasur pronë të caktuar dhe se ajo është shkatërruar gjatë luftës, përfundon Kabashiq.

Duke komentuar rezultatet e regjistrimit të dëmeve të luftës në Kosovë, Bekim Blakaj nga Fondi për të Drejtën Humanitare vlerëson se është e pamundur të regjistrohet me besueshmëri sasia e dëmeve të luftës dhe objektet e shkatërruara gjatë luftës në Kosovë gjatë procesit të regjistrimit të popullsisë, sepse, siç thotë ai, gjatë regjistrimit, njerëzit ndoshta mund të kishin raportuar diçka që nuk ishte aty.

Blakaj ka thënë për Kosovo online se shqiptarët kanë jetuar në familje të mëdha të cilat janë ndarë pas luftës dhe se ka shumë mundësi që disa anëtarë të një familjeje të raportojnë të njëjtën ndërtesë si dëmtim të luftës, prandaj ekziston mundësia që disa shuma të raportuara të dyfishohen.

„Gjithashtu, njerëzit mund të raportojnë diçka sipas dëshirës së tyre nëse nuk u kërkohet një konfirmim ose ndonjë dokument provues, dhe nga sa di unë, kjo nuk është kërkuar në këtë proces, prandaj ndoshta njerëzit kanë mundur të raportojnë edhe diçka që nuk ka ekzistuar. Për këtë arsye, dëmet e tilla duhet të regjistrohen nga një komision i veçantë që do të ishte mirë i trajnuar dhe që do të kishte kompetencën për të kërkuar dokumentacion mbi bazën e të cilit do të përcaktohej në mënyrë të përafërt dëmi i luftës“, thotë Blakaj.

Siç beson, nuk është e mundur të sigurohen prova për dëmin e shkaktuar për çdo objekt të shkatërruar.

I pyetur nëse duhet pritur që të dhënat e marra nga regjistrimi mbi dëmet e luftës të përdoren si presion ndaj Beogradit, Blakaj thotë se kjo mbetet për t'u parë.

„Por, me shumë gjasë, politikanët do t’u referohen të dhënave të publikuara nga Agjencia e Statistikave pas regjistrimit të popullsisë“, konsideron ai.

Profesori asistent i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surlliq, kujton se Albin Kurti ka përmendur disa herë kërkesat për dëmshpërblime të luftës që do t'i dërgohen Beogradit, por ai beson se në bazë të kësaj liste nuk do të gjejë mbështetje ndërkombëtare dhe as organe profesionale që merren me atë çështje.

Surlliq thekson për Kosovo online se të gjithë ata që janë marrë me të kaluarën dhe drejtësinë tranzicionale kanë deklaruar si para regjistrimit ashtu edhe gjatë zbatimit të tij se nuk ka kushte adekuate për të folur për dëmet e shkaktuara nga lufta.

Regjistrimi i dëmeve të luftës si pjesë e regjistrimit të popullsisë, sipas tij, ishte një masë populiste sepse ata që u regjistruan kishin liri të plotë për të përcaktuar masën e demit, dhe që vë në pikëpyetje saktësinë e të dhënave.

“Ne nuk mund t'i konsiderojmë qytetarët si ekspertë për të folur për vlerën reale të tregut të çdo objekti të dëmtuar. E shoh të gjithë këtë si një masë të qartë populiste për të arritur atë shifrën e famshme prej pesë miliardë eurosh dhe për ta paraqitur si një argument tjetër në negociata në kontekstin e disa kërkesave për dëmshpërblime të luftës ndaj Beogradit. Një kërkesë të tillë Aljbin Kurti e ka përmendur disa herë, por nuk mendoj se do të përballet me përkrahje ndërkombëtare dhe as nga organe eksperte që merren me këtë çështje. Për të kontrolluar vërtet këtë shifër komisionet speciale do të duhej të bënin përsëri regjistrimin dhe të intervistonin dhe të merrnin prova nga të gjithë ata që deklaruan se kanë pasur ndonjë lloj dëmtimi gjatë luftës”, thotë Surlliq.

Regjistrimi në Kosovë është bërë nga 5 prilli deri më 17 maj dhe serbët në veri të Kosovës kryesisht e kanë bojkotuar atë.