Samiti i NATO-s në Ankara: Aleatët evropianë nën presion, Ballkani Perëndimor në plan të dytë

Samiti i sivjetshëm i NATO-s do të mbahet të martën dhe të mërkurën në Ankara, ndërsa fokusi i bisedimeve do të jetë rritja e shpenzimeve për mbrojtjen dhe forcimi i kapaciteteve mbrojtëse të vendeve evropiane anëtare të Aleancës, thanë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Ata presin që liderët e Aleancës në samit të rikonfirmojnë mbështetjen për Ukrainën dhe se do të diskutohet edhe për Ballkanin Perëndimor, por ky rajon nuk pritet të jetë ndër temat kryesore.

Shkruan: Jellena Novakov

Me insistimin e presidentit të SHBA-së, Donald Trump, vendet anëtare të Aleancës vitin e kaluar arritën marrëveshje për rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes në pesë për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) gjatë dhjetë viteve të ardhshme, megjithëse në atë kohë shtatë shtete nuk e kishin përmbushur as marrëveshjen e mëparshme për ndarjen e dy për qind të PBB-së.

Këto shtete, përfshirë Spanjën, Belgjikën, Luksemburgun, Slloveninë, Portugalinë, Italinë dhe Kroacinë, deri në fund të vitit 2025 arritën pragun prej dy për qind, por ende mbeten ndër aleatët evropianë që shpenzojnë më pak për mbrojtjen. Shqipëria ndan 2,3 për qind të PBB-së, prandaj, sipas raportimeve të Reuters-it, është vënë në pikëpyetje nëse samiti i ardhshëm do të mbahet në atë vend.

Nga ana tjetër, në Evropë shpenzimet më të larta për mbrojtjen i kanë vendet e krahut lindor të Aleancës, përfshirë Poloninë (4,7 për qind), Estoninë (3,4 për qind), Letoninë (3,4 për qind) dhe Lituaninë (3,3 për qind), ndërsa Shtetet e Bashkuara renditen pas Polonisë, duke ndarë gjithashtu 3,4 për qind të PBB-së për mbrojtjen.

Sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online, Ukraina do të jetë sërish një nga temat kryesore të samitit.

Sa i përket Ballkanit Perëndimor, Kosova këtë herë nuk është ftuar në samit, ndërsa zyrtarët në Prishtinë këtë e kanë arsyetuar me faktin se Kosova nuk është anëtare e Aleancës, pavarësisht se ish-presidentja Vjosa Osmani kishte marrë pjesë në aktivitetin përmbyllës të samitit në vitin 2024. Disa analistë kosovarë dhe përfaqësues të opozitës kanë theksuar se bashkëpunimi me NATO-n duhet të jetë ndër objektivat kryesore të politikës së jashtme dhe se Kosova është “ndëshkuar” me mungesën e kësaj ftese.

Analisti ushtarak Vlade Raduloviq deklaroi për Kosovo online se rritja e shpenzimeve për mbrojtjen nga vendet evropiane të Aleancës, zgjerimi i kapaciteteve të prodhimit ushtarak dhe vazhdimi i mbështetjes për Ukrainën do të jenë ndër temat kryesore të diskutimeve të liderëve të NATO-s në Ankara.

“Nuk shtrohet më pyetja nëse mund të biem dakord për paratë, sepse ato do t’i sigurojmë pasi jemi zotuar për këtë. Çështja është se sa shpejt mund t’i shndërrojmë ato në kapacitete operative të forcave të armatosura. Nëse do ta përmblidhnim me një fjali: sa shpejt dhe sa me efikasitet mund ta kompensojë Evropa mungesën e mundshme të angazhimit amerikan në kontinent”, tha Raduloviq.

Sipas tij, amerikanët do të insistojnë në arritjen e një marrëveshjeje të qartë, veçanërisht për shkak të situatës në Lindjen e Mesme dhe mungesës së ndihmës evropiane gjatë luftës në Iran.

Raduloviq theksoi se preludi i këtij samiti ishte takimi midis Presidentit të SHBA-së Donald Trump dhe Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s Mark Rutte në Shtëpinë e Bardhë, ku u përcaktuan temat më të rëndësishme që do të diskutoheshin në Ankara.

"Kur flasim për Ukrainën, nuk mendoj se duhet të presim diçka epokale. Kjo vetëm do të konfirmojë mbështetjen e mëtejshme dhe të vazhdueshme për Ukrainën në fushën e mbrojtjes në luftë", tha ai.

Pavarësisht tensioneve midis Evropës dhe administratës aktuale amerikane, Raduloviq vuri në dukje se ekziston një mirëkuptim në Evropë se në të ardhmen nuk do të jetë në gjendje të mbështetet te SHBA-të kur bëhet fjalë për mbrojtjen, siç ishte rasti në dekadat e mëparshme.

"Ata duhet të investojnë në kapacitetet e tyre, duhet të mendojnë për forcat e tyre të armatosura", tha ai, duke shtuar se "realiteti i ri" në Uashington ndikoi në kthesën e Evropës drejt forcimit të mbrojtjes së saj.

Raduloviq tha se Amerika nuk do të largohet nga NATO, por se po rishikon marrëdhëniet dhe po ushtron presion mbi Evropën.

"Dy pyetje varen në ajër: nëse mund të presim realizimin e njoftimeve sporadike se do të ketë një tërheqje të trupave amerikane nga Evropa, mbylljen e bazave dhe nga ana tjetër, nëse në të ardhmen Amerika do ta vëzhgojë Evropën ashtu siç e vëzhgoi dekada më parë", tha analisti.

Sipas tij, Ballkani Perëndimor do të jetë një nga temat në një kuptim më të gjerë, por fokusi do të mbetet në Ukrainë dhe Lindjen e Mesme.

"Mos harroni se ende kemi dy pika nevralgjike këtu. Nëse përjashtojmë Ukrainën, keni dy pika nevralgjike në të gjithë kontinentin evropian dhe të dyja janë në Ballkan. Njëra është Kosova dhe Metohija, dhe tjetra është Bosnja dhe Hercegovina", shpjegoi ai.

Duke folur për Ballkanin, Raduloviq tha se Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan dëshiron të shfrytëzojë mundësinë e mbajtjes së samitit në vendin e tij për të treguar se ushtria turke është, në kuptimin konvencional, pas ushtrisë amerikane, forca më e fortë ushtarake në të ashtuquajturin Alias.

"Turqia e percepton veten si një vend ballkanik dhe është jorealiste të pritet që të mos ketë një histori për atë që po ndodh në oborrin e tyre, por unë do të përqendrohesha në dy tema kryesore. Sipas të gjitha njoftimeve, Evropa, si kontinent, nuk po shkon mirë, dhe viti 2030 përmendet gjithnjë e më shumë si një pikë kthese. Kur flas me kompanitë më të mëdha ushtarake në Evropë, shihni se kapacitetet e prodhimit janë të gjitha të mbushura të paktën tre vjet më parë", përfundoi Raduloviq.

Me vlerësimin se temat kryesore do të jenë ndarjet për mbrojtjen dhe Ukrainën, por edhe se Turqia do ta përdorë samitin për të promovuar interesat e saj, pajtohet edhe Marko Savkoviq nga fondi ISAK.

"Mendoj se tema e parë është dëshira ose presioni për të rritur ndarjen për mbrojtjen, është një temë e vazhdueshme për NATO-n, me faktin se tani ideja është të shkojmë në pesë përqind të PBB-së, gjë që është e pabesueshme. Nga ana tjetër, deri vonë, ishte e pabesueshme që ata po ndanin më shumë se dy përqind, dhe tani një numër i madh i shteteve anëtare po e bëjnë këtë, disa madje kanë lëvizur drejt atij objektivi prej pesë përqind", tha ai.

Savkoviq theksoi se presioni për të rritur shpenzimet e mbrojtjes vjen nga Uashingtoni, por edhe nga vendet e Evropës Lindore që kufizohen me Rusinë.

"Tema tjetër e madhe është paketa e destinuar për Ukrainën në lidhje me prokurimin e armëve dhe pajisjeve ushtarake, 60 miliardë (euro). Megjithatë, është rënë dakord kryesisht dhe mendoj se ata do të arrijnë një marrëveshje për këtë," tha ai.

Një tjetër temë e samitit, sipas tij, do të jetë rinovimi i armatimeve për nevojat e të gjithë Aleancës, por edhe vendet me një rrezik të shtuar sigurie, përfshirë edhe Kosovën.

"Nuk është ende e qartë se çfarë saktësisht është kjo, por gjithçka sillet rreth saj. Armatim i ri, pozicionim i ri, kthim i vazhdueshëm drejt kërcënimeve të mundshme, ku Rusia është kërcënimi i parë, ndoshta Kina i dyti në të ardhmen. Ne nuk e dimë këtë, as NATO nuk e formulon atë në atë mënyrë. Dhe sigurisht, pikat fokale në të gjithë botën, përfshirë Ballkanin Perëndimor, pra Kosovën, ku NATO ende ka një mision," shtoi Savkoviq.

Duke folur për ndarjen për mbrojtjen e anëtarëve të NATO-s, ai deklaroi se administrata e Presidentit të SHBA-së Donald Trump po ushtron presion mbi aleatët evropianë që të marrin më shumë përgjegjësi kur bëhet fjalë për mbrojtjen e kontinentit.

Ai arriti në përfundimin se nuk do të ketë rritje të tensioneve midis anëtarëve të Aleancës, duke deklaruar se Turqia do ta përdorë veçanërisht mundësinë për të promovuar interesat e saj.

"Nuk është rastësi që samiti po zhvillohet në Turqi, është në interes të këtij vendi. Turqia dëshiron të heqë të gjitha kufizimet e mbetura për importin e armëve që iu prezantuan në një moment, kur ai vend luante me idenë e afrimit me Rusinë. Në atë kohë, SHBA-të morën qëndrimin se nuk mund të dorëzonin sisteme, kryesisht avionin luftarak F-35, por edhe sisteme të tjera që janë të sofistikuara", shpjegoi ai.

Duke komentuar pretendimet se ekziston mundësia që samiti i ardhshëm i NATO-s të mos mbahet në Shqipëri, siç ishte planifikuar, për shkak të pakënaqësisë së Trump me ndarjen e fondeve të Shqipërisë për mbrojtjen, Savkoviq tha se kjo është gjithashtu një lloj presioni ndaj Tiranës, duke shtuar se kjo do të lidhej edhe me protestat kundër projektit të Jared Kushner.

"Sigurisht që është një presion i përshtatshëm mbi Shqipërinë, mbi Kryeministrin Rama, i cili ndoshta mund t'i rrisë këto alokime, por alokimet buxhetore nuk janë një kategori e pafundme. Nëse alokon për diçka, do të thotë që është dashur të heqësh dorë nga diçka nga ana tjetër. Ka shumë argumente pse NATO duhet ta mbajë atë samit në Shqipëri. Shqipëria është ende një anëtar relativisht i ri, është një vend që është në proces zgjerimi, shumë pro-NATO, pro-amerikan. Por ka një problem tjetër, që janë protestat kundër projektit Sazan. Nëse po kërkojmë ndonjë arsye për një ndryshim të mundshëm të vendit, do të preferoja të vija bast për ato protesta sesa për përjashtimet", përfundoi Savkoviq.

Analisti Nexhmedin Spahiu tha për Kosovo online se pret që samiti i NATO-s në Ankara të diskutojë kryesisht luftërat në Ukrainë, Iran dhe Liban, por që do të diskutohet edhe për Ballkanin.

"Cilat do të jenë përfundimet, mund të hamendësojmë vetëm. Ndoshta do të jetë një përmbledhje e gjithçkaje që ka ndodhur në botë", tha Spahiu.

Siç tha ai, është e vështirë të imagjinohet NATO pa SHBA-në, ndërsa luftërat në Ukrainë dhe Lindjen e Mesme e kanë vënë Aleancën në provë.

"Ata ndoshta do të përpiqen, në një farë mënyre, të gjejnë një zgjidhje dhe një kompromis në mënyrë që NATO të vazhdojë të ekzistojë", tha ai.

Ai vuri në dukje se, pas samitit, anëtarët do të jenë akoma më afër se gjatë muajve të mëparshëm.

"Kur njerëzit takohen, do të thotë se janë akoma më afër një marrëveshjeje. Kur nuk takohen, atëherë është më e rrezikshme për shpërbërjen e një organizate", përfundoi Spahiu.