Sëmundjet e varësisë dhe Ballkani Perëndimor: Rajoni ndjek Evropën, me gjithnjë e më shumë përdorues të marihuanës, kokainës dhe amfetaminës

Një studim i Agjencisë së BE-së për Drogën e vitit 2024 zbuloi se në Ballkanin Perëndimor, rreth 42 për qind e të rinjve përdorin marihuanë, 22 për qind përdorin kokainë dhe se e bëjnë këtë për "argëtim". Rajoni po ndjek trendet në Evropë që tregojnë se përdorimi i të gjitha drogave është në rritje, shpjegojnë për Kosovo online ekspertë nga Tirana, Shkupi, Prishtina dhe Beogradi.

Shkruan: Arsenije Vuçkoviq

Në raportin e saj të fundit, i cili përpunon të dhënat për vitin 2022, Zyra e OKB-së për Drogën dhe Krimin (UNODC) thekson se 292 milionë njerëz në mbarë botën kanë përdorur drogë, që është 20 për qind më shumë se në vitin 2012.

Më së shumti, 282 milionë, përdorën marihuanë, 60 milionë opioidë, 30 milionë amfetamina, 23.4 milionë kokainë dhe 20 milionë ekstazi.

Sipas këtyre të dhënave, në Evropën Juglindore, 22.5 për qind e personave nën moshën 25 vjeç përdorin një nga këto substanca.

Raporti i Agjencisë së BE-së për Drogën ((EUDA)) për vitin 2024 thotë se disponueshmëria e pothuajse të gjitha llojeve të barnave mbetet e lartë në Evropë.

"Informacionet e disponueshme sugjerojnë se tregu tani karakterizohet nga disponueshmëria e gjerë e një game më të gjerë barnash sesa në të kaluarën, me substanca që shpesh disponohen me fuqi ose pastërti të lartë ose në forma, përzierje ose kombinime të reja. Kjo përfshin substanca të reja, ku njohuritë e konsumatorit dhe ato shkencore për rreziqet shëndetësore mund të jenë të kufizuara," specifikon EUDA.

Ata paralajmërojnë se ky zhvillim ngre shqetësime për rritjen e rrezikut të problemeve shëndetësore, përfshirë helmimet fatale, veçanërisht kur bëhet fjalë për përdorimin e llojeve të reja të barnave.

E njëjta agjenci ka kryer një anketë me 4,442 të anketuar nga Ballkani Perëndimor gjatë majit dhe qershorit të vitit të kaluar, në të cilin

Sondazhi i Agjencisë së BE-së për Drogën për Ballkanin Perëndimor, i kryer gjatë majit dhe qershorit 2024, tregon se marihuana është droga më e përdorur (42 përqind), e ndjekur nga benzodiazepinat pa recetë (22 përqind) dhe kokaina me 21 përqind.

Vetëm tre përqind e të anketuarve raportuan se kërkonin ndihmë për të kontrolluar dhe ndaluar përdorimin e këtyre barnave.

“Kokaina pluhur dhe kokaina krak ishin drogat më të përdorura, së bashku me të paktën një substancë tjetër, duke përfshirë duhanin dhe alkoolin”, tha anketa, me shumicën e të anketuarve që raportuan përdorimin rekreativ të drogës.

“Rreth 84 për qind e të anketuarve që përdorën MDMA/ekstazi raportuan se e kishin përdorur drogën për t’u ‘larguar’ ose për argëtim. Më shumë se gjysma e të anketuarve që përdorin kokainë pluhur, amfetaminë, ketaminë dhe/ose kokainë krak gjithashtu vunë re se i përdorin këto substanca për këto motive. Më shumë se 65 për qind e atyre që përdorën kanabis raportuan se e përdornin këtë substancë për të reduktuar stresin ose për t'u çlodhur. Gjithashtu, 47 për qind e atyre që kanë përdorur substanca të reja psikoaktive (NPS) dhe/ose heroinë kanë përmendur të njëjtat arsye”, tregojnë të dhënat nga ky sondazh.

Tendencat evropiane

Diana Raketiq, drejtoreshë e Spitalit Special për Varësia në Beograd, në një intervistë për Kosovo online ka thënë se rajoni i Ballkanit Perëndimor po ndjek trendet evropiane në rritjen e numrit të të varurve, veçanërisht atyre të varur nga substancat stimuluese.

Qendra Evropiane e Monitorimit, e cila monitoron drogat në tregun evropian, thotë se numri i pacientëve të varur nga droga po rritet nga viti në vit, pavarësisht programeve të shumta parandaluese. E thënë thjesht, këto raporte thonë se ka një spektër të tërë barnash në tregun europian. Ne po shohim një rritje në vendin tonë, por jo drastike. Numri i pacientëve në përgjithësi rritet me dhjetë deri në njëzet për qind. Tani i referohet më shumë pacientëve që kanë probleme me varësitë patologjike, lojërat e fatit dhe bastet, dhe më shumë njerëz po kërkojnë ndihmë për të lënë kokainën dhe amfetaminën”, thekson Raketiq.

Ky spital ishte i vetmi në ish-Jugosllavi që merrej me trajtimin e varësisë, por të gjitha vendet e rajonit tani kanë qendra të tilla specialistike. Raketiq thotë se bashkëpunimi me të është i mirë sepse të gjithë përballen me probleme të ngjashme.

“Shumë shpesh, kur organizojmë seminare, konferenca apo simpoziume, të ftuarit tanë janë gjithmonë ekspertë që merren me varësinë nga rajoni. Dhe shumë shpesh na ftojnë të jemi pedagogë, të ndajmë me ta përvojat tona, problemet tona. “Dhe këto janë kryesisht probleme të ngjashme”, thotë Raketiq.

Ajo saktëson se ndryshe nga vitet e kaluara, kur në këtë institucion vinin kryesisht të varur nga heroina, sot situata është shumë më ndryshe.

“Pacientët që erdhën më parë në objektin tonë kishin probleme me varësinë nga heroina. Megjithatë, sot situata është shumë më ndryshe. Sa i përket varësisë ndaj opiumit, ajo është në stanjacion, madje ka një rënie të të varurve nga opiumi në vendin tonë, që është një trend në Evropë. Është e vërtetë që tendencat në Europë reflektohen edhe në vendin tonë. Por po shohim një rritje të disa abuzimeve dhe varësive të tjera. Tani kemi një problem shumë më të shpeshtë të abuzimit dhe varësisë ndaj substancave stimuluese, kryesisht kokainës dhe amfetaminës. Shumë shpesh është varësia ndaj alkoolit së bashku me abuzimin me kokainën. Ose kemi kombinime të pothuajse të gjitha substancave, si opiumet ashtu edhe kokainën, dhe ndonjëherë edhe lojërat e fatit. Gjithmonë ka alkool”, thekson Raketiq.

Ajo thekson se ka një rritje të ndjeshme edhe të pacientëve që konsumojnë kanabinoidë, në radhë të parë marihuanë.

“Përqendrimi i THC është shumë më i lartë sot. Ka edhe kanabinoidë sintetikë që krijojnë një pamje klinike shumë të ndryshme dhe episodet psikotike kalimtare janë shumë të zakonshme tek pacientët," specifikon Raketiq.

Ai tregon gjithashtu një prirje që vlen jo vetëm për rajonin, por edhe për Evropën, që tregtarët e rrugës janë zëvendësuar nga rrjetet sociale ose rrjeti i errët.

“Është e dukshme, si në vendet e tjera, që nuk ka më tregtarë ambulantë. Shumë substanca merren kryesisht përmes rrjeteve sociale, rrjetit të errët, madje edhe Facebook ose Instagram. “Tendenca në Europë është e ngjashme edhe tek ne”, thotë ky ekspert.

Spitali special për varësinë pranon pacientë nga mosha 16 vjeçare e tutje, por Raketiq paralajmëron se numri më i madh i të varurve janë në vitet e tyre më produktive dhe se si rregull janë familjarë që kanë një punë të qëndrueshme.

“Mosha mesatare e pacientëve që trajtohen këtu është midis 25 dhe 45 vjeç. Këto janë vitet më produktive dhe këtë duhet ta pranojmë. Këta janë kryesisht pacientë që kanë mbaruar shkollën, pjesa dërrmuese e tyre kanë familje, fëmijë dhe një numër i madh janë të punësuar. Shumica e pacientëve janë në vitet më produktive të jetës së tyre. Prandaj ne vazhdimisht inkurajojmë njerëzit që të kërkojnë ndihmë profesionale, nuk duhet të humbim kohë, sepse nëse keni një anëtar në familjen tuaj që ka probleme me varësinë, të paktën katër deri në pesë persona në mjedisin e tyre vuajnë dhe zhvillojnë një lloj çrregullimi mendor”, thekson Raketiq.

Kokaina dhe derivatet 

Drejtori i Qendrës së Specializuar Psikiatrike “Lavirint” në Prishtinë, Safet Blakaj, thotë se Kosova ka shënuar rritje të përdoruesve të drogës në tre vitet e fundit, dhe se shtimi i kokainës dhe derivateve të saj tek të rinjtë është shqetësues.

“Deri para tre vitesh mendonim se po bënim pak më mirë se të gjithë në rajon, si në raport me Serbinë ashtu edhe me Maqedoninë. Se jemi në nivelin e Malit të Zi, dhe shumë më mirë se në Shqipëri. Shqipëria dhe Serbia kanë pasur një situatë të ngjashme, dhe tani e dimë që situata në Shqipëri është mjaft problematike kur bëhet fjalë për drogën. Megjithatë, kjo nuk ka ndodhur për tre vitet e fundit. Mendoj se tani mund ta krahasojmë veten me Serbinë, pasi kemi përafërsisht të njëjtin problem dhe të njëjtin trend të rritjes së varësisë nga droga”, tregon Blakaj për Kosovo online.

Vlerësohet se në Kosovë ka rreth 40 mijë përdorues të drogës, prej të cilëve, thotë ai, rreth 12 mijë deri në 13 mijë janë të varur.

“Ne i quajmë ‘përdorues problematik të drogës’”, thotë Blakaj.

Ai paralajmëron se Kosova dy vitet e fundit po përballet me një përdorim shqetësues të kokainës dhe derivateve të saj, veçanërisht në mesin e popullatës së re.

“Tendencat ndryshojnë, por në katër vitet e fundit, veçanërisht në dy vitet e fundit, kokaina ka shënuar rritje të shpejtë tek të rinjtë. Ne kemi një problem serioz me kokainën në Kosovë. Natyrisht, marihuana është një nga drogat më të përdorura në Kosovë, por edhe në rajon. Por për ne është shumë shqetësuese kokaina dhe sidomos mënyra e përdorimit të saj, krek. Dallimi është se kokaina krak shumë shpejt krijon varësi, agresivitet më të madh te njerëzit dhe ka efekte të tjera të dëmshme në organizëm”, tregon Blakaj.

Ai shpjegon se kokaina është edhe droga më e shtrenjtë, pasi një gram kushton rreth 80 euro.

"Ne nuk e dimë se sa i pastër është apo cilësia e tij, por ne e dimë se për shtatë apo tetë vitet e fundit çmimi nuk ka ndryshuar dhe kjo është shumë e çuditshme. Ndërsa kanabisi ishte shumë më i lirë, tani është bërë më i shtrenjtë, si dhe ekstazia”, thotë Blakaj.

Sëmundjet e varësisë dhe migrimi

Të dhënat më të fundit të UNODC për Shqipërinë janë të vitit 2021 dhe sipas tyre, rreth 40.6 për qind e të varurve përdorin opioid dhe 30.3 për qind përdorin kokainë.

Alert Drishti, shef i departamentit të toksikologjisë në Universitetin e Mjekësisë dhe toksikolog në QSUT “Nënë Tereza” në Tiranë, thotë se nuk ka të dhëna të sakta për numrin e përdoruesve të drogës në këtë vend, por se një numër në rënie i të varurve po kërkojnë ndihmë për trajtim, gjë që mund të shpjegohet me përqindjen më të lartë të emigracionit nga ky vend.

“Në objektin tonë vjen vetëm kategoria e përdoruesve të drogës që kërkojnë kujdes shëndetësor dhe ky numër është në rënie. Mund të ketë shumë arsye logjike për këtë rënie, dhe mendoj se një arsye është emigracioni. Dihet se mosha e përdoruesve të drogës përkon pak a shumë me moshën e personave në moshë pune dhe një numër i mirë i tyre janë larguar. Në Shqipëri kemi një shkallë të lartë emigracioni dhe kjo padyshim duhet të ndikojë në numrin e përdoruesve të drogës që kërkojnë ndihmë mjekësore. Pra, mund të themi se edhe kjo duhet të jetë arsyeja. Mund të ketë arsye të tjera, por në vendin tonë nuk ka studime të specializuara për këtë çështje”, thekson Drishti në një intervistë për Kosovo online.

Ai shpjegon se në Shqipëri, të rinjtë nga mosha 25 deri në 35 vjeç kërkojnë më së shumti ndihmë për trajtimin e varësisë.

“Sigurisht që ka njerëz të moshave të tjera, në disa raste deri në 14 apo 16 vjeç, por kryesisht këta janë pacientë deri në 65 vjeç. Sigurisht që vijnë edhe raste të rënda në spital, por fatmirësisht edhe pse kanë ardhur te ne pacientë në gjendje të rëndë shëndetësore nuk kemi pasur asnjë vdekje”, thotë Drishti.

Rruga ballkanike drejt Evropës

Ish-profesori në Fakultetin e Studimeve të Sigurisë në Shkup, Cane Mojanoski, thekson se të dhënat nga shërbimet e sigurisë tregojnë se Maqedonia e Veriut është një nga rrugët e trafikut të drogës nga Lindja e Mesme dhe se abuzimi në rritje i drogës është pasojë e tjetërsimit të individëve që gjejnë rrugëdalje në mjete që do t'i "largojnë nga problemet e përditshme".

“Maqedonia është një nga rrugët apo rrugët nëpër të cilat kanalet e paligjshme të trafikut të drogës lëvizin nga Lindja e Mesme në vendet e Evropës Perëndimore. Bota moderne me të vërtetë jeton në një mjedis të dominuar ose të pranishëm nga format e abuzimit me drogën ose përdorimi i paligjshëm. Këtë e tregojnë rezultatet e ndryshme të hulumtimit”, thekson Mojanoski për Kosovo online.
Ai thekson se nuk ka statistika shtetërore që do të ofronin një pasqyrë reale të numrit të të varurve, por mund të konkludohet në bazë të veprave kriminale të kryera në Maqedoninë e Veriut që kanë të bëjnë me tregtimin ose prodhimin e narkotikëve.

“Ministria e Brendshme në raportet e saj vjetore disponon një sërë të dhënash që flasin për vepra penale që lidhen me këtë fushë. “Sipas të dhënave nga viti 2023, për shkak se ende nuk ka raportime për vitin e kaluar, ka pasur rritje prej 10,55 për qind të veprave penale nga sfera e trafikimit të paligjshëm të drogës”, thotë Mojanoski.

Po shtohet edhe numri i veprave penale të “prodhimit dhe shpërndarjes së paautorizuar të narkotikëve dhe substancave të tjera”.

E ndërsa 633 nga këto krime janë regjistruar në vitin 2018, në vitin 2023 ky numër ka qenë 866.

Këto të dhëna duhet të krahasohen me grupin e tretë të krimeve – lehtësimin e përdorimit të narkotikëve, të cilat variojnë nga 116 në 2018 në 93 në 2023.

Ai thekson se disa hulumtime tregojnë se një ose dy të tretat e të anketuarve përdorin alkool dhe kokainë.

Në mbështetje të këtij pohimi, ai përmend një deklaratë të fundit të imamit të njërës prej xhamive të Shkupit, Muarem Ismaili, i cili duke folur për rastet gjithnjë e më të shpeshta të vrasjeve dhe shkeljeve të ligjit, tha se një pjesë e mirë e atyre që vijnë në namaz dhe i luten Zotit, nëse u kontrollohet xhepi, me siguri do të konstatohet se kanë drogë.

"Çfarë thotë kjo? Se nuk ka subjekte reale në sistemin shoqëror që praktikojnë apo këmbëngulin në respektimin e vlerave morale dhe tradicionale. Që sistemi ynë i vlerave është shumë i prishur dhe se në shoqëri, si në periudhat e tjera historike, dëshira për të rritur fitimet shfaqet si interes qendror në dëm të vlerave të tjera, si morali, besimi, respekti i ndërsjellë dhe raporti se çfarë do të thotë krijimi i kushteve për një të ardhme të shëndetshme”, thekson Mojanoski.

Ai shton se sipas të dhënave të hulumtimit, Maqedonia e Veriut nuk ndryshon shumë nga Kroacia apo Serbia për sa i përket përdorimit të alkoolit apo marihuanës, dhe të dhënat e fundit tregojnë se kanabisi përdoret nga 75 për qind e të anketuarve në Kroaci, 63 për qind në Serbi dhe deri në 71 për qind në Maqedoninë e Veriut.

"Një studim i vitit 2024 që mbulon më shumë se 30 vende tregon se 65 për qind e atyre që pranuan përdorimin e kanabisit thanë se e konsumuan atë sepse ndjeheshin të stresuar dhe donin të relaksoheshin. Kjo tregon se individi është i tjetërsuar në shoqëri dhe në një masë të konsiderueshme i vetmuar, kështu që ata shpesh kërkojnë rrugëdalje në mjete që do ta distancojnë nga problemet e përditshme dhe mënyrat e zgjidhjes së tyre”, thekson Mojanoski.

Ai saktëson se lufta kundër të gjitha formave të varësisë nënkupton edhe pjesëmarrje më të madhe shtetërore. Megjithatë, thekson ai, kjo kërkon vendosmëri të madhe sepse trafiku i drogës është një nga format më të mira për të fituar shumë para.

"Kjo luftë pak a shumë i ngjan një lufte David dhe Goliatit në të cilën strukturat kriminale që trafikojnë substanca të paligjshme shpesh përdorin burime shtetërore ose përgatitje dhe kapacitet të pamjaftueshëm institucional për të zgjidhur të njëjtat problem. Ky është një problem që nuk mund ta përkufizojmë vetëm si problem i Ballkanit Perëndimor, por për shkak të karakteristikave të tij sociale apo të tjera imponohet si temë e përditshme. Njëlloj mund ta gjejmë këtë temë në vende të tjera. Kjo luftë, si në nivel evropian, ashtu edhe në atë ballkanik, do të kërkojë veprime të përbashkëta dhe të koordinuara. Bashkëpunimi ndërmjet autoriteteve shtetërore dhe sektorit civil mund të jetë një kontribut i rëndësishëm në luftën kundër kësaj të keqeje të shoqërisë moderne”, përfundon Mojanoski.