Sentiq: Gjuha serbe është një nga dy gjuhët zyrtare të barabarta në Kosovë

Gjuha serbe është e përcaktuar qartë si njëra nga dy gjuhët zyrtare të barabarta në të gjitha nivelet, dhe cirilik është shkrimi zyrtar i gjuhës serbe, thotë Srđan Sentiq, zëvendës i Avokatit të Popullit të Kosovës, në një intervistë për Kosovo online, duke komentuar heqja e shenjave të komunikacionit në gjuhën cirilike në veri të Kosovës.

Sentiq thekson se ndryshimet që prekin të drejtat gjuhësore duhet të konsiderohen me kujdes, me respekt të plotë si për kornizën ligjore ashtu edhe për aspektet kulturore dhe identitare të komuniteteve në Kosovë.

Lidhur me heqjen e shenjave të komunikacionit cirilik në veri të Kosovës, vendosjen e atyre dygjuhëshe dhe nëse është shkelur Kushtetuta dhe ligjet, Zëvendës Avokati i Popullit thekson se korniza ligjore lidhur me të drejtat gjuhësore është e përcaktuar me Kushtetutë në nenin 5. dhe 59, si dhe me Ligjin për përdorimin e gjuhës.

“Ky ligj, përveç garantimit të dygjuhësisë, rregullon në mënyrë më të detajuar përdorimin zyrtar të gjuhëve në nivele të ndryshme të qeverisjes, duke iu përshtatur strukturës demografike dhe duke u mundësuar gjuhëve të tjera që të marrin statusin e gjuhëve zyrtare, d.m.th. përdorim zyrtar, në përputhje me përqindjen e popullsisë në nivel lokal Gjuha serbe është e përcaktuar qartë si një nga dy gjuhët zyrtare të barabarta në të gjitha nivelet. Prandaj, mendoj se vendosja arbitrare për të injoruar këto rregulla dhe rregullore, pa u konsultuar me Zyrën e Komisionerit të Gjuhëve, është një praktikë e keqe dhe joproduktive që dërgon një mesazh joadekuat dhe nuk respekton institucionet përkatëse që merren me çështjet gjuhësore.

Ndryshimi arbitrar i politikës së shkrimit dhe gjuhës, pa konsultim paraprak me organet përkatëse si Zyra e Komisionerit për Gjuhët, mund të kuptohet si shkelje e normave ligjore ekzistuese dhe mosrespektim i procedurave institucionale. Veprimet e tilla jo vetëm që mund të interpretohen si shkelje e nenit 59 të Kushtetutës dhe Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve, por edhe si shkelje e mundshme e të drejtave dhe identitetit të komunitetit serb në Kosovë. Reagimet e bashkësisë ndërkombëtare, përfshirë deklaratat e ambasadorëve të BE-së dhe OSBE-së, nxjerrin në pah rëndësinë e një qasjeje institucionale për zgjidhjen e çështjes së të drejtave gjuhësore.

Udhëzimet e Zyrës së Komisionerit për Gjuhët duhet të jenë bazë për të gjitha ndryshimet që lidhen me politikën gjuhësore, duke përfshirë vendosjen e sinjalistikës rrugore, për të siguruar që çdo veprim të jetë në përputhje me ligjin dhe të drejtat e komuniteteve. Rëndësia e gjuhës si element kyç i identitetit kombëtar nuk mund të nënvlerësohet. Gjuha është më shumë se një mjet komunikimi; pasqyron kulturën, historinë, vlerat dhe traditat e njerëzve. Prandaj, qëndrimi ndaj të drejtave gjuhësore reflekton një qëndrim më të gjerë ndaj vetë komuniteteve. Në këtë kuptim, ndryshimet që prekin të drejtat gjuhësore duhet të konsiderohen me kujdes, me respekt të plotë si për kornizën ligjore ashtu edhe për aspektet kulturore dhe identitare të komuniteteve në Kosovë.

Nuk është hera e parë që shkelet Ligji për përdorimin e gjuhës në Kosovë, çfarë mund të bëjë institucioni i Avokatit të Popullit për këtë?

Mosrespektimi i të drejtave gjuhësore në Kosovë nuk është problem i ri dhe shpeshherë ka qenë në fokus të raporteve të shumë organizatave të shoqërisë civile ndërkombëtare dhe vendore. Shkaqet kryesore të këtij problemi qëndrojnë në mungesën e vullnetit politik, rezistencën brenda komunitetit shumicë dhe mungesën e një politike efektive penale për shkeljet e të drejtave gjuhësore. Gjithashtu, sfidat teknike si numri i pamjaftueshëm i përkthyesve dhe korrektorëve të kualifikuar e komplikojnë më tej situatën. Megjithëse Ligji për Përdorimin e Gjuhës është i kënaqshëm për sa i përket të drejtave që i jep, zbatimi i tij në realitet mbetet sfidues dhe shpesh i pamjaftueshëm. Ka shembuj pozitivë që tregojnë progres, por janë të rrallë dhe të pamjaftueshëm.

Sa i rëndësishëm është respektimi i të drejtave gjuhësore?

Është thelbësore që në të ardhmen të intensifikohet puna për sigurimin e barazisë efektive të gjuhëve zyrtare, në përputhje me standardet e përcaktuara me kushtetutë dhe ligj. Respektimi i të drejtave gjuhësore është thelbësor për të mundësuar pjesëmarrjen e barabartë të të gjitha komuniteteve në çështjet publike, e cila është themeli i një shoqërie demokratike dhe multikulturore. Institucioni i Ombudspersonit luan një rol të rëndësishëm në promovimin dhe mbrojtjen e këtyre të drejtave, duke kontribuar kështu në ndërtimin e një shoqërie më gjithëpërfshirëse dhe më të drejtë. Institucioni i Ombudspersonit i kushton vëmendje të veçantë çështjeve që kanë të bëjnë me të drejtën e përdorimit të gjuhës. U arrit një marrëveshje me Zyrën e Komisionerit për Gjuhët për aktivitete të përbashkëta që synojnë promovimin e të drejtave gjuhësore, duke përfshirë vizita të koordinuara në institucionet në nivel qendror dhe lokal për të vlerësuar gjendjen faktike dhe për të formuluar rekomandime. Megjithëse Zyra e Komisionerit të Gjuhëve është autoriteti kryesor për ankesat dhe zgjidhjen e çështjeve të të drejtave gjuhësore, Institucioni i Ombudspersonit ndërhyn pasi Zyra has në pengesa nga institucionet të cilat refuzojnë të respektojnë udhëzimet e tij, ose kur nuk merr përgjigje për rekomandimet apo kërkesat e dërguara. Në raste të tilla, Institucioni i Avokatit të Popullit ndërmerr hapa, gjegjësisht nis procedura ndaj institucioneve që nuk bashkëpunojnë ose nuk u përgjigjen pozitivisht kërkesave të shkallës parësore. Është gjithashtu e rëndësishme të theksohet se Institucioni i Ombudspersonit ka dërguar disa rekomandime institucioneve të të gjitha niveleve për të siguruar zbatimin e obligimeve të tyre kushtetuese dhe ligjore lidhur me të drejtat gjuhësore. Në dhjetor të vitit të kaluar janë publikuar raportet ex officio të Institucionit të Avokatit të Popullit që kanë të bëjnë me temën e diskriminimit në baza të mbrojtura ligjore, përfshirë përdorimin e gjuhës. Këto raporte përmbajnë rekomandime lidhur me përmirësimin e cilësisë së përkthimit të dokumenteve ligjore dhe zgjidhjen e mospërputhjeve gjuhësore, veçanërisht në gjuhën serbe. Institucioni i Avokatit të Popullit planifikon që këtë vit të publikojë një raport sipas detyrës zyrtare lidhur me të drejtën e përdorimit të gjuhës dhe pa dyshim do të trajtohen të gjitha temat aktuale që kanë të bëjnë me shkeljen e të drejtës së përdorimit të gjuhës dhe diskriminimin në këtë çështje.

Kemi një situatë ku emërtimet e shkarravitura në gjuhen shqipe të vendeve në tabelat e reja në veri të Kosovës u pastruan shumë shpejt,por kjo nuk është situata në zonat ku janë shkarravitur tabelat në gjuhën serbe. Çfarë na tregon kjo?

Shkarravitja e emërtimave në gjuhën shqipe në tabelat e reja të vendosura në veri të Kosovës, të cilat u pastruan menjëherë pas kësaj, për dallim nga situatat ku mbishkrimet në gjuhën serbe në pjesë të tjera të Kosovës mbeten të ngjyera shkakton shqetësim dhe është në kundërshtim me parimet e barazisë dhe mosdiskriminimit. Për Institucionin e Ombudspersonit, si dhe për mua personalisht, kjo sjellje është absolutisht e papranueshme. Çelësi është ruajtja e parimit se nuk duhet të ketë diskriminim apo zbatim selektiv të rregullave dhe ligjeve që rregullojnë vendosjen e sinjalistikës së trafikut, sipas udhëzimeve të Zyrës së Komisionerit për Gjuhët. Nëse ndodh që shenjat në njërën ose në të dyja gjuhët janë gërryer, reagimi duhet të jetë i shpejtë dhe jodiskriminues. Çdo trajtim tjetër tregon qartë praktikën diskriminuese të institucioneve kompetente.

Pas takimit me igumen Janjiq keni komentuar vendimin për kthimin e tokës në Manastirin e Deçanit. Të gjithë janë dakord se ky vendim është i mirë dhe duhet të kishte ndodhur shumë kohë më parë. Si i komentoni shpjegimet e zhurmshme të Prishtinës se e kanë bërë për shkak të anëtarësimit në Këshillin e Evropës?

Fillimisht duhet theksuar se Gjykata Kushtetuese funksionon si një institucion i pavarur, vendimet e së cilës janë përfundimtare, detyruese dhe mbi të gjitha presione apo përllogaritje politike. Injorimi ose zvarritja e zbatimit të vendimeve të Gjykatës Kushtetuese jo vetëm përbën vepër penale, por cenon thelbësisht themelet e shtetit të së drejtës. Personalisht, nuk kam asnjë dyshim se aktgjykimi i vitit 2016 është i drejtë, i drejtë dhe i vetmi i drejtë dhe duhet të zbatohej pa vonesë menjëherë pas miratimit. Këtë qëndrim e kam theksuar në disa raste si në publik ashtu edhe në të gjitha takimet me zyrtarë të institucioneve të Kosovës dhe komunitetit ndërkombëtar, të cilët kanë të njëjtin qëndrim.

Deri në çfarë mase sjellja e vendimit të Gjykatës Kushtetuese nga individë paraqet ndërhyrje në punën e institucioneve gjyqësore?

Megjithatë, për të kuptuar më thellë vendimin e Gjykatës Kushtetuese, është e rëndësishme të bëjmë disa hapa prapa. Në vitin 2002, gjykata komunale në Deçan mori vendim në favor të ndërmarrjeve sociale, duke urdhëruar bartjen e 24 hektarëve tokë nga manastiri i Deçanit në emër të këtyre ndërmarrjeve. Megjithatë, në vitin 2005, Gjykata e Qarkut e anuloi këtë aktgjykim të gjykatës komunale. Pastaj, në vitin 2008, Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara nënshkroi një vendim ekzekutiv që konfirmonte të drejtën e manastirit për posedim të papenguar të tokës kontestuese dhe urdhëronte rihyrjen në kadastër në emër të manastirit. Këtë e di vetë, pasi kam qenë pjesë e kabinetit të Përfaqësuesit Special në atë kohë. Mirëpo, pas nënshkrimit të këtij vendimi, Agjencia Kadastrale e Kosovës ka refuzuar të bëjë transkriptimin. Kemi një sërë vendimesh të të gjitha instancave përkatëse gjyqësore që kanë qenë në favor të Manastirit të Deçanit, që datojnë nga viti 2005 deri në vendimin e Gjykatës Kushtetuese. Këtu përfshihen vendime të shumta të Gjykatës së Lartë, si dhe të Dhomës së Apelit të Gjykatës së Lartë, të cilat kanë vërtetuar qartësisht finalitetin dhe natyrën detyruese të atyre vendimeve. Është e rëndësishme të theksohet se ky është parimi i res judicata, që do të thotë se këto vendime janë të detyrueshme për të gjitha palët dhe të gjitha gjykatat dhe se nuk është më e mundur të vihen në dyshim. Vendimi i Gjykatës Kushtetuese ishte i qartë dhe vetëm konfirmoi vendimet e të gjitha shkallëve të mëparshme, duke përfshirë vendimet e Gjykatës së Qarkut, Përfaqësuesit Special të Sekretarit të Përgjithshëm, Gjykatës Supreme dhe Kolegjit të Apelit të Gjykatës Supreme. Ky nuk është vetëm një gjykim, por një seri e vazhdueshme vendimesh në favor të Manastirit të Deçanit, të marra nga organe të ndryshme gjyqësore. Vënia në pikëpyetje e vendimit të Gjykatës Kushtetuese paraqet ndërhyrje të papranueshme në punën e të gjitha institucioneve gjyqësore. Pretendimet e disa zyrtarëve se zbatimi i këtij vendimi ka qenë i motivuar nga ambiciet e politikës së jashtme, në vend të ndjekjes së shtetit të së drejtës, drejtësisë, sigurisë juridike dhe respektimit të parimeve themelore të demokracisë dhe të drejtave të njeriut, hedhin hije mbi autenticitetin e asaj procedure dhe tregon nevojën për një rishikim të plotë të qëndrimit të institucioneve ndaj vendimeve gjyqësore, si dhe qëndrimin e tyre ndaj Kishës Ortodokse Serbe dhe besimtarëve të saj. Ky qëndrim nuk pasqyron vetëm gjendjen e qëndrimeve ndaj një vendimi të caktuar gjyqësor, por shërben si pasqyrim i çështjeve më të gjera që kanë të bëjnë me sundimin e ligjit, sigurinë ligjore dhe respektimin e të drejtave të njeriut brenda shoqërisë.