Evropa midis armatosjes dhe paqes: Karta e OKB-së dhe çështjet e hapura të Kosovës dhe Ukrainës

Skruan: Zhelko Shajn

Qëllimi themelor i rendit ndërkombëtar të vendosur pas Luftës së Dytë Botërore ishte ruajtja e paqes, parandalimi i luftërave të reja dhe zgjidhja e mosmarrëveshjeve ndërkombëtare me mjete diplomatike, në përputhje me Kartën e Kombeve të Bashkuara. Pikërisht për këtë arsye, ndryshimet e sotme në arkitekturën e sigurisë evropiane hapin çështjen e ekuilibrit midis kapaciteteve ushtarake, nevojave të sigurisë së shteteve dhe detyrimit të përhershëm për ruajtjen e paqes përmes së drejtës ndërkombëtare dhe dialogut.

Bashkimi Evropian synon që në të ardhmen të përfshijë vendet e Ballkanit Perëndimor, por procesi i zgjerimit po zhvillohet në një kohë kur vetë Evropa po kalon ndryshime të thella politike, ekonomike dhe të sigurisë. Lufta në Ukrainë, përkeqësimi i marrëdhënieve midis Perëndimit dhe Rusisë dhe rritja e sfidave të sigurisë kanë çuar në rritje të ndjeshme të shpenzimeve ushtarake në disa shtete evropiane. Veçanërisht bie në sy Gjermania, e cila po rrit ndjeshëm investimet në Bundeswehr dhe po merr një rol më aktiv të sigurisë brenda NATO-s. Shpenzimet ushtarake të Gjermanisë arritën afërsisht 95 miliardë euro në vitin 2025, ndërsa vlerësimet tregojnë se deri në vitin 2029 mund të rriten në rreth 160 miliardë euro në vit. Një forcim i tillë i kapaciteteve ushtarake gjermane përbën një nga ndryshimet më të rëndësishme të politikës së sigurisë gjermane që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore dhe hap debate mbi raportin midis politikës së parandalimit, ruajtjes së paqes, zgjidhjeve diplomatike dhe rolit të forcës ushtarake në Evropën bashkëkohore.

Ndryshime të tilla kanë pasoja të drejtpërdrejta edhe për vendet kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Procesi i integrimit evropian nuk përfaqëson më vetëm harmonizimin e standardeve ekonomike dhe juridike, por nënkupton edhe përafrimin me politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë të BE-së. Për Serbinë, kjo paraqet një sfidë veçanërisht komplekse për shkak të lidhjeve historike, kulturore dhe energjetike me Rusinë, por edhe për shkak të çështjes së hapur të Kosovës.

Çështja e Kosovës mbetet një nga çështjet më të ndjeshme në marrëdhëniet midis Serbisë dhe Bashkimit Evropian. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara mbetet një dokument i vlefshëm ndërkombëtar-juridik që rregullon kornizën e pranisë ndërkombëtare dhe procesit politik në Kosovë. Nga këndvështrimi i Serbisë, fakti që shumica e shteteve anëtare të Bashkimit Evropian kanë njohur pavarësinë e Kosovës përbën shmangie nga parimi i integritetit territorial dhe mosrespektim të mjaftueshëm të Rezolutës 1244, ndërsa shtetet që e njohin Kosovën konsiderojnë se bëhet fjalë për një rast të veçantë të krijuar nga rrethana historike dhe politike specifike. Fakti që pesë shtete anëtare të Bashkimit Evropian nuk e njohin Kosovën tregon ekzistencën e qëndrimeve të ndryshme brenda vetë Unionit.

Trashëgimia historike e bombardimeve të NATO-s ndaj Republikës Federale të Jugosllavisë në vitin 1999, të cilat Serbia i konsideron si akt agresioni pa miratimin e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe në të cilat ka marrë pjesë edhe Gjermania, ende ndikon ndjeshëm në perceptimin e politikës së sigurisë perëndimore në Serbi. Forcimi i sotëm i kapaciteteve ushtarake gjermane dhe roli gjithnjë e më i rëndësishëm i saj në formësimin e strategjisë së sigurisë evropiane hapin pyetje mbi mënyrën se si mund të harmonizohen nevoja për mbrojtje dhe parandalim me parimet e së drejtës ndërkombëtare, rolin e Kombeve të Bashkuara dhe ruajtjen e përhershme të paqes.

Lufta në Ukrainë ka hapur më tej çështje komplekse të integritetit territorial dhe zbatimit të së drejtës ndërkombëtare. Federata Ruse, pas referendumeve të mbajtura në rajonet Donjeck, Luhansk, Herson dhe Zaporizhzhia, i ka përfshirë këto territore në rendin e saj kushtetues dhe i konsideron pjesë të territorit të saj. Megjithatë, shumica e shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara, përfshirë shtetet e Bashkimit Evropian, nuk i njohin këto ndryshime territoriale dhe i konsiderojnë ato në kundërshtim me parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe me integritetin territorial të Ukrainës. Këto interpretime të kundërta tregojnë se sa komplekse janë çështjet e sovranitetit, integritetit territorial dhe e drejta e popujve për vetëvendosje në marrëdhëniet ndërkombëtare bashkëkohore.

Në këto rrethana, e ardhmja e kontinentit evropian nuk mund të bazohet vetëm në rritjen e kapaciteteve ushtarake, por para së gjithash në aftësinë e shteteve për të rivendosur dialogun politik, për të respektuar marrëveshjet ndërkombëtare dhe për të përdorur mekanizmat e Kombeve të Bashkuara për zgjidhjen paqësore të konflikteve. Përvoja e marrëdhënieve ndërkombëtare tregon se siguria e qëndrueshme arrihet përmes kombinimit të aftësisë së parandalimit, diplomacisë dhe kornizave ligjore të njohura ndërkombëtarisht.

Për këtë arsye, zgjerimi i Bashkimit Evropian në Ballkanin Perëndimor nuk është vetëm një proces administrativ i përmbushjes së kritereve, por pjesë e një riformësimi më të gjerë të rendit evropian dhe ndërkombëtar. Në të ndërthuren çështje të paqes, roli i Kombeve të Bashkuara, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, marrëdhëniet midis Serbisë dhe Rusisë, lufta në Ukrainë, transformimi i sigurisë gjermane dhe roli i ardhshëm i NATO-s.

E ardhmja e Ballkanit Perëndimor dhe e Evropës do të varet nga fakti nëse aktorët ndërkombëtarë do të arrijnë të gjejnë një ekuilibër midis interesave të sigurisë, respektimit të së drejtës ndërkombëtare dhe nevojës që konfliktet e hapura të zgjidhen përmes marrëveshjeve politike, e jo me forcë ushtarake. Pikërisht ruajtja e paqes, respektimi i Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe forcimi i mekanizmave diplomatikë mbeten parimet themelore mbi të cilat duhet të ndërtohet arkitektura e ardhshme e sigurisë evropiane.

Në të njëjtën kohë, mbështetja gjithnjë e më e theksuar e Evropës në forcimin ushtarak, rritja e buxheteve të mbrojtjes dhe zhvillimi i kapaciteteve të reja të sigurisë hapin pyetjen nëse Evropa po largohet nga ideja e një rendi të ri ndërkombëtar të bazuar në dialog të barabartë, siguri të përbashkët dhe respektim të interesave të qendrave të ndryshme të fuqisë politike dhe qytetëruese. Nëse politika e sigurisë do të mbështetet kryesisht në logjikën e parandalimit ushtarak dhe një gare të re armatimi, ekziston rreziku i thellimit të ndarjeve globale, rritjes së konfrontimeve dhe rrezikimit të paqes botërore. Prandaj, rendi i ardhshëm ndërkombëtar kërkon rindërtimin e besimit midis shteteve, rikthimin e diplomacisë dhe forcimin e rolit të Kombeve të Bashkuara si kornizë universale për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare.