A po ndryshojnë rregullat e lojës për shkak të Ukrainës: Vështirë të arrihet konsensus për propozimet e reja mbi zgjerimin e BE-së

Propozimet e fundit të disa shteteve anëtare për të modifikuar mënyrën e anëtarësimit në Bashkimin Evropian janë të motivuara nga situata në Ukrainë, thonë bashkëbiseduesit e Kosovo online, por vlerësojnë se për momentin në BE nuk ekziston konsensus për këtë çështje dhe se ai nuk do të arrihet lehtë.

Shkruan: Jellena Novakov

Kancelari gjerman Friedrich Merz javën e kaluar propozoi që Ukraina të marrë statusin e anëtarit të asociuar të BE-së, gjë që do t’i mundësonte kësaj vendi pjesëmarrjen në takimet e liderëve dhe ministrave të BE-së, por pa të drejtë vote. Sipas këtij plani, kandidatët si Moldavia dhe vendet e Ballkanit Perëndimor nuk do të bëheshin anëtarë të asociuar, por do të merrnin një status më të ulët, atë të vëzhguesit në institucionet e BE-së.

Shtetet vëzhguese, sipas planit të Merzit, do të kishin gjithashtu qasje më të madhe në programet e BE-së dhe në sektorë të caktuar të tregut unik evropian, në përputhje me progresin e tyre në zbatimin e reformave të brendshme, përmes një procesi të integrimit gradual.

Disa liderë evropianë, si kryeministri i ri hungarez Peter Magyar dhe kryeministri sllovak Robert Fico, kundërshtuan këtë plan dhe theksuan se vendet e Ballkanit Perëndimor duhet të integrohen në Bashkimin Evropian para Ukrainës, por duke nënvizuar se secili prej tyre duhet të përmbushë kushtet e anëtarësimit.

Ndërkohë, Austria, Çekia, Italia, Sllovakia dhe Sllovenia i kanë bërë thirrje Komisionit Evropian që të rishqyrtojë mënyrën e përfshirjes së vendeve potenciale anëtare nga Ballkani Perëndimor në tregun unik të BE-së, me qëllim parandalimin e rritjes së ndikimit rus në këto vende.

Siç thuhet në dokumentin e dërguar Komisionit Evropian, kjo qasje do të ishte “e bazuar në meritë, sipas nevojës dhe hap pas hapi”, duke u përshkruar si një “integrim sistematik sektorial”.

Autorët e dokumentit i bënë thirrje komisioneres së BE-së për zgjerimin, Marta Kos, që të paraqesë ide të reja në këtë drejtim.

Kos fillimisht deklaroi se nuk e mbështet idenë e kryeministrit shqiptar Edi Rama dhe presidentit serb Aleksandar Vuçiq për integrimin e vendeve të rajonit në tregun unik evropian dhe zonën Shengen, por pa të drejtë vetoje.

Megjithatë, ajo dje deklaroi për “Financial Times” se Bashkimi Evropian duhet ta ndryshojë sistemin e anëtarësimit për t’iu përgjigjur nevojave të Ukrainës dhe se Brukseli duhet të jetë inovativ. Ajo theksoi gjithashtu se, pavarësisht reformave të mundshme të procesit të zgjerimit, nuk do të ketë lëshime sa i përket parimeve bazë dhe standardeve që lidhen me sundimin e ligjit, pavarësinë e gjyqësorit dhe luftën kundër korrupsionit.

Bashkëbiseduesit e Kosovo online nuk kanë dilema – propozimet për ndryshimin e mënyrës së anëtarësimit janë nxitur nga situata në Ukrainë.

Presioni nga Ukraina

Drejtoresha e Institutit për Politikë Evropiane në Maqedoninë e Veriut, Simonida Kacarska, vlerësoi se Bashkimi Evropian e ka shtuar angazhimin për çështjen e zgjerimit për shkak të presionit që lidhet me Ukrainën, por se është e vështirë të pritet që shtetet anëtare të arrijnë në një afat të shkurtër pajtueshmëri për ndryshime më të mëdha të kësaj politike.

Kacarska rikujtoi se shtetet e BE-së po punojnë më intensivisht për zgjerimin që nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022, por se tani propozimet po përpunohen më tej dhe po paraqiten modele të reja nga disa vende anëtare.

E pyetur se cili propozim do të ishte zgjidhja më e mirë për vendet kandidate nga Ballkani Perëndimor, ajo u përgjigj se anëtarësimi i plotë në Bashkimin Evropian mbetet pa dyshim modeli më i favorshëm.

“Nëse kjo nuk është një mundësi, gjë që është një temë shumë e vështirë diskutimi edhe brenda vetë Bashkimit Evropian, sepse është e vështirë të pritet që ndonjë lider të ndërtojë diskursin e tij politik mbi një qasje tjetër, atëherë nuk duhet humbur nga sytë qëllimi kryesor – nxitja e transformimit demokratik dhe ekonomik. Deri më tani, përveç anëtarësimit në BE, nuk kemi parë asnjë model tjetër që ka arritur të prodhojë rezultate të tilla”, tha Kacarska për Kosovo online.

Sipas saj, debatet brenda BE-së janë shumë të ndërlikuara, sepse çdo ndryshim i modelit të anëtarësimit do të nënkuptonte një kornizë krejtësisht të re institucionale të anëtarësimit ose ndryshime në traktatet evropiane, të cilat përcaktojnë qartë se çdo shtet anëtar ka të drejta dhe detyrime të njëjta.

„Pra, problemi nuk qëndron vetëm te pajtimi politik i shteteve anëtare. Ekzistojnë edhe çështje serioze juridike me të cilat Bashkimi Evropian përballet prej kohësh, por që shpesh nuk janë në plan të parë. Shkurtimisht, është e vështirë të pritet që shtetet anëtare të arrijnë në një afat të shkurtër një marrëveshje për ndryshime të rëndësishme në politikën e zgjerimit“, përfundoi Kacarska.

Ndoshta diçka do të zgjidhet në qershor

Drejtori i Institutit për Studime Evropiane në Beograd, Sllobodan Zeçeviq, deklaroi se aktualisht në Bashkimin Evropian nuk ekziston një qëndrim unik lidhur me ndryshimet në procesin e anëtarësimit të vendeve kandidate, por se ndoshta në takimet e muajit të ardhshëm mund të ketë sqarime për këtë çështje.

Duke folur për atë se cili nga këta skenarë do të ishte më i miri për vendet e rajonit, Zeçeviq tha se kjo varet nga vizioni dhe ambiciet e secilit shtet.

„Disa vende kanë ambicie të bëhen anëtare të plota, si Mali i Zi, i cili konsideron se mund të anëtarësohet në vitin 2028, dhe Shqipëria, e cila shpreson ta arrijë këtë deri në vitin 2030. Sa i përket Serbisë, negociatat e së cilës janë në ngërç, qëndrimi i qeverisë sonë është se na përshtatet çdo përparim në integrimin ekonomik me BE-në, edhe nëse nuk bëhemi anëtarë të plotë, sepse është më mirë kjo sesa një bllokadë e plotë në marrëdhëniet me BE-në“, tha Zeçeviq për Kosovo online.

Zeçeviq theksoi se aktualisht brenda BE-së nuk ka një qëndrim të përbashkët për modelet e modifikuara të zgjerimit.

„Sa i përket propozimit të Merzit, ka mjaft skepticizëm në disa shtete, si Hungaria dhe Austria. Ndërsa për planin tjetër që lidhet me Ballkanin Perëndimor, disa vende, si Holanda dhe shtetet baltike, kanë vërejtje ndaj Serbisë“, shpjegoi ai.

Deklarata e përbashkët – një rrugë më e shkurtër drejt BE-së

Diplomati Albert Prenkaj vlerëson se skenari i integrimit të kushtëzuar të vendeve kandidate nga Ballkani Perëndimor, me garanci për anëtarësim në BE, do të përbënte një lëvizje logjike gjeopolitike dhe strategjike të Brukselit në rrethanat e reja ndërkombëtare. Ai shtoi se një deklaratë e përbashkët për integrimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor para vitit 2030 mund të përfaqësojë një “rrugë të shkurtër” të re drejt Bashkimit Evropian.

„Deklarata e përbashkët për integrimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor para vitit 2030 është me rëndësi thelbësore, si një rrugë e re e shkurtër drejt BE-së. Mendoj se vendimi politik për integrimin e gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor, me kritere që duhet të plotësohen për integrim, është një lëvizje logjike gjeopolitike dhe strategjike e Brukselit zyrtar. Skenari do të parashikonte integrim të kushtëzuar (me anëtarësim të garantuar), me kritere që do të monitoroheshin nga vendet e BE-së për secilin shtet të Ballkanit Perëndimor. Në këtë rast, BE-ja do të zgjerohej dhe do të fitonte një profil të ri politik dhe strategjik, duke parandaluar ndërhyrjen e interesave gjeopolitike kundërshtuese në territorin evropian“, shpjegoi Prenkaj për Kosovo online.

Prenkaj shtoi se çështja e integrimit evropian të Ballkanit Perëndimor duhet të shihet nga perspektiva gjeopolitike dhe jo vetëm përmes kritereve të anëtarësimit në BE, duke kujtuar se Kapitulli 35 në negociatat e Serbisë me BE-në lidhet drejtpërdrejt me dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës dhe zbatimin e Marrëveshjes së Ohrit të vitit 2023.

„Nga të dyja palët kërkohet të zhvillojnë marrëdhënie të mira fqinjësore, të njohin reciprokisht simbole të caktuara kombëtare dhe të zgjidhin pengesat për anëtarësim në organizata ndërkombëtare“, tha Prenkaj, duke kujtuar se Serbia ka hapur 22 nga 35 kapituj negociues, prej të cilëve dy janë mbyllur përkohësisht, ndërsa Kosova ka paraqitur kërkesën për anëtarësim në dhjetor të vitit 2022, por që deri më sot kjo kërkesë nuk është shqyrtuar nga Këshilli i BE-së.

Lidhur me artikullin e përbashkët të autorëve Edi Rama dhe Aleksandar Vuçiq, në të cilin propozohet një model fazor i integrimit të Ballkanit Perëndimor në tregun unik evropian dhe në hapësirën Shengen para anëtarësimit të plotë, ai theksoi se integrimi i Ballkanit Perëndimor paraqet një imperativ gjeopolitik dhe strategjik të sigurisë për BE-në dhe rajonin.

„Pavarësisht Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, i cili parashikon përshpejtimin e konvergjencës socio-ekonomike të rajonit me BE-në deri në vitin 2030, si një datë jo fikse, mendoj se integrimi i vendeve të tjera evropiane, përfshirë Ballkanin Perëndimor, është një imperativ gjeopolitik dhe strategjik i sigurisë për BE-në, por edhe për vendet në juglindje të Evropës. Edhe pse mund të tingëllojë joreale, e paarritshme, madje si një lloj fantastiko-shkencore, integrimi me kritere të përbashkëta për gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor është zgjidhja optimale gjeopolitike për Evropën dhe Bashkimin Evropian“, tha Prenkaj.

Qasje më e butë ndaj vendeve candidate

Kryeredaktori i TV Siri në Tiranë, Bledian Koka, deklaroi se Bashkimi Evropian, që nga fillimi i luftës në Ukrainë në vitin 2022, konsideron se është e nevojshme të bëhen përjashtime nga kushtet standarde të anëtarësimit për vendet që i konsideron të rëndësishme, përkatësisht për “brezin e sigurisë së BE-së”. Ai vuri në dukje se ekziston një lloj qasjeje më të butë ndaj vendeve kandidate, si Shqipëria dhe Serbia, pavarësisht problemeve me të cilat ato përballen.

“Besoj se përfundimi i procesit të integrimit do të kërkojë më shumë kohë, ndërsa ajo që është më shqetësuese nuk është skepticizmi i opinionit publik në vendet anëtare, por vullneti dhe aftësia e vendeve kandidate për të arritur standardet e nevojshme. Ne jemi vetëm në fillim të këtij procesi, ose ende nuk e kemi nisur atë”, tha Koka për Kosovo online.

Ai vlerësoi se propozimi i kryeministrit shqiptar Edi Rama dhe presidentit serb Aleksandar Vuçiq për pranimin në tregun e përbashkët evropian pa integrim të plotë në BE është një përpjekje për të shmangur bllokimin për shkak të çështjes së Kosovës.

Sipas tij, qëndrimi i Vuçiqit dhe Ramës është i koordinuar si mes tyre, ashtu edhe me vendet anëtare të BE-së, me qëllim shmangien e skepticizmit të opinionit publik evropian lidhur me çështjen e Kosovës.

“Pra, vendeve anëtare u thuhet se vendet e Ballkanit Perëndimor mund të bashkohen shpejt me strukturat evropiane, por pa përfituar të gjitha privilegjet që sjell anëtarësimi i plotë në BE. Ato nuk do të kenë të drejtën e vetos, siç mund të ndodhte me Serbinë ose Shqipërinë, sepse kjo mund të krijonte probleme për shkak të çështjes së Kosovës. Ky është edhe arsyeja e qëndrimit të dy vendeve – për të shmangur çdo bllokadë të mundshme që njëra ose tjetra mund të shkaktojë për shkak të problemeve që kemi prej shekujsh. Prandaj, mendoj se BE-ja po e trajton me shumë kujdes këtë moment, por e gjithë kjo po ndodh për shkak të nevojave gjeostrategjike dhe për të krijuar një brez garancie për Bashkimin Evropian në këto kohë të vështira që po kalojnë jo vetëm Evropa apo Rusia, por e gjithë bota”, tha Koka.