Liria e deteve mes sanksioneve, të drejtës ndërkombëtare dhe realitetit të ri gjeopolitik

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn

Njoftimi për një marrëveshje ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Iranit, e cila sipas deklaratave të zyrtarëve parashikon përfundimin e konfliktit, heqjen e bllokadës amerikane dhe rihapjen e Ngushticës së Hormuzit, mund të përfaqësojë një nga ndryshimet më të rëndësishme gjeopolitike të viteve të fundit. Përmes këtij kalimi të ngushtë detar kalon një pjesë e konsiderueshme e transportit botëror të naftës dhe gazit, prandaj çdo paqëndrueshmëri në këtë rajon ka pasoja të drejtpërdrejta për ekonominë globale dhe tregun energjetik.

Pikërisht në momentin kur Uashingtoni dhe Teherani po hapin hapësirë për diplomaci dhe ulje të tensioneve, Bashkimi Evropian po përgatit paketën e 21-të të sanksioneve ndaj Rusisë, ndërsa ndër çështjet kyçe në debatet evropiane ndodhet edhe e ashtuquajtura “flota në hije” – një rrjet tankerësh për të cilët shtetet perëndimore konsiderojnë se përdoren për të vazhduar eksportin e energjisë ruse duke anashkaluar kufizimet ekzistuese.

Kjo hap një çështje shumë më të gjerë, e cila tejkalon konfliktet aktuale politike – ku ndodhet kufiri ndërmjet të drejtës së shteteve dhe organizatave ndërkombëtare për të zbatuar sanksione dhe detyrimit për të ruajtur një nga parimet më të vjetra të së drejtës ndërkombëtare – lirinë e deteve.

Qysh juristi holandez Hugo Grotius, në veprën e tij “Mare Liberum” të vitit 1609, hodhi idenë se detet e hapura nuk mund të jenë pronë e asnjë shteti dhe se lundrimi i lirë përfaqëson një të mirë të përbashkët të njerëzimit. Shekuj më vonë, ky parim u bë një nga themelet e rendit modern ndërkombëtar detar dhe u përfshi në Konventën e Kombeve të Bashkuara për të Drejtën e Detit të vitit 1982.

Sipas nenit 87 të Konventës, deti i hapur është i qasshëm për të gjitha shtetet dhe garanton lirinë e lundrimit. Neni 110 parashikon raste të kufizuara në të cilat një anije luftarake mund të kryejë kontrollin e një anijeje tregtare të huaj në det të hapur, si në rastet e dyshimit të bazuar për pirateri, tregti skllevërish ose kur anija nuk ka përkatësi shtetërore.

Për këtë arsye, sot shtrohet çështja e kufijve të kompetencave shtetërore në zbatimin e sanksioneve rajonale. Sanksionet e Bashkimit Evropian janë detyruese për shtetet anëtare të tij, por veprimi ndaj anijeve të shteteve të treta në ujërat ndërkombëtare hap dilema serioze juridike dhe politike. Çdo zgjerim i masave detyruese përtej rregullave të përcaktuara qartë ndërkombëtare mund të krijojë precedentë që në afat të gjatë ndikojnë në stabilitetin e sistemit global detar.

Në debatet publike shpesh përdoren shprehje si “pirateri detare”, por e drejta ndërkombëtare bën një dallim të qartë ndërmjet akteve të piraterisë dhe veprimeve të shteteve. Sipas nenit 101 të Konventës së OKB-së për të Drejtën e Detit, pirateria përbëhet nga akte të dhunshme të kryera nga aktorë privatë për qëllime private. Për këtë arsye, masat që ndërmerren nga shtetet nuk mund të klasifikohen automatikisht si pirateri, por kufizimet e njëanshme të lirisë së lundrimit pa një bazë juridike gjerësisht të pranuar mbeten objekt i mosmarrëveshjeve serioze ndërkombëtare.

Nga Deti i Zi, përmes Kanalit të Suezit, deri te Gjiri Persik dhe Ngushtica e Hormuzit, është dëshmuar se sa e rëndësishme është siguria e rrugëve detare për tregtinë globale dhe furnizimin energjetik. Historia e lundrimit detar tregon se kontrolli i rrugëve detare për shekuj me radhë ka qenë një instrument i fuqisë së perandorive të mëdha. Pikërisht për këtë arsye u zhvillua sistemi i së drejtës ndërkombëtare detare – që ligji të zëvendësojë parimin sipas të cilit më i fuqishmi i përcakton rregullat.

Në rrethanat e reja gjeopolitike, veçanërisht nëse marrëveshja ndërmjet Uashingtonit dhe Teheranit konfirmohet dhe çon në qetësimin e qëndrueshëm të krizës në Lindjen e Mesme, Bashkimi Evropian mund të përballet me nevojën për një rishqyrtim serioz të politikës së tij të jashtme dhe të sigurisë. Nëse Shtetet e Bashkuara të Amerikës, përmes dialogut dhe negociatave, arrijnë stabilizimin e marrëdhënieve me Iranin, në Bruksel mund të shtrohet pyetja nëse politika që mbështetet kryesisht në sanksione mbetet një mjet mjaftueshëm efektiv për zgjidhjen e krizave bashkëkohore ndërkombëtare.

Një ndryshim i tillë i rrethanave ndërkombëtare mund të nxisë edhe debate të brendshme politike brenda Bashkimit Evropian, përfshirë edhe përgjegjësinë e bartësve të kursit të deritanishëm të politikës së jashtme. Për këtë arsye, nuk përjashtohet mundësia që nën presion më të madh të gjendet edhe Përfaqësuesja e Lartë e Bashkimit Evropian për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë, Kaja Kallas, veçanërisht nëse në shtetet anëtare forcohen kërkesat për një qasje më pragmatike ndaj diplomacisë dhe për ripërcaktimin e rolit evropian në rendin e ri global.

Pyetja kryesore e kohës që kemi përpara është nëse rendi ndërkombëtar do të mbështetet në rregulla universale që vlejnë njësoj për shtetet e mëdha dhe të vogla, apo nëse fuqia gjeopolitike do të bëhet sërish arbitri kryesor në përcaktimin e rregullave në detet e botës.

Liria e deteve nuk duhet të shndërrohet në privilegj të fuqive më të mëdha detare dhe as në mjet presioni politik. Ajo mbetet themeli i tregtisë së lirë botërore, sigurisë energjetike dhe stabilitetit ndërkombëtar. Vetëm një det i qeverisur nga e drejta mund të mbetet det i paqes, ndërsa një det i qeverisur vetëm nga raporti i forcave bëhet hapësirë pasigurie për të gjithë bashkësinë ndërkombëtare.

Në kohën e ndryshimeve të thella gjeopolitike, marrëveshje të tilla tregojnë se marrëdhëniet ndërkombëtare, pavarësisht konflikteve të shumta, po i afrohen sërish parimeve themelore të Kartës së Kombeve të Bashkuara – dialogut, negociatave dhe zgjidhjes paqësore të mosmarrëveshjeve. Rendi i ri botëror që po formësohet para syve tanë mbetet ende një hapësirë e rivalitetit të ashpër midis fuqive të mëdha, shpesh përmes instrumenteve ekonomike, politike dhe, fatkeqësisht, edhe ushtarake. Pikërisht për këtë arsye, ruajtja e së drejtës ndërkombëtare mbetet mekanizmi i vetëm që u garanton shteteve të vogla dhe të mesme një vend të barabartë në një botë që po ndryshon.