Në luginën e varrezave të rrënuara

Në Samadrezhë është më mirë të shkosh kur nuk ka nxënës. Në oborr ndodhen dy shkolla, e vjetra dhe e reja, prandaj shmanget orari mësimor ose pushimet. Nga ana jugore është salla sportive me rrugë dhe hyrje të veçantë. Është e rëndësishme të jesh sa më pak i dukshëm. Makina e Milloshit kthehet për t’u larguar. Plani është që fillimisht të hyhet në tempull nga dera e vogël në anën jugore, të bëhet lutja, të ndizet një qiri, të shikohet, të filmohet dhe, pas gjithë kësaj, varësisht nga numri i njerëzve jashtë, të dilet dhe gjatë largimit të fotografohet — duke u ndalur shkurt.

Katër “të painteresuar” dhe kamera e fshehur poshtë krahut si aparat fotografik hyjnë në tempull. Në oborr pas nesh hyn një “Mercedes” i vjetër dhe ndalet në anën e djathtë. Me gjasë roja ose portieri i shkollës. “Vetëm ti na mungoje”, pëshpëritet qetë dhe zhduket pas altarit të Samadrezhës. Aty pothuajse nuk ka shikime dhe brenda është e sigurt. Rrezet e diellit në perëndim bien mbi murin e altarit dhe tryezën e shenjtë, ndërsa në dyshemenë përpara saj është derdhur bajgë e freskët lope. Secili kërkon vend ku të shkelë, ndihet një erë e fortë. “Qëndroni anash që të mos dukeni!”, dëgjohet me gjysmë zëri një fjali që është më shumë urdhër. Para sallës sportive janë pesë burra, duke parë drejt hyrjes së madhe perëndimore të tempullit, dyert e së cilës janë shkatërruar që në vitin 1998 ose 1999.

Ikja në sigurinë e Samadrezhës është krejtësisht e natyrshme. Kujtojmë se aty kishte ikur edhe heroi, më i madhi ndër më të mëdhenjtë, Marko Kraleviqi. Tri herë e kishte ndjekur me shpatë në dorë rreth Samadrezhës babai i tij, mbreti Vukashin, për pushtet dhe trashëgimi. Kënga epike thotë se në çastin e fundit një engjëll i tha: “Ik në kishë, Marko Kraleviq!” Dhe Marko shpëtoi.

Me buzëqeshje, mes turpit dhe cinizmit, i përsërisim këto vargje dhe e pyesim studentin e teologjisë Millosh Periq: “A vlejnë këto vargje edhe sot? Të paktën për ne katër që jemi strehuar në Samadrezhë në dekadën e tretë të shekullit njëzet e një.” Rreth nesh bajga, shishe plastike, mbeturina që bien nga muret që po rrënohen, nxirja nga zjarri në anën perëndimore, mbishkrimet UÇK (Ushtria Çlirimtare e Kosovës)... Përtej murit — shekuj frike dhe kujdesi. Tradita thotë se aty princi Lazar e kungoi ushtrinë para Betejës së Kosovës dhe se pas betejës aty u varros Millosh Obiliqi. Në këtë vend ka ekzistuar një tempull mesjetar, me gjasë i rindërtuar në kohën e epokës së Sokoloviqëve, ndërsa konsujt serbë, dekada para vitit 1912, shënonin ekzistencën e mureve të tempullit nga të cilat ndërtoheshin mullinjtë shqiptarë përreth. Duke ndjekur ndryshimet historike në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve dhe në Jugosllavi, populli i kësaj ane dhe i rajonit të Vuçitërnës, si dhe ata që u vendosën këtu, përpiqeshin që nga themelet e mbetura prej guri, poezia dhe tradita të ngrinin Samadrezhën. Gërmonin vetë, të nxitur nga ish-luftëtari dhe nëpunësi i palodhur Petar Kunovçiq, priftërinjtë lokalë dhe prijësit vendorë, themelonin dhe shpërndanin komitete, ndërsa arkitektët e njohur Aleksandar Deroko dhe Petar Popoviq formësuan tempullin e sotëm. Ky aksion i gjerë popullor solli këtu afresket e piktorit Zhivorad Nastasijeviq, vëllai i poetit Momçillo. Ikonostasi ishte punë e mjeshtërve nga Dibra. Në shugurim erdhi edhe patriarku serb Varnava Rosiq, i cili këtu, në Vidovdan të vitit 1932, së bashku me mitropolitin e Shkupit Josif dhe peshkopët e tjerë, kungoi 4.000 shpirtra. Këmbanat kumbonin, ndërsa në kriptë u vendosën eshtrat e gjetura gjatë punimeve...

Nën këmbët tona, pllakat mbi kriptë të dëmtuara nga lagështia dhe moti lëvizin, nga muret e betonit të armuar del hekuri, ndërsa gjurmët e bojës së gjelbër duket sikur rrëshqasin drejt themeleve. Lart, rreth një gozhde, ka mbetur një copë mermeri nga pllaka përkujtimore dhe mbi të fjala e shkruar imët “kohë”. Kupola e altarit është çarë prej kohësh, është hapur një vrimë e madhe dhe rrjeta e armaturës, ndërsa në anën e majtë është shfaqur edhe një hapje më e vogël. Gjithçka duket sikur është bluar nga mulliri i pamëshirshëm i historisë.

Në kohën moderne dhe në Jugosllavinë komuniste, bashkë me trashëgiminë zhdukeshin edhe familjet dhe njerëzit. Familja Millinçiq është shembull i qartë i këtij procesi. Danillo, një djalë njëzetedyvjeçar, nuk mundi të mbrohej nga nëna e tij fatkeqe Danica. E vrau Mujo Ferati, ndërsa atë e plagosi. Millinqiqët nuk kanë marrë asgjë nga askush dhe gjithçka që kanë, si këtu ashtu edhe në jetë, mbështetet mbi këto mure të forta guri. Mes tyre, prifti Stanisha Arsiq shërbeu liturgjinë e fundit në festën e Prerjes së Kokës së Shën Gjon Pagëzorit, më 11 shtator 1997, ku ishin të pranishëm pesë besimtarë. Ky ishte fundi i shërbesave dhe paralajmërimi ogurzi i shkatërrimit të gjithë krahinës.

Jashtë nuk ka më askënd, dielli pothuajse ka perënduar. Të çliruar, bëjmë pamje të gjera.

“Si rriten këto pemë mbi çati?”, pyet Sasha Çubroviq. Çatia është djegur dhe shkatërruar, por ka mbetur kupola prej betoni, ndërsa mbi të kanë mbirë një akacie dhe një qershi e vogël e tharë që ka filluar të lulëzojë. Duket sikur ajo është në majën e idilës së kësaj lugine të butë. Ka peizazhe idilike në Kosovë dhe Metohi, por lugina e Samadrezhës nuk krahasohet me asgjë. Ku janë njerëzit e saj, ku janë ata që kurrë nuk i lanë këto kodra të gjelbra të valëzuara? Çfarë ka mbetur pas tyre?

Disa janë në Beograd, Mitrovicë të Kosovës, Graçanicë, vijnë në Vushtrri për festën e Kishës së Shën Ilisë, sikur po afrohen me veten dhe të tyret. Duken si një lloj të plagosurish. Kurrë nuk mund të shkruhet për Samadrezhën ajo që duan banorët e saj. Për ata që guxojnë të kërkojnë detaje të jetëve të tyre të humbura, është e qartë se ky vend është lugina më e bukur e varrezave të rrënuara. Në mes të saj, në ferrat e fshatit Vilancë, pret një varr i rrëzuar i ndonjë Pelagjie ose i familjes Zhiviq, ndërsa në Novosellë gjithçka është shtypur, kështu që gjejmë se ka “mbijetuar” emri i ndonjë Mihajlli dhe tulipanët e kuq të mbjellë nga dashuria e dikujt.

Në fund të prillit, në luginën e Samadrezhës, ndërsa gjelbërimi ende nuk ka mbuluar emrat, varret dhe kishat, mulliri i historisë nxjerr nga gurët e tij të ashpër dhimbjen personale dhe kujtesën si miell për një bukë të ardhshme, më të lumtur dhe për një çast fitoreje.

Shkruar për “Politika” nga gazetari dhe shkrimtari Zhivojin Rakoçeviq