Pushtimi që zgjat

Shkruan për Kosovo online: Muharem Bazdul

Një nga shkrimtarët kryesorë bashkëkohorë kroatë, Josip Mllakiq, ka publikuar këtë vjeshtë një roman intrigues me titullin "Rekuiem". Romani përbëhet nga dy pjesë, të cilat ndahen në kohë për më shumë se treqind vjet. Vendi i ngjarjeve të të dyja pjesëve është Bosnja. Në të parën trajtohet marshimi i Eugen Savojskit në Bosnjë dhe Sarajevë në vitin 1689, ndërsa në të dytën, shuarja e "mbetjeve të mbetjeve" të komunitetit katolik kroat të Bosnjës, përmes prizmit të një fshati në një natë vere në vitin 2018, kur Kroacia luante finalen e Kampionatit Botëror të Futbollit në Rusi. Lidhjen mes këtyre pjesëve, autori me humor e krahason me tezën e famshme të Marksit për tragjedinë që, përmes përsëritjes, kthehet në farsë: ngjarjet e fundit të shekullit të shtatëmbëdhjetë ishin tragjike, ndërsa ajo që ndodh sot është bërë tashmë një farsë e pafund. Duke kujtuar se popullsia katolike në Bosnjën Savojskit e priti atë si çlirimtar dhe më pas, në numër të madh, së bashku me ushtrinë e tij, braktisi trojet e veta të vjetra, shkrimtari në një intervistë sjell edhe këtë vlerësim demografik: "Flitet për të dhëna që tregojnë se në hapësirat e sotme të Bosnjës dhe Hercegovinës, para pushtimit të Eugen Savojskit, jetonin rreth 130 mijë katolikë (kroatë). Sipas disa të dhënave, duke përfshirë edhe migrimet që ndodhën për disa dekada nga Hercegovina dhe Rama drejt Dalmacisë dhe Krajës së Sinjit, nga Bosnja kanë ikur gjithsej rreth 100,000 katolikë. Nga grupi më i madh etno-fetar, brenda natës u bënë më i vogli."

Ato depërtime austriake në Ballkan pas dështimit të Rrethimit të Dytë të Vjenës lanë pasoja të mëdha që ndihen edhe sot e kësaj dite dhe jo vetëm në Bosnje-Hercegovinë. Dhe në fakt, ndonjë shkrimtar bashkëkohor serb mund të kishte konceptuar rehat një libër të ngjashëm, në pjesën e parë të të cilit ushtria austriake e udhëhequr nga Enea Silvio Pikolomini arrin deri në Shkup përmes Nishit dhe Kosovës. Pikolomini inkurajon serbët vendas në Kosovë që të marrin armët dhe të luftojnë me ta kundër turqve. Ndoshta suksesi më i madh i kësaj fushate ishte pushtimi i Shkupit, i cili në atë kohë ishte qyteti më i madh dhe më i zhvilluar turk midis Beogradit dhe Selanikut. Shkupi i atëhershëm kishte 60.000 banorë, afërsisht i barabartë me numrin e banorëve që kishte Vjena në atë kohë. Edhe pse ushtria turke në Ballkan është në rrëmujë dhe megjithëse e kaluan Savën relativisht lehtë dhe përparuan drejt jugut, dhe vetë Pikolomini ishte paksa i çuditshëm se si arritën të pushtonin një qytet kaq të madh dhe të rëndësishëm sa Shkupi kaq shpejt. Doli që turqit nuk e mbronin Shkupin aq ashpër, sepse në qytet sigurisht që po shpërtheu një epidemi kolere. Vetë udhëheqësi ushtarak Pikolomini u infektua me kolera atje. Qoftë duke dashur të ndalojë përhapjen e sëmundjes, duke dashur të hakmerret për rrethimin e Vjenës apo për ndonjë arsye më personale, vetëm Pikolomini urdhëroi që Shkupi të digjej. Zjarri filloi më 26 tetor 1689 dhe zgjati dy ditë të plota. Qyteti vuajti aq shumë sa humbi pesë të gjashtat e popullsisë së mëparshme. Praktikisht brenda natës, ai u kthye nga një qytet me 60 mijë banorë në një qytet me 10 mijë banorë, duke humbur shumë nga rëndësia e tij strategjike, gjeopolitike dhe tregtare. Një pjesë e madhe e popullsisë që humbi çatinë mbi kokë u shpërngul në Stamboll. Ajo pjesë e qytetit ku erdhën refugjatët nga Shkupi quhet edhe mëhalla e Shkupit në Stamboll. Mezi dy javë pas djegies së Shkupit, Pikolomini vdiq nga kolera në Prizren.

Me vdekjen e komandantit austriak, duket sikur fati i luftës kaloi në anën osmane. Duke parë se ushtria austriake po tërhiqej, patriarku Arsenije III Çarnojeviq, me një masë të madhe njerëzish nga Kosova, nisi shpërnguljen drejt veriut. Sipas dëshmisë së vetë patriarkut, numri i serbëve që u shpërngulën me të drejt territoreve të atëhershme të Austrisë ishte midis 30.000 dhe 40.000 veta. Në shpërbërjen demografike shekullore të serbëve nga hapësirat e Kosovës dhe Metohisë, kjo ishte, me shumë gjasë, humbja më e madhe individuale, pas së cilës pamja etnike e atij rajoni nuk mund të rikthehej më kurrë në gjendjen e mëparshme.

Në një variant hipotetik serb të romanit të përmendur të Mllakiqit, pjesa e dytë nuk do të ndodhte, sigurisht, në ndonjë fshat të Bosnjës Qendrore gjatë finales së Kampionatit Botëror të Futbollit të vitit 2018, por në njërën prej enklavave në jug të Ibrit, në verën e vitit 2024, ndërsa në Paris zhvillohej ndeshja gjysmëfinale e turneut olimpik të basketbollit midis Serbisë dhe SHBA-ve. Disa burra të moshuar shikonin me përkushtim ekranin ku Serbinë e udhëhiqte një djalë i ri nga Sombori, nga ato troje ku serbët kishin mbërritur pikërisht nën udhëheqjen e patriarkut Çarnojeviq. Gjatë pushimit, ata bisedonin për historinë dhe politikën, ndërsa në ato diskutime Uesli Klark përshkruhej si Pikolomini i kohëve moderne, ai që udhëhiqte marshimin drejt lindjes, pa menduar fare për njerëzit që jetonin në itinerarin e marshimit të tij dhe të cilët i linte me ftohtësi dhe në mënyrë rutinore pa tokë e pa atdhe.