Raporti nga Serbia

Për herë të parë e kam vizituar Serbinë në fillim të viteve 1970. Në atë kohë, në të vërtetë nuk isha i vetëdijshëm se ndodhesha në Serbi. Mendoja se po vizitoja Jugosllavinë dhe, megjithëse e dija se kishte shumë provinca, nuk e kuptoja se ato ishin në fakt kombe të ndryshme me gjuhët dhe kulturat e tyre. E vetmja gjë që dukej se kishin të përbashkët ishte mosbesimi ndaj njëri-tjetrit.

Ajo që pashë në Beograd, kryeqytetin e Jugosllavisë, ishte një qytet tipik i Evropës Lindore, i vjetër dhe ende i dëmtuar nga Lufta e Dytë Botërore. Udhëtova atje sepse po shkruaja disertacionin tim të doktoratës për bazat intelektuale të së Majtës së Re. Jugosllavia më fascinonte, sepse, edhe pse ishte një vend komunist, nuk ishte satelit i Bashkimit Sovjetik – madje shpeshherë tregonte qëndrime armiqësore ndaj sovjetikëve. Josip Broz Tito, udhëheqësi i jashtëzakonshëm i rezistencës kundër gjermanëve dhe më pas lideri i Jugosllavisë, në pamje të parë dukej si një përfaqësues i së Majtës së Re. Por kjo ishte një iluzion.

Në vitet në vijim, shpesh jam kthyer me mendje te Jugosllavia, duke u pyetur si arriti Tito ta mbajë të bashkuar atë vend, dhe kam shkruar (nga larg) për NATO-n dhe ndërhyrjen amerikane në Ballkan – një veprim që atëherë (dhe edhe sot) e kam konsideruar të çmendur. Aq të çmendur, sa më detyroi të rishqyrtoj mënyrën se si presidenti i atëhershëm Bill Klinton e perceptonte realitetin.

Kam qenë në Serbi disa herë, para dhe pas bombardimeve, por vizita ime e tanishme ishte më e habitshmja. Zemërimi ndaj Shteteve të Bashkuara është zbehur. Të gjithë flasin anglisht, e cila mësohet që nga klasa e parë, dhe Beogradi është shndërruar në një qytet të klasit botëror.

Më ftoi Iniciativa Pupin, një organizatë e pavarur e themeluar për të forcuar lidhjet ndërmjet Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Serbisë përmes përpjekjeve dhe politikave të përbashkëta. Themeluesi dhe drejtori ekzekutiv i saj, Vuk Velebit, organizoi dy ditë të plota takimesh për bashkëshorten time Meredit dhe për mua. Gjatë atyre dy ditëve u takova me ministrin e punëve të jashtme, të ngarkuarin me punë të SHBA-së dhe me shumë të tjerë. Takimet që më lanë më shumë përshtypje ishin ato me grupet e të rinjve, të cilët ishin shumë më të interesuar për punën e tyre dhe ekranet e kompjuterëve sesa për mua. Kompanitë amerikane si Microsoft tashmë kanë hyrë në Serbi – më pak, sipas mendimit tim, për marketing, dhe më shumë për të përfituar nga një gjeneratë serbësh shumë të arsimuar dhe teknikisht të aftë, që po ndërtojnë një të ardhme teknologjike në disa nivele. Sinqerisht, më kujtoi shtëpinë time në Austin, Teksas.

Duhet përmendur se punonjësit e një kompanie që vizitova po përpiqeshin të krijonin platforma për harta interaktive që mund të integrojnë shumë dimensione të gjeografisë. Duke qenë se gjeopolitika jeton në harta, u mahnita nga mundësitë që ofron kjo qasje.

Këtë herë u largova nga Serbia pasi kisha mësuar tre të vërteta. Së pari, megjithëse Serbia është Serbi dhe megjithëse është ende në Ballkan, nuk është e kapur nga nacionalizmi. Së dyti, fuqia intelektuale e Evropës Lindore ende ekziston - është shumë e përqendruar në Beograd - dhe kompanitë amerikane të teknologjisë, duke e kuptuar këtë, po vijnë. Dhe së treti, pavarësisht gjithçkaje që ndodhi në Ballkan, ndihem më shumë si në shtëpi në Beograd sesa në shumicën e qyteteve të tjera që vizitoj. Çuditërisht, fryma teknike dhe sipërmarrëse atje është më amerikane se kudo tjetër në Evropë.

Ekziston edhe një aspekt tjetër që e bën Serbinë të ndryshme. Në Evropë, kujtimet maten me shekuj, dhe shumica e tyre janë të këqija – madje të tmerrshme. Këto kujtime i përndjekin ende popujt aq shumë sa që mund të përcaktojnë tërë kombe. Po, edhe Serbia ka kujtime të tilla të këqija, por, ashtu si në Shtetet e Bashkuara – ku njerëzit kujtojnë, por janë përgjithësisht të aftë të ecin përpara – serbët janë të aftë të shikojnë drejt së ardhmes, jo vetëm nga e kaluara.

Kur flas për fuqinë intelektuale të Evropës Lindore, nuk e bëj këtë pa prova empirike. Për mirë a për keq, armët atomike u zhvilluan me ndihmën e disa shkencëtarëve hungarezë. Nikola Tesla, babai serb i energjisë elektrike, të paktën po aq i madh sa Thomas Edison, ishte nga këtu. Kur vizitova kompanitë serbe të teknologjisë, vazhdova të mendoja për Teslën dhe marrëdhënien e tij personale me Edison, me të cilin ai bashkëpunoi, por më vonë u ndamë. Nuk e di se sa ego luajti rol në ndarjen e tyre. Por egoja amerikane nuk mungon në Beograd. E vlerësoj egon si motorin e kreativitetit - dhe është e pranishme këtu.

Në Serbi, si kudo, është e nevojshme të kuptohen realitetet gjeopolitike. Tito ishte një komunist që nuk donte t'ia nënshtronte interesat kombëtare të Jugosllavisë Moskës. Serbia kohët e fundit përjetoi një fluks rusësh dhe ukrainasësh që iknin nga lufta dhe kërkonin një jetë më të mirë. Vendi ka lidhje të ngushta me Rusinë, por javën e kaluar Rusia akuzoi Serbinë se i shiti municione Ukrainës. (Beogradi pretendoi se ia shiti municionet një pale të tretë, e cila më pas, pa dijeninë e tij, ia kaloi ato Ukrainës.) Në fund të fundit, Serbia po ndjek rrugën e vet - ashtu siç bëri gjatë Luftës së Ftohtë. Ajo mban distancë nga Rusia dhe u drejtohet të tjerëve, dhe ndërsa e frustron Moskën, jo aq shumë sa të nxisë thirrje për hakmarrje. (Për më tepër, nuk është as e qartë nëse Rusia mund të reagonte, edhe nëse do të donte.)
Është po aq e rëndësishme të theksohet se anglishtja është gjuha e dytë e preferuar në pjesën më të madhe të Evropës, përfshirë Serbinë - dhe kjo është ndoshta më e rëndësishme sesa anëtarësimi në NATO, BE ose ndonjë institucion tjetër të Luftës së Ftohtë. Më duket domethënëse që Serbia po përqendrohet në të qenit kombi më jugor në Evropën Lindore, duke shikuar nga veriu, në vend që të jetë e preokupuar me ngjarjet në jug. E ardhmja e saj është e ndritur, por dielli lind në veri.

Gjeopolitika është një shkencë e vërtetë dhe e zymtë. Historia e Ballkanit përfshin pushtimin turk, komunizmin dhe neutralitetin e pamëshirshëm. Njerëzit në Ballkan e kuptojnë realitetin gjeopolitik, ndoshta që nga lindja. Ata e kuptojnë fuqinë dhe kufijtë e saj, dhe ndiejnë ndikimin amerikan - jo për shkak të aftësisë së SHBA-së për të bombarduar, por për shkak të aftësisë së teknologjisë së saj për të fuqizuar. Ndoshta kjo nuk është e vërtetë për të gjitha vendet e Ballkanit, por është e vërtetë për Serbinë.

Serbia e ka drejtuar fatin e saj në një drejtim të caktuar – jo drejt Amerikës si aleate, por drejt një vendi vlerat e të cilit njihen nga kompanitë amerikane – dhe, si rrjedhojë, përfitimet që ato kompani mund të sjellin për Serbinë. Në dallim nga Rumania, e cila është thellësisht e shqetësuar për fuqinë ruse, Serbia ka menaxhuar marrëdhëniet me Moskën në mënyrë shumë më të zgjuar. Rusia mbetet një fuqi e madhe, për nga madhësia dhe potenciali, por Serbia beson se, falë përvojës historike dhe mësimeve të nxjerra nën Titon, mund të vazhdojë të ndjekë një politikë të pavarur. Ajo që i duhet Serbisë tani është një marrëdhënie e fortë me SHBA-në, e bazuar jo në një aleancë ushtarake, por në interesa të përbashkëta tregtare. Sipas mendimit tim, ka raste kur korporatat amerikane e kuptojnë më mirë botën sesa Departamenti i Shtetit. Është e qartë se industria teknologjike e njeh potencialin e Serbisë dhe dyshoj që Departamenti i Shtetit është shumë prapa kësaj njohjeje.

Nga natyra nuk jam optimist – dhe në profesionin tim, optimizmi shihet si një dobësi – por duhet të them se ajo që pashë në Serbi justifikon një ndjenjë optimizmi. Herën e parë kur udhëtova këtu, kërkoja kuptim në të Majtën e Re, vetëm për të zbuluar se ai nuk ekzistonte. Pastaj erdha duke kërkuar mbetjet e Luftës së Ftohtë, për të kuptuar se pyetjet që kisha ishin po aq të parëndësishme sa ato të vizitës sime të parë. Këtu, gjeopolitika nuk është aq e errët sa në vende të tjera.

Shkruan për “Geopolitical Futures”: Xhorxh Fridman, parashikues dhe strateg ndërkombëtar i njohur për çështje gjeopolitike dhe themelues e president i organizatës “Geopolitical Futures”.