Stankoviq Simiq: Prishtina që mbaj mend ka pushuar së ekzistuari prej kohësh

Dy vjet më parë, doja t'u tregoja fëmijëve të mi Prishtinën, të cilën e dua dhe për të cilën flas shpesh. Nuk munda t'ia dilja. As shkollën ku shkoja nuk e gjeja dot, sepse gjithçka kishte ndryshuar. Ka shumë ndërtesa të reja, monumente... Nuk është më një qytet me rrugë të ngushta e dredha-dredha, ndërtesa katërkatëshe dhe shtëpi të vogla me kopshte. Kontrasti që mbaj mend - ndërthurja e osmanëve dhe mesjetës - është zhdukur gjithashtu. Kjo nuk është Prishtina që njoh dhe që dua ta mbaj mend, tha historiania Natasha Simiq Stankoviq si e ftuar në podkastin KOntekst.

Ajo ka lindur dhe është rritur në Prishtinë dhe jeton në Beograd që nga viti 1999. Kur e pyetën nëse është Prishtinka apo Prishtevka, ai përgjigjet pa hezitim:

"Gjithmonë Prishtevka, megjithëse mund të jetë gramatikisht e pasaktë. Gjithmonë na kanë quajtur kështu sepse Priština e ka marrë emrin nga lumi Prištevka. Ndonjëherë madje e gjejmë fyese kur na quajnë Prishtina, si kur thonë Kosovac në vend që të thonë Kosovare. Gjithmonë them me krenari se jam Kosovare nga lindja dhe dua që të gjithë ta dinë këtë", thotë mysafirja e KOnteksta.

Me libra kundër harresës

Ajo shkroi dy libra për qytetin e saj të lindjes - "Prishtina nëpër kohë" dhe "Prishtina, qyteti im" - për të shpëtuar kujtimet nga harresa.

"Disa kujtime po veniten, nuk mund t'i kujtoj më disa pjesë të qytetit. Jeta po ndryshon... E shkrova librin që kujtimet të mos veniten, shkrova për veten time dhe për të tjerët, që një qytet dhe një kohë të mos harrohet. Do të doja që të rinjtë ta kujtojnë Prishtina ashtu siç ua tregojnë prindërit e tyre. Prishtina e vërtetë është shumëetnike, e gëzueshme, fqinjësore, e ndershme, tradicionale, por në të njëjtën kohë moderne", tha Simiq Stankoviq.

Kur vjen aroma e blinit

Kujtimet, thotë ai, shpesh përbëhen nga aroma dhe gjëra të vogla.

"Nuk ka banor të Prištevacit që nuk mendon për qytetin e tij në qershor, kur nuhat erën e pemëve të blirit. Dikur kishte një radhë pemësh bliri përgjatë korzos, rrugës kryesore, e cila quhej Maršala Tita, dhe pastaj Vidovdansk. Kujtimet janë si sirtarë, kur i hap, diçka duhet të dalë", thotë Simiq Stankoviq.

Ai e kujton fëmijërinë dhe rininë e tij për shoqërinë dhe pakujdesinë, por edhe për jetën në një komunitet popujsh të ndryshëm.

"Jetova pa frikë. Me nënën dhe motrat e mia, vizitoja fqinjët e mi shqiptarë për festa, shkoja në dasmat e tyre. Zakonet ishin të pazakonta për mua, por kjo ishte pikërisht bukuria e të jetuarit në një mjedis shumëetnik. Ishte gjithçka e bukur në kohë paqeje. Fatkeqësisht, vitet '90 ndryshuan gjithçka", vlerëson mysafirja e KOnteksta.

Sot, thotë ajo, nuk është në kontakt me shqiptarët e asaj kohe.

"Shkëmbejmë mesazhe në grupet e Facebook-ut, por nuk është siç ishte dikur", tha ajo.

Bombardimi dhe jeta në errësirë

Ajo i kaloi ditët e para të bombardimeve në vitin 1999 në një strehë me fqinjët e saj serbë dhe shqiptarë. Ai kujton veçanërisht fillimin e agresionit të NATO-s.

"Dita filloi si çdo ditë tjetër. Shkova në punë, nuk kishim frikë, sepse jemi mësuar me kriza. Edhe pse shpresonim se nuk do të kishte bombardime, rreth orës një të pasdites mbërriti lajmi se po shkonim në shtëpi. Qyteti ishte në errësirë ​​për të gjitha 78 ditët. Nata e parë ishte e tmerrshme, në orën 19:45 filloi bombardimi i zonës përreth Prishtines", thotë Simiq Stankoviq.

Dita më e tmerrshme ishte, kujton ai, 7 prilli, kur u bombardua qendra e qytetit.

"Bomba ra 200 metra larg apartamentit tim. U godit stadiumi, ndërtesa e MPM-it, zyra postare... Jetonim në errësirë ​​të plotë, në frikë dhe pasiguri, por njerëzit ende përpiqeshin të jetonin normalisht. Të gjitha shërbimet funksiononin, qyteti furnizohej dhe kjo ishte një pamje e normalitetit", shpjegon mysafiri i KOnteksta-s.

Shpresa e fundit dhe mbërritja e trupave ruse

Nënshkrimi i Marrëveshjes së Kumanovës solli, thotë ai, një lehtësim që nuk zgjati shumë. Ai kujton 12 qershorin, kur trupat ruse mbërritën në Pristinë dhe u dhanë shpresë serbëve që planifikonin të qëndronin në qytet.

"Atë ditë, rreth 20,000 serbë ishin në rrugët e Pristinë, duke mirëpritur një kolonë transportuesish rusë me flamuj dhe banderola serbe dhe ruse që thoshin 'Ne po qëndrojmë këtu'. Ne besuam se ky ishte shpëtimi ynë. Festimi zgjati deri vonë natën, por ajo ishte nata e fundit paqësore në qytet", kujton Simiq Stankoviq.

Pas kësaj, thotë ai, pasoi kaosi.

"Shqiptarët që kishin ikur ndërkohë filluan të mbërrinin, por erdhën edhe disa që nuk kishin jetuar kurrë më parë në Pristinë. Nga dritarja, pashë makinat që shkatërroheshin, njerëzit që hidheshin nga apartamentet... U ngrit një dilemë nëse duhej të qëndronte apo të largohej. Nëse qëndron, rrezikon jetën. Nëse largohesh, lë gjithçka pas", thotë mysafiri i KOntekstit.

Vendimi për t'u larguar nga Prishtina ishte, thotë ai, më i vështiri në jetën e tij.

"Burri im ishte në Beograd, dhe prindërit dhe motrat e mia mbetën atje. Largimi nga apartamenti ishte i tmerrshëm, ata kishin filluar tashmë të plaçkitnin apartamentin poshtë meje. Mora një valixhe, duke menduar se po largohesha përkohësisht. Askush nuk besonte se nuk do të ktheheshim kurrë", tha ajo.

Edhe pse ai ende shkon në Kosovë sot, ai thotë se nuk është më i njëjti qytet.

"Qyteti përbëhet nga njerëz. Dhe Prishtina që unë doja nuk ekziston më", thotë Simiq Stankoviq.

Sekreti i Zonës Zamfirova

Një pjesë e veçantë e punës së saj i referohet historive më pak të njohura nga historia e Prishtines që u shtypën ose iu atribuuan zonave të tjera me kalimin e kohës.

"Kur fillova të shkruaja librin, mendova se të gjithë e dinin që Zona Zamfirova nuk ishte nga Nishi. Doli që nuk ishte kështu, kështu që vendosa ta përcjell atë histori në tërësinë e saj", thotë Simiq Stankoviq.

Siç shpjegon ai, pas personazhit të famshëm letrar qëndron në të vërtetë një person i vërtetë nga Prishtina - Jevrosima Kijametović, vajza e tregtarit të pasur Hadži Zamfir, i njohur në të gjithë rajonin, madje deri në Selanik.

"E shkrova historinë falë Dragan Lazić-it, një kronikani të shquar të Prishtines. Ishin bisedat me të që ishin një frymëzim i madh për librin tim. Është e vërtetë që Branislav Nušić, ndërsa qëndronte si konsull në Prishtines, dëgjoi për historinë e Zonës dhe ia tregoi mikut të tij Stevan Sremac, me një kërkesë që të mos zbulonte se bëhej fjalë për Prishtines, sepse atëherë do të ishte një turp i madh. Kjo është arsyeja pse Sremac e çoi Zonën në Nish", pohon ajo.

Ajo shton se jeta reale e Zona Zamfirova nuk pati një fund romantik si në versionin letrar.

"Ajo ishte një vajzë gjashtëmbëdhjetë vjeçare me bukuri të jashtëzakonshme, me të cilën Maksim Gapić, djali i një argjendari të famshëm, u dashurua. Megjithatë, babai i saj e kundërshtoi fuqimisht. Edhe pse Maksimi u përpoq ta rrëmbente, Hadxhi Zamfir e mbajti fjalën dhe e martoi me një burrë tjetër - të varfërin Aleksa Grbiq", thotë Simiq Stankoviq.

Pas dasmës, jeta e tyre u zhvillua larg pazarit të Prishtines, fillimisht në Prizren, pastaj në Ferizaj, ku patën pesë fëmijë.

"Fati i saj nuk ishte i lehtë. Burri i saj u vra në vitin 1913, pas së cilës ajo mbeti e ve e re. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ajo u zhvendos në Beograd, ku jetoi deri në fund të jetës së saj. Ajo u varros në Varrezat e Reja, dhe mbishkrimi në monumentin e saj thotë: 'Zona Zamfirova pushon këtu'", thotë Simiq Stankoviq.

Është interesante, shton ai, që e vërteta rreth identitetit të saj u zbulua vetëm në mesin e shekullit të 20-të.

"Gjithçka ndoshta do të kishte mbetur sekret nëse vëllai i saj nuk do të kishte vendosur t'ia tregonte historinë gazetarit Miša Mijatović në vitin 1952. Më vonë, Zona pa edhe një shfaqje teatrale të frymëzuar nga jeta e saj, por, sipas dëshmisë së familjes, ajo nuk ishte e kënaqur me mënyrën se si u portretizua", tha e ftuara e KOntekst.

Prishtina jeton në libra

Duke folur për motivet e shkrimit, ai thekson se dëshira ishte të ruhej ajo që nuk është më e dukshme.

"Prishtinën e vërtetë për të cilën po flas sot mund ta gjeni vetëm në libra. Të gjithë ne që ikëm kemi detyrimin, në përputhje me njohuritë tona, të lëmë një gjurmë të vendeve nga kemi ardhur", përfundon Simiq Stankoviq.

Mund ta shikoni të gjithë paraqitjen e Natasha Simiq Stankoviq si mysafire në podkastin KOntekst në videon e bashkëngjitur.