Crnjanski: Serbia udhëheq në zhvillimin e infrastrukturës dixhitale në Ballkan

Eksperti dixhital dhe kryeredaktori i portalit Netokracija, Marko Crnjanski, tha për Kosovo Online se Serbia udhëheq në zhvillimin e infrastrukturës dixhitale dhe administratës në Ballkan, por është e rëndësishme që njerëzit të edukohen në mënyrë që të njohin rreziqet e hakerimit dhe sulmeve të tjera në internet.

Crnjanski tha se pas sulmit ndaj Yandex, ai testoi aplikacionin e tyre që funksionon në Serbi, pas të cilit vuri re se kishte shqetësime të vogla, por që shpejt po funksiononte normalisht përsëri.

"Një nga arsyet kryesore për këtë është se kompania kishte një të ashtuquajtur rezervë të mirë, domethënë që qendrat e të dhënave kishin ruajtur të dhëna që më vonë mund të mundësonin vetë aplikacionin të funksiononte. Kur flasim për sulme, pavarësisht se për çfarë lloj sulmesh po flasim, është e rëndësishme që qendra e të dhënave të mund të rikuperohet shpejt dhe të ketë të dhëna të ruajtura në rast emergjence. Kur bëhet fjalë për Ballkanin Perëndimor dhe Serbinë, nuk jam plotësisht i sigurt se sa burime dhe staf profesional ka këtu për të ruajtur ato të dhëna", tha Crnjanski.

Ai përmendi qendrën e të dhënave në Kragujevac dhe deklaroi se ajo është e pajisur në mënyrë të konsiderueshme dhe se ruan më shumë se tre milionë të dhëna.

"Çdo sulm ndaj një qendre ruajtjeje të të dhënave është gjithashtu i rrezikshëm për qytetarët, por e përsëris, të dhënat e ruajtura janë më të rëndësishmet në atë rast në mënyrë që sistemet të mund të funksionojnë normalisht më vonë", tha Crnjanski.

Eksperti dixhital thekson se një sasi e madhe e të dhënave ruhet në servera dhe se infrastruktura në Ballkan është shumë e zhvilluar.

"Serbia është një nga vendet kryesore në Ballkan, veçanërisht kur flasim për qeverisjen elektronike dhe sisteme të tjera të administratës administrative. Rreth 2.5 milionë njerëz përdorin sistemin e qeverisjes elektronike. Serbia kryeson, e ndjekur nga Shqipëria dhe Mali i Zi. Ne kujtojmë sulmin e famshëm të hakerave ndaj Kompanisë së Energjisë Elektrike të Serbisë në vitin 2023, kur pati një kolaps të plotë. Sulmi ishte përmes email-it dhe kështu hyri në sistemin EPS. Gjëja më e rëndësishme është që ka punonjës të arsimuar në ato institucione që dinë të mbrohen nga sulmet, por edhe t'i zmbrapsin ato", tha ai.

Crnjanski shpjegoi se më të zakonshmet janë sulmet e phishing-ut, sepse ato përfaqësojnë me shumë besnikëri përmbajtjen mbi të cilën përdoruesi, pra një punonjës në departamentin administrativ, mund të klikojë, duke besuar se janë të besueshme.

"Të ashtuquajturat sulme phishing janë aq të sofistikuara sa përfaqësojnë me besnikëri një lloj të caktuar komunikimi, i cili është bindës në atë masë sa një person beson se bëhet fjalë për diçka që mund të jetë me interes për të. Pasi klikojnë në një lidhje, hakerat shkarkojnë të dhëna. Përmes sulmeve të phishing-ut, hakerat sulmojnë institucione të mëdha me qëllim që të marrin një sasi të madhe të dhënash të qytetarëve, të cilat më vonë mund të keqpërdoren në mënyra të ndryshme. Për shembull, dikush mund të krijojë një kompani diku në Indonezi në emrin tuaj ose të fitojë informacion në llogarinë tuaj bankare. Sulmet mund të kryhen edhe përmes aplikacioneve të tilla si Vocap ose shërbime të tjera të mesazheve", shpjegoi Crnjanski.

Bashkëbiseduesi ynë pohon se në Serbi, rreth 90 përqind e njerëzve kanë qasje në internet dhe se të rinjtë po udhëheqin kur bëhet fjalë për shkrim-leximin dixhital.

"Qytetarët e moshuar janë më të pavendosur dhe nuk kanë shumë besim në sistemet dixhitale. Nuk po flasim vetëm për internetin, por edhe për bankomatet. Ka mosbesim ndaj diçkaje që nuk është e prekshme, kështu që ndoshta përfaqëson diçka virtuale dhe të paprekshme, pra të ndërlikuar. Brezat e rinj dhe të mesëm po përdorin më shumë avantazhet e qeverisjes elektronike dhe tregtisë online, dhe pamja nuk do të ndryshojë atje. Ne jemi një treg gjysmë i arsimuar kur bëhet fjalë për përdorimin e sistemeve dixhitale", përfundoi Crnjanski.