Gjyqësori në “arrest shtëpie”: A ka shance për drejtësi në Kosovë?

Përderisa vendimet e prokurorive dhe gjykatave të Kosovës drejtoheshin nga qendrat politike dhe të interesit, dhe sanksionet vlerësohen jo sipas shkronjës së ligjit por sipas parimeve etnike, shanset për drejtësi për serbët në Kosovë janë të pakta, pajtohen bashkëbiseduesit e Kosovo online. Ata shtojnë se pasiguria juridike, arrestimet “e çuditshme” me aktakuza të paqarta, paraburgimet e gjata në mënyrë të paarsyeshme, kualifikimi i veprave penale sipas udhëzimeve të liderëve të Kosovës dhe disponimi i publikut, e jo rregullore, janë një pasqyrë e shkurtër e gjendjen e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit në Kosovë.

Edhe Departamenti i Shtetit, në raportin për të drejtat e njeriut në Kosovë për vitin 2022 të publikuar dje, ka përfshirë çështjen e paraburgimit të serbëve të arrestuar si një nga problemet.Theksojnë se paraburgimet e gjata, mesatarisht gjashtë muaj, para dhe gjatë proceseve gjyqësore, janë ende problem, dhe se masa të tilla janë pjesërisht pasojë e joefikasitetit të gjyqësorit, si dhe e korrupsionit. Edhe pse përfaqësuesit e Qeverisë së Kosovës vazhdimisht theksojnë se Kosova ka përparuar në sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut dhe reformën në drejtësi, raporti i Departamentit të Shtetit përmendi gjithashtu krimet kundër ose kërcënimet kundër pakicave etnike dhe grupeve të tjera të margjinalizuara si probleme.

Ka disa shembuj vetëm në ditët e fundit që flasin në favor të qëndrimit të gjyqësorit të Kosovës ndaj serbëve, thonë ish-kryetari i Këshillit të Përkohshëm Ekzekutiv të Kosovës dhe Metohisë Zoran Angjellkoviq dhe avokatët Toma Filla dhe Lubomir Pantoviq, avokat mbrojtës i disa serbëve të Kosovës ndaj të cilëve aktualisht janë duke u zhvilluar gjykime.

Kështu, ish-pjesëtarit të Policisë së Kosovës, Sllagjan Trajkoviq, i cili pasi kishte kthyer uniformën së bashku me kolegët e tjerë në veri, më 15 dhjetor të vitit të kaluar ishte arrestuar me akuzën për krime lufte, i është vazhduar paraburgimi edhe për dy muaj. Vetëm pak ditë më vonë, anëtari i FSK-së, Azem Kurtaj, i cili në Ditën e Buzmit qëlloi dhe plagosi një djalë dhe një të ri në Gotovushë, u dënua me arrest shtëpiak në vend të burgut.

Për Zoran Angjellkoviqin nuk kontestohet vetëm kjo lëvizje e Gjykatës Themelore në Uroshevac, por edhe fakti që, siç thotë ai, në rastin e Kurtajt, “akti klasik i terrorizmit cilësohet vetëm si shkaktim i rrezikut të përgjithshëm me përdorimin e armëve”.

“Është një shembull i gjallë i vendimmarrjes në bazë të parimeve etnike dhe udhëzimeve politike, ajo që ndodhi në ditën e Krishtlindjeve kur Kurtaj qëlloi fëmijët me pistoletën e tij zyrtare është një akt klasik terrorizmi për mua. Kur kjo ndodhi, Albin Kurti menjëherë deklaroi se ka pasur një lloj incidenti, madje as edhe një fjalë mbi të cilën janë qëlluar fëmijët serbë. Me këtë ai në fakt drejtoi menjëherë drejtimin se si të ashtuquajturit gjyqësori në Republikën e Kosovës të sillet. Ishte e qartë që në fillim se hetimi dhe gjykimi i Kurtajt duhet të rezultonte me një shfajësim politik të çdo përgjegjësie. Nëse Kurtaj rastësisht do të rrezikonte fëmijët shqiptarë, do të ishte dënuar me një dënim të rëndë dhe sigurisht nuk do të ishte në arrest shtëpiak. Por, meqë i kërcënoi fëmijët serbë në Shtërpcë, dhe atë në një festë fetare, atëherë ai shkon në arrest shtëpiak”, thotë Angjellkoviq.

Nga ana tjetër, thekson bashkëbiseduesi ynë, kur bëhet fjalë për serbët, pa marrë parasysh faktet apo jo, ata menjëherë shpallen terroristë, kriminelë lufte, dhe sipas atij parimi politik merren vendimet dhe aktgjykimet gjyqësore. Problemi, shton Angjellkoviq, janë edhe aktakuzat sekrete, arrestimet me prova të lira ose pa prova.

“Nëse një serb i shqetëson, ata menjëherë gjejnë dëshmitarë të një vepre penale të supozuar të 10 apo 20 viteve më parë, presin atë njeri në vijën administrative, e arrestojnë dhe nisin procesin gjyqësor. Serbët në Kosovë jetojnë në pasiguri të plotë juridike. Gjithashtu, kur u miratua masa për dënimin e ish-policit serb Dejan Pantiq me arrest shtëpiak në vend të burgut, është shprehur edhe Kurti, por këtë herë ka kritikuar gjykatën dhe prokurorinë se nuk kanë pyetur askënd para se të marrin atë vendim. E me kaq qartë e ka konfirmuar se  beson se au është edhe gjykatë edhe prokurori edhe drejtësi e ligj në Kosovë, në fund të fundit nuk e fsheh fare se ndërhyn në proceset gjyqësore.

Fakti që autoritetet e Kosovës vazhdimisht mburren me përparimin në sundimin e ligjit dhe komuniteti ndërkombëtar rrallë reagon ndaj situatës në terren, Angjellkoviqi përshkruan gjallërisht me shembullin e një familjeje të fuqishme në të cilën një fëmijë kryen teprime, por ata "vazhdimisht e përkëdhelin në kokë".

“Kjo është arsyeja pse Bashkësia e Komunave Serbe është një element i rëndësishëm në garantimin e sigurisë së serbëve dhe popullatës tjetër joshqiptare në Kosovë. Është edhe më e rëndësishme krijimi i një shoqërie më tolerante dhe është një sërë procesesh që duhet të mundësojnë stabilitet, paqe dhe prosperitet”, deklaron Angjellkoviq.

Avokati Lubomir Pantoviq, mbrojtësi i Dejan Pantiqit, të cilit para disa ditësh iu vazhdua edhe arresti shtëpiak edhe për dy muaj, thotë për Kosovo online se nuk ka drejtësi para gjykatave të Kosovës kur bëhet fjalë për krimet që kanë karakter ndëretnik, kryesisht krimet e luftës. Pantiqit akuzohet nga prokuroria e Prishtinës për, siç pretendojnë, organizimin e një sulmi terrorist në ndërtesën e Komisionit Komunal të Zgjedhjeve më 6 dhjetor të vitit të kaluar. Ai u arrestua në vendkalimin administrativ Jarinje më 10 dhjetor, e cila ishte arsyeja që serbët të ngrinin barrikada në veri të Kosovës dhe Metohisë, të cilat zgjatën 20 ditë.

“Nuk ka gjykime të drejta për serbët para gjykatave të Kosovës, ata janë të gjithë të dënuar paraprakisht.Vështirë se kalon një ditë që dikush nga nivelet e larta të institucioneve të Kosovës, në radhë të parë kryeministri Kurti dhe presidenti Osmani, të mos përmendin gjenocidin apo të komentojnë procese të veçanta gjyqësore. Dhe ato mesazhe shkojnë në drejtësi. Këtu ka edhe gjyqtarë të nderuar shqiptarë, por vështirë se dikush do të guxojë pas një orteku të tillë deklaratash të shfajësojë një serb të akuzuar për krime lufte. Në një atmosferë të tillë zhvillohen procese gjyqësore, burgosen e dënohen të pafajshmit dhe të tillë janë të shumtë. Nga ana tjetër kemi rastin e Kurtajt, ku edhe studentët e drejtësisë e dinë se ajo për të cilën ai dyshohet duhet të cilësohet si vrasje e rëndë në tentativë. Është një shembull i dukshëm i standardeve të dyfishta, duke qenë se prokurori e cilësoi aktin si shkaktar i rrezikut të përgjithshëm, sikur Kurtaj të qëllonte në ajër dhe jo në fëmijë”, thotë Pantoviq.

Ai thotë se ushtron profesionin e avokatit që nga viti 1995 dhe se ai e di shumë mirë se çfarë ka ndodhur në gjyqësorin e Kosovës pas vitit 1999.

“Menjëherë pas luftës në Kosovë filloi formimi i gjykatave dhe prokurorive dhe kundër serbëve dhe joshqiptarëve të tjerë filluan të “bien shi” aktakuza, jo vetëm për krime lufte, por edhe për gjenocid. Në një moment, vetëm nga Gjykata e Qarkut në Mitrovicë rreth 35 persona janë akuzuar për gjenocid. Filluan gjyqet e para dhe, natyrisht, dënimet ishin maksimale, 17, 20 vjet secili. UNMIK-u më pas pa se nuk kishte asgjë nga një gjyqësor i pavarur dhe gjykime të ndershme dhe të drejta, kështu që ata miratuan të ashtuquajturën Rregullore 64, e cila i referohej gjykimeve për krime lufte dhe ndëretnike. Ai dekret parashikonte që për procese të tilla në dhomat e gjykatave, shumica duhet të jenë të huaj. Gjatë asaj periudhe kemi pasur gjykime të drejta dhe numri më i madh i aktgjykimeve kanë qenë lirues, ndërsa vendimet e mëparshme për gjenocid janë anuluar apo ndryshuar. EULEX-i më vonë u pasua nga UNMIK-u dhe pas daljes së EULEX-it nga gjyqësori i Kosovës, në qershor 2017, filluan ndryshimet drastike dhe hyrja në një periudhë të errët sa i përket drejtësisë për serbët në Kosovë”, thotë Pantoviq.

Ai gjithashtu vë në dukje se në katër vitet e fundit ka qenë avokat mbrojtës në tri gjyqe për krime lufte dhe se të tre serbët, thotë ai, janë dënuar “për drejtësinë e Zotit, pa prova, vetëm në bazë të dëshmive të dëshmitarëve që padyshim kanë gënjyer". Pantoviq ka kujtuar edhe një fjali të avokates së njohur Fillota Filla, të thënë më shumë se 50 vjet më parë, e cila, sipas tij, përmbledh situatën në gjyqësorin e Kosovës: “Kur politika hyn në sallën e gjyqit nga dera, drejtësia ikën nga dritarja”.

Për avokatin Toma Filla, përndryshe biri i Fillotës, nuk do të ketë drejtësi për serbët në Kosovë derisa të zbatohet Marrëveshja e Brukselit dhe të formohet Bashkësinë e Komunave Serbe.

“Deri sa të ndodhë kjo, gjykatat e Kosovës do të marrin vendime politike dhe etnike, serbët mbahen në burg dhe në arrest shtëpiak, edhe pse nuk kanë prova, por nuk heqin dorë nga procesi ndaj tyre. Një shfaqje e pastër e forcës. Dhe kur shikon në jug të Ibrit, gjithsesi të gjithë serbët janë në arrest shtëpiak”, thotë Filla për Kosovo online.

Fakti që përfaqësuesit e autoriteteve të Kosovës vazhdimisht theksojnë progresin në sundimin e ligjit dhe reformën në drejtësi, Fhilla e sheh si ironi.

"Çfarë progresi konkret kanë bërë ata? Në të drejtat më elementare të njeriut, lirinë e lëvizjes, të drejtën për të mbrojtur varrezat dhe faltoret, të drejtat e Kishës Ortodokse Serbe? Nuk do të thosha. Ata nuk po bëjnë absolutisht asgjë për këtë. Më kujtohet se si një gjykatës i Hagës, një anglez, më tha një herë: 'Isha në Prishtinë, atje është e sigurt'. Unë u përgjigja: 'Shkëlqyeshëm, dhe pse ju si anglez nuk shkoni në Irlandën e Veriut dhe pastaj më tregoni nëse është e sigurt për ju atje. Nuk është njësoj kur vjen një anglez në Prishtinë dhe kur vjen një serb”.

Dhe në raportet e fundit vjetore të Komisionit Evropian për progresin në pjesën e sundimit të ligjit, është vlerësuar se “Kosova është ende në fazat e hershme të sistemit gjyqësor dhe se edhe pse është arritur njëfarë progresi, administrimi i përgjithshëm i drejtësisë mbetet i ngadaltë, joefektiv dhe subjekt i ndikimeve të papranueshme”.

Profesori i së Drejtës Kushtetuese nga Prishtina, Mazlum Baraliu, thotë për Kosovo online se nuk beson se gjykatat dhe prokuroritë e Kosovës udhëhiqen nga parimet etnike dhe marrin vendime në atë mënyrë, por nuk ka dyshim se sistemi gjyqësor në Kosovë nuk funksionon siç duhet dhe është nën ndikim të fuqishëm politik.

“Për fat të keq, gjyqësori i Kosovës është nën ndikimin e strukturave qeveritare formale dhe joformale, si dhe të strukturave të tjera, që pak a shumë ndodh me vendet e tjera të Ballkanit. Fakti që, për shembull, kryeministri Kurti deklarohet për procese të caktuara gjyqësore, janë gabime foshnjore, ndaj të cilave është e prirur edhe Ministria e Drejtësisë. Kur flasim për gjendjen e gjyqësorit të Kosovës, ekziston edhe problemi i joefikasitetit, organet e drejtësisë sillen korporative, kështu që ndër të tjera kemi problem që kryeprokurori nuk mund të zgjidhet më shumë se nëntë muaj.Efikasiteti selektiv është gjithashtu një problem. Në rastet e krimeve më të rënda, krimi i organizuar, të akuzuarit ose lirohen nga akuzat, ose ato procese parashkruhen, ndërsa qytetarët e thjeshtë që kryejnë krime të lehta, si vjedhja e pemëve, ndiqen me shpejtësi. Aty ka efikasitet, dhe aty ku rreziku social është më i madh, nuk ka përgjigje reale nga gjyqësori dhe kjo është ajo që i mungon Kosovës, por asgjë nuk është më mirë as në Serbi, në Shqipëri, as në Maqedoninë e Veriut”, përfundon Baraliu.