Beograd 1961: Kur bota dëgjoi ndërsa diplomatët vallëzonin

Në epokën kur kombet përballen me zgjedhje mes besnikërisë dhe mbijetesës, idetë e mosangazhimit nuk janë thjesht relike-ato janë fener.

Imagjinoni Beogradin në shtator të vitit 1961: qytet që pulson, jo vetëm nga nxitimi i jetës së përditshme, por edhe nga energjia e momenti historik. Në sallat e dekoruara me optimizëm, nën dritat që ndriçonin epokën e re, u mbajt seanca e parë e Lëvizjes së të Paangazhuarve. Nga 1 deri më 6 shtator, Jugosllavia-një vend i vogël me ëndrra të mëdha-u bë teatri ku bota u mblodh jo për të zgjedhur anë, por për të deklaruar të drejtën me zërin e vet. Ky nuk ishte thjesht tubim-ky ishte vallzim diplomatik koreografuar me preçizionin e baletit dhe guximin e xhazit.

Lëvizja e të Paangazhuarve nuk ishte thjesht axhendë politike, ishte akt lirik sfide. Në botën e ndarë mes Uashingtonit dhe Moskës, ku Lufta e Ftohtë kërcënonte të ngrinte çdo shpresë, Josip Broz Tito, së bashku me vizionarë si Xhavaharila Nehru, Gamal Abdel Nasser, Sukarno dhe Kuame Nkrumah, nisën revolucion idesh. Deviza e tyre? Nuk ka Lindje, nuk ka Perëndim-vetëm sovranitet, vetëm liri. Beogradi në ato ditë ishte më shumë se qytet, ishte udhëkryq botëror, ku kryqëzoheshin ëndrrat e popujve të sapoçliruar të Afrikës, Azisë dhe Amerikës Latine.

Organizimi i këtij takimi ishte arritje që sot do të shkaktonte zemëratë. Diplomacia jugosllave, e udhëhequr nga virtuozë si Koça Popoviq, fjalët e të cilit ishin aq të mprehta sa bisturia, ndërsa truri i paqtë si shahist në finale, bëri çudinë. Marko Nikeziq, me sharmin e tij të padukshëm dhe mendjen strategjike dhe Leo Mates, mjeshtër në negocim që e dinte se çdo fjali mbante peshën e historisë, ishin zemra e operacionit. Velko Miqunoviq njeri që mund të ecte në telin e tendosur mes Lindjes dhe Perëndimit, dhe Vladimir Popoviq, i cili i shndërroi ankthet logjistike në simfoni të përsosura, e kompletuan këtë ekip. Ata nuk organizuan vetëm tubimin-ata thurën tapicerinë e 25 kombeve secila me ritmin e vet, por në përputhje të përsosur.

Beogradi në vitin 1961 nuk ishte vetëm ngjarje politike, ishte thirrje për veprim, kujtesë se diplomatët se nuk janë vetëm shkrues marrëveshjesh, por edhe poetë të së ardhmes. Ndërsa liderët shtrënguan duart dhe delegacionet shkëmbyen buzëqeshje dhe ide, Jugosllavia tregoi se një vend i vogël mund të hedhë hije të gjatë-jo me forcë, por me fuqinë e vizionit. Ato ditë ishin provë se urat ndërtohen me fjalë, jo me beton.

Por çfarë na thotë Beogradi i vitit 1961 sot, në vitin 2025, ndërsa bota sërish po vlon nga tensionet, luftërat dhe format e reja të imperializmit? Në epokën kur kombet përballen me zgjedhje mes besnikërisë dhe mbijetesës, idetë e mosangazhimit nuk janë vetëm relike-ato janë ndriçuese. Mosangazhimi sot nuk është refuzim për të qenë në anë; ky është refuzim për të heshtur. Në botën e polarizuar, ku krizat klimatike, pabarazitë ekonomike dhe konfliktet e armatosura kërcënojnë të na ndajnë, fryma e Lëvizjes së Paangazhimit na kujton se dialogu është arma më e fortë se çdo raketë. Vendet e vogla, si Sërbia, ende mund të luajnë rol të madh-jo ashtu sikurse adhurohet, por duke thënë të vërtetën, ndërtuar aleanca dhe insistuar tek drejtësia.

Serbia, si trashëgimtare e atij momenti beogradas, mban pishtarin e mosangazhimit me krenari. Le të jetë ky homazh kujtesë për Titon, Popoviqin, Nikeziqin, Matesin, Miqunoviqin dhe të gjithë ata që treguan në vitin 1961 se diplomacia nuk është vetëm arti i të mundshmes-por dhe arti i të pamundurës. Ndërsa bota vazhdon të kërkojë ekuilibrin, Beogradi i 1961 na mëson se vallëzimi i vërtetë nis kur guxojmë të kalojmë përtej hapave të ofruara,.

Shkruar për Politikën Marko Gjuriq, ministër i punëve të jashtme të Sërbisë.