Çfarë ndikimi do të kishte largimi i Lajçakut nga pozita e ndërmjetësit në dialogun Beograd-Prishtinë?

Formimi i një qeverie të re në Sllovaki, në të cilën sipas disa mediave do t'i hapej një pozicion Miroslav Lajçakut, do të sillte largimin e tij nga posti i ndërmjetësuesit në dialogun Beograd-Prishtinë. Sipas analistëve në Beograd, një zhvillim i tillë do të ngadalësonte më tej procesin e negociatave tashmë të zvarritura, sepse ndërmjetësit të ri do t'i duhej kohë për t'u mësuar me të. Ata thonë se Lajçaku është një njohës i mirë i kësaj fushe, i cili u përpoq të bënte njëfarë progresi në dialog.

Në anën tjetër, Selatin Kllokoqi nga Demokracija plus nga Prishtina, beson se emisar aktual evropian nuk e ka kuptuar mirë marrëdhënien mes Serbisë dhe Kosovës, se nuk e ka udhëhequr mirë dialogun, prandaj mendon se do të ishte mirë që zëvendësojeni atë me dikë që "do t'i shtyjë gjërat përpara".

Vetë Lajçaku nuk ka komentuar spekulimet se mund të kthehet në postin e kreut të diplomacisë sllovake dhe situata për këtë çështje do të jetë disi më e qartë në dhjetë ditët e mbetura që Robert Fitz, partia e të cilit “Smer” fitoi më shumë vota në zgjedhjet parlamentare, të përfundojë negociatat për formimin e qeverisë së re.

Kujtojmë se Lajçak është emëruar përfaqësues special i Bashkimit Evropian për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës dhe çështje të tjera të Ballkanit Perëndimor më 2 prill 2020, me mandat parimor njëvjeçar. Në korrik 2022, BE zgjati mandatin e tij deri më 31 gusht 2024.

Docenti në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surlliq vlerësoi për Kosovo online se largimi i mundshëm i Miroslav Lajçakut nga pozita e ndërmjetësuesit për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës para përfundimit të mandatit të tij dhe para zgjedhjeve evropiane, do të ngadalësojnë më tej procesin e negociatave.

“Largimi i Lajçakut do të thoshte se ne nuk kemi një institucion që është ndërmjetësi kryesor ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës. Kur kësaj i shtojmë ngjarjet e fundit në Kosovë dhe Banjska, sigurisht që është shumë e rëndësishme, mbi të gjitha për liderët evropianë, të ketë një person përgjegjës për dialogun.Me largimin e Lajçakut, dialogu thelbësor fundoset dhe ngadalësohet”, thotë Surlliq.

Ai shton se dialogu nuk ka funksionuar, siç thotë, as formalisht, siç e kanë treguar edhe takimet e liderëve në nivelin më të lartë në Bruksel.

“Ne kemi qenë dëshmitarë të një bllokimi të plotë të procesit, por pa një ndërmjetës zyrtar, situata do të ishte edhe më e komplikuar”, tha Surlliq.

Duke iu referuar tregimeve se kujt i shkonte më mirë Lajçakut si ndërmjetës, Beogradit apo Prishtinës, Surliq thotë se ai është një diplomat karriere.

“Por fakti është se Prishtina vazhdimisht, që nga fillimi i procesit, ka thënë se Lajçak është në anën e Beogradit, se është i njëanshëm dhe se po pengon arritjen e një marrëveshjeje”, kujton Surlliq.

Ai shton se në anën tjetër Beogradi kishte besim te Lajçaku.

"Kishte një lloj marrëveshjeje themelore dhe besim të ndërsjellë. Lajçak u përpoq kaq shumë të ishte neutral ndaj statusit, dhe se do të ketë njëfarë progresi në dialog”, thotë Surlliq.

Diplomati Sreqko Gjukiq vlerëson për Kosovo online se largimi eventual i Miroslav Lajçakut nga pozita e ndërmjetësuesit në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës do të varet nga vlerësimi i Brukselit për situatën në marrëdhëniet ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës dhe siç shton, duke pasur parasysh se ai ndoshta e njeh këtë më së miri nga të gjithë diplomatët në terren, do të ishte e çmuar të qëndronte në dialog deri në fund.

“Mendoj se do të varet para së gjithash nga vlerësimi i Brukselit, se si do të jetë situata në marrëdhëniet mes Beogradit dhe Prishtinës, nëse ai dialog mund të ringjallet së shpejti dhe mbi çfarë baze, sepse pavarësisht se ka disa kundërshtime nga pala e Prishtinës, duhet pranuar se Miroslav Lajçak ka mbajtur barrën e negociatave mosmirënjohëse të deritanishme”, tha Gjukiq për Kosovo online.

Ai shton se në dialog kishte edhe të dërguar të tjerë – amerikanë dhe anglezë, francezë, gjermanë, italianë, por se barra kryesore së bashku me shefin e diplomacisë evropiane, Zhozep Borel, i ra Lajçakut. Për Lajçakun thotë se është një diplomat jashtëzakonisht me përvojë dhe i talentuar i “formatit evropian, madje edhe botëror”.

Gjukiq pret që pavarësisht nga orientimi i qeverisë së re sllovake dhe kryeministrit të saj, nëse është Rbert Fico, ata sërish do të kenë parasysh nevojën për interesa më të gjera.

"Dhe interesi më i gjerë në këtë rast i të gjithë Evropës është se si të shpëtohet dialogu midis Beogradit dhe Prishtinës dhe si të ringjallet dhe sillet në një parajsë të pranueshme, paqësore, sepse situata aktualisht është mjaft komplekse. Vlerësimi im personal është se për këtë detyrë që Lajçak ka mbajtur deri më tani, duke pasur parasysh se ai ndoshta e njeh terrenin tonë këtu më së miri nga të gjithë diplomatët, përfshirë marrëdhëniet ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, do të ishte e vlefshme që ai të qëndronte, ta mbarojë atë punë pavarësisht kundërshtimeve që kanë tentuar t'i bëjnë nga Prishtina”, tha ai.

I pyetur nëse do të ishte më e leverdishme për palët në dialog nëse Lajçak do të qëndronte apo do të largohej, si dhe se cila palë do të ishte më e lumtur për largimin e tij eventual, Gjukiq thotë se nuk ka arsye për të qenë të lumtur për asnjërën pale, sepse kushdo që vjen i ri mund të dijë më pak për të dyja palët dhe do të nevojiten përpjekje shtesë për të gjetur atë ndërmjetës.

"Ndoshta disave i duket se do t'i shkonte më mirë Prishtinës, por unë absolutisht nuk jam i bindur për këtë. Ndërmjetësuesit janë njerëz të llojit të veçantë sepse kanë një mandat të veçantë, nuk janë aty për të mbështetur njërën apo tjetrën palë, por veprojnë në mënyrë rigoroze brenda mandatit të tyre dhe ky është mandati i Këshillit të Sigurimit të BE-së, sepse BE ndërmjetëson nën mandatin e OKB-së kështu që emrat e mëdhenj diplomatikë që shfaqen në atë botë të ndërmjetësimit janë njerëz të tillë që vështirë se dikush mund t'i kundërshtojë, dhe veçanërisht se Miroslav Lajçak ka kaluar nëpër të gjitha fazat e jetës diplomatike - dypalëshe dhe shumëpalëshe, dhe diplomacinë e krizës, dhe diplomacinë ndërmjetësuese, dhe mendoj se dikush si ai në vendin e tij vështirë se mund të gjendet shpejt”, tha Gjukiq.

Ish-i dërguari i Bashkimit Evropian për Kosovën, Volfgang Petriç, beson se largimi eventual i Miroslav Lajçakut nga posti i të dërguarit special të Bashkimit për dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, , do të ishte problem, por do të gjendej zëvendësimi afatshkurtër.

"Çdo ndryshim i shpejtë është një problem. Lajçak ka një ekip të mirëkoordinuar. Besoj se në afat të shkurtër mund të gjendet një zëvendësim që të paktën të ruajë minimumin për ruajtjen e dialogut. Nuk e di se çfarë do të ndodhë me Lajçakun, nëse ai do të kthehet në Sllovaki ose do të qëndrojë në pozicionin e tij në EU, por pavarësisht kësaj, BE duhet të sigurojë që dialogu, nëse të dyja palët dëshirojnë, mund të vazhdojë”, tha Petriç.

Selatin Kllokoqi nga Demokracia Plus nga Prishtina beson se do të ishte mirë që dikush tjetër ta zërë vendin e Lajçakut. Ai vlerëson se gjatë mandatit të Lajçakut nuk ka pasur progres në negociatat dhe se emisarja evropiane nuk e ka kuptuar më mirë situatën në Ballkan dhe marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës. Ai gjithashtu beson se Lajçaku ndonjëherë ishte i njëanshëm dhe se do të ishte mirë nëse në vend të tij të vinte dikush që "do të ketë më shumë peshë dhe që do t'i shtyjë gjërat përpara".

“Nëse ai largohet, me siguri do të vijë dikush që ta zëvendësojë në pozicionin që ka në BE për Ballkanin. Në fund të fundit, as ai nuk ka pasur ndonjë sukses të madh deri më tani, pse, nuk mund ta gjykoj këtë, por dialogu i zhvilluar derisa ai ishte në krye nuk solli ndonjë përparim”, tha Kllokoqi.

Edhe pse thotë se është i vetëdijshëm se Lajçak nuk i merrte vendimet i vetëm, Kllokoqi beson se do të ishte mirë që të zëvendësohej nga dikush më me përvojë.

“Puna e tij nuk solli sukses, pyetja është kush është përgjegjës për këtë, në fund të fundit ai ishte mes dy palëve dhe duhej të kishte arritur diçka. Ai nuk dialogoi mirë dhe në bazë të përvojës sime konkludoj se ndonjëherë ishte i njëanshëm, sikur se nuk e ka kuptuar mirë situatën në Ballkan dhe marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë”, thekson Kllokoqi.

Ai beson se anësia ndikoi në kontributin e Lajçakut në procesin e dialogut.

“Ka bërë deklarata që nuk duhej t’i bënte dhe më duket se ka mbrojtur ndonjëherë vetëm njërën palë”. E gjithë kjo kontribuoi në mungesën e suksesit”, përfundoi ai.

Përndryshe, që nga viti 2010, kur Asambleja e Përgjithshme e OKB-së në rezolutën e saj "përshëndeti gatishmërinë e BE-së për të lehtësuar procesin e dialogut ndërmjet palëve", negociatat u drejtuan fillimisht nga përfaqësuesja e lartë e BE-së për politikën e jashtme, Ketrin Eshton, dhe më pas nga Federika Mogerini, të cilën u pasua si negociator nga Lajçaku.

Ky diplomat sllovak filloi të punojë në shërbimin e jashtëm të Çekosllovakisë në vitin 1988. Ai shërbeu në ambasadat e Çekosllovakisë dhe më pas të Sllovakisë në Moskë dhe Japoni. Nga viti 1999 deri në vitin 2001 ka qenë asistent ekzekutiv i të Dërguarit Special të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara për Ballkanin. Ai ishte ambasador në RFJ nga viti 2001 dhe 2005, mbikëqyri referendumin për pavarësinë e Malit të Zi në vitin 2006 në emër të Bashkimit Evropian. Në vitin 2007, ai u emërua Përfaqësues i Lartë i Komunitetit Ndërkombëtar dhe Përfaqësues Special i Bashkimit Evropian në Bosnje dhe Hercegovinë. Nga viti 2009 deri në korrik 2010 ka qenë Ministër i Punëve të Jashtme dhe Evropiane të Sllovakisë. Ai ishte gjithashtu negociatori kryesor i BE-së për marrëveshjet e pranimit në BE me Ukrainën dhe Moldavinë. Në vitin 2017, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara e zgjodhi atë si President të sesionit të 72-të.