Depolitizimi i KQZ-së: A mundet komisioni t’u rezistojë presioneve politike dhe t’i zhvillojë rregullisht zgjedhjet e reja?

Raporti i Misionit të Ekspertëve për Zgjedhje të Bashkimit Evropian mbi zgjedhjet e fundit lokale dhe parlamentare në Kosovë të mbajtura në vitin 2025 theksoi nevojën për depolitizimin e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve (KQZ). Vendimet politike, si moscertifikimi i Listës Serbe dhe moslejimi i mediave që raportojnë në gjuhën serbe për të ndjekur procesin zgjedhor, bashkëbiseduesit e Kosovo online i shohin si abuzimin kryesor të këtij komisioni nga anëtarët e partive politike shqiptare, ndërsa numërimi i votave, sipas tyre, mbetet sfida kryesore. Megjithatë, që të ndodhë reforma, shtojnë analistët, nevojitet ndryshimi i Kushtetutës së Kosovës.

Shkruan: Millena Milladinoviq

Manipulimet lidhur me votat në zgjedhjet e mbajtura më 28 dhjetor lanë përshtypjen kryesore për atë proces zgjedhor.

Për shkak të vjedhjes së votave, prokuroria në Kosovë hapi hetime, ndërsa u arrestuan 109 persona të dyshuar për falsifikim të rezultateve zgjedhore, presion, frikësim dhe dhënie e marrje ryshfeti në mbarë Kosovën – nga Mitrovica e Jugut deri në Pejë, Gjakovë, Malishevë…

Pas zbulimit të vjedhjes së votave, ato u rinumëruan, ndërsa rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve u publikuan vetëm më 9 shkurt të këtij viti.

Sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online, manipulimet kishin të bënin me disa kandidatë për deputetë dhe nuk ndikuan ndjeshëm në rezultatin përfundimtar të zgjedhjeve, por këto parregullsi e zgjatën procesin e numërimit të votave.
Vendime si moscertifikimi i Listës Serbe për pjesëmarrje në zgjedhje analistët i shohin si politike dhe presin që ato të përsëriten edhe në proceset e ardhshme zgjedhore. Ata gjithashtu theksojnë se është e domosdoshme që përfaqësuesit e partive politike, të cilët janë anëtarë të KQZ-së, të ndalojnë abuzimin me komisionin, ndërsa për reformimin e tij nevojitet ndryshimi i Kushtetutës së Kosovës në parlament, me votat e 120 deputetëve dhe shumicën e votave të deputetëve të komuniteteve pakicë.

Organe neutrale, e jo përfaqësues të partive politike

Profesori universitar Mazllum Baraliu deklaroi për Kosovo online se ekziston nevoja e domosdoshme që KQZ-ja, komisionet komunale zgjedhore dhe vetë sekretariati të profesionalizohen më shumë dhe të jenë organe neutrale, e jo përfaqësues politikë të partive politike.

“Neni 139 i Kushtetutës së Kosovës thotë se KQZ-ja është organ kushtetues për organizimin, zhvillimin dhe mbikëqyrjen e zgjedhjeve. Megjithatë, që kjo të ndryshohet dhe të bëhet institucion profesional me përfaqësues të pavarur – jo të partive politike, por ekspertë të profesionit përkatës – atëherë duhet të ndryshohet Kushtetuta. Ndërsa Kushtetuta mund të ndryshohet vetëm me shumicë të dyfishtë: shumicën e 120 deputetëve dhe shumicën e deputetëve të komuniteteve pakicë. Për këtë arsye, ky është një proces mjaft procedural dhe afatgjatë. Por gjithsesi ekziston nevoja e domosdoshme që KQZ-ja, komisionet komunale zgjedhore dhe vetë sekretariati të profesionalizohen më shumë dhe të jenë organe neutrale, e jo përfaqësues politikë të partive politike, siç është organizimi aktual i këtij institucioni”, tha Baraliu.

Sa i përket parregullsive në zgjedhjet e fundit, Baraliu tha se, për sa i përket ditës së zgjedhjeve, gjithçka ishte në rregull, ndërsa ajo që u konstatua më vonë, u eliminua.

“Zgjedhjet e kaluara nuk ishin të manipuluara. Gjithçka që kishte të bënte me ciklin zgjedhor në ditën e parë, që është dita më e rëndësishme, ishte në rregull. Ajo që nuk ishte në rregull, dhe që u konstatua me rivlerësimin e rezultateve, ishte çështja e disa rasteve në disa komuna për deputetë të caktuar. Kjo u konstatua dhe u eliminua. Procesi, si i tillë, ishte plotësisht demokratik dhe i drejtë. Por ajo që bënë disa përfaqësues të partive politike, është në procedurë dhe me gjasë do të ndëshkohet nga gjykatat”, porositi Baraliu.

Kur bëhet fjalë për përpjekjen e përfaqësuesve të partive politike në KQZ që të mos certifikojnë Listën Serbe për pjesëmarrje në zgjedhje, Baraliu thekson se Gjykata Kushtetuese ka dhënë mendimin e saj për këtë çështje.

“Gjykata Kushtetuese dha përgjigje për atë çështje. Është e qartë se një nga subjektet politike dy herë u përpoq të dëshmonte se ajo duhej të përjashtohej nga regjistri i partive politike, megjithatë Gjykata Kushtetuese e refuzoi këtë. Prandaj, mund të ketë përpjekje të reja, por nuk besoj se dikush do të pretendojë sërish për atë çështje. Sigurisht që Lista Serbe duhet të kujdeset që të veprojë në frymën e ligjit dhe Kushtetutës së këtij vendi, para së gjithash për shkak të anëtarësisë së saj dhe qytetarëve të komunitetit serb që përfaqëson ose përpiqet të jetë përfaqësuesi i tyre i vetëm. Duhet të kujdeset që të mos identifikohet si institucion që nuk vepron në frymën e ligjit, sepse kjo e dëmton imazhin dhe autoritetin si të asaj partie, ashtu edhe në përgjithësi”, shtoi Baraliu.

Vjedhjet brenda partisë ka pasur edhe më parë

Menaxherja e programit të Organizatës Joqeveritare "Iniciativa e Re Shoqërore", Millica Andriq Rakiq, theksoi se partitë politike shqiptare në Kosovë dhe në këtë fushatë parazgjedhore mund të abuzojnë me Komisionin Qendror të Zgjedhjeve (KQZ) dhe të marrin vendime që lidhen me moscertifikimin e Listës Serbe ose ndalimin e monitorimit të procesit zgjedhor nga raportimi mediatik në gjuhën serbe.

"Konkretisht me të njëjtat iniciativa që pamë në dy ciklet e mëparshme zgjedhore ku ata refuzuan të votonin për certifikimin e kandidatëve të Listës Serbe për të marrë pjesë në zgjedhje. Në ciklin e fundit zgjedhor, madje patëm një refuzim të certifikimit për pjesëmarrjen e raportimit mediatik në gjuhën serbe. Kam frikë se gjëra të tilla mund të ndodhin përsëri", tha Andriq Rakiq për Kosovo online.

Lidhur me parregullsitë në KQZ në procesin e mëparshëm zgjedhor, kur disa persona përfunduan pas hekurave për shkak të vjedhjes së votave, Andriq Rakiq thotë se vjedhja e votave brenda partisë midis kandidatëve në Kosovë ka ndodhur edhe më parë, por se këtë herë publiku u alarmua, prandaj prokuroria duhej të reagonte.

"Le të kujtojmë atë cikël zgjedhor kur bashkëshorti i Meliza Haradinaj-Stubllës, i cili ishte ministër në atë kohë, u kap në flagrancë. Pra, këto gjëra ndodhën, të gjithë e dinin se po ndodhnin, por nuk ndodhën në atë shkallë, duket sikur në zgjedhjet e fundit. Më duket se publiku ishte mjaft i alarmuar këtë herë, prandaj, mendoj, pati një reagim të tillë nga zyra e prokurorit, dhe mendoj se tani do të shtypet shumë nga partitë, por edhe, në fund të fundit, nga njerëzit që morën pjesë në gjëra të tilla. Nëse nuk kishte dënime për këto gjëra deri më tani, tani po bëhet e qartë se mund të ketë probleme në aspektin e të qenit pjesë e hetimit, kështu që mendoj se tani përfaqësuesit e partive në komisionet zgjedhore do të refuzojnë ta bëjnë këtë", thotë bashkëbiseduesi ynë.

Parregullsi të tilla, theksoi Andriq Rakiq, nuk ndikuan në shpërndarjen e përgjithshme të votave midis partive, por më tepër në rishpërndarjen e paligjshme të votave midis kandidatëve brenda një partie.

Numërimi i votave si problem

Politologu Ognjen Gogiq vlerëson se Kosova në përgjithësi nuk ka probleme të rëndësishme me kushtet zgjedhore, por se zgjedhjet e ardhshme mund të përballen me sfida të vjetra - probleme teknike në numërimin e votave dhe përpjekje politike për të skualifikuar Listën Serbe.

Gogiq thekson për Kosovo online se fushatat dhe vetë ditët e zgjedhjeve në proceset e mëparshme zgjedhore u zhvilluan në një atmosferë relativisht të mirë, pa presione të mëdha mbi votuesit që do të kërcënonin rregullsinë e procesit. Megjithatë, sipas Gogiq, pika kritike është performanca pas mbylljes së qendrave të votimit.

"Problemi më i madh që kishte Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) nuk ishte vetëm zbatimi i organizimit në ditën e zgjedhjeve, por më vonë numërimi i votave dhe shpallja e rezultateve. Pas zgjedhjeve të shkurtit, pati një pritje të gjatë për rezultatet sepse platforma e përdorur nga KQZ nuk funksionoi, gjë që u përsërit gjatë cikleve të mëvonshme zgjedhore", kujton Gogiq.

Si një nga incidentet më serioze, Gogiq përmend parregullsitë në votimin për kandidatët individualë nga lista në zgjedhjet e mëparshme. Megjithatë, Gogiq vëren se këto parregullsi nuk e ndryshuan rrënjësisht rezultatin e zgjedhjeve, sepse një numër i vogël deputetësh, nëse kishte fare, humbën mandatin e tyre për shkak të kësaj, prandaj, vlerësohet, i gjithë rasti u mor lehtë.

Si një problem të veçantë, Gogiq veçon përpjekjet për abuzim politik të KQZ-së, veçanërisht kur bëhet fjalë për konfirmimin e kandidaturave të përfaqësuesve serbë.

"Incidenti më i madh ka të bëjë me certifikimin e Listës Serbe. Gjatë cikleve të vitit të kaluar, KQZ-ja fillimisht refuzoi të certifikonte listën, dhe më pas kandidatët e saj individualë. Këto vendime më vonë u përmbysën gjithmonë para Panelit Zgjedhor për Ankesa dhe Parashtresa (PZAP) dhe Gjykatës Supreme, sepse Lista Serbe dhe kandidatët e saj përmbushën të gjitha kërkesat ligjore", shpjegon ai.

Gogiq parashikon se një skenar i ngjashëm mund të ndodhë përsëri:

"Mund të supozojmë se cili do të jetë skenari. Përfaqësuesit e Vetëvendosjes në KQZ ndoshta do të votojnë kundër certifikimit të listës serbe, dhe më pas partitë e tjera do të kundërshtohen. Pra, ndoshta do të përfundojë para autoritetit të nivelit të dytë", thotë bashkëbiseduesi ynë.

Pavarësisht problemeve të përmendura, Gogiq beson se nuk mund të thuhet se nuk ka zgjedhje të drejta dhe të lira në Kosovë.

"Skena mediatike është relativisht e larmishme dhe jo nën kontrollin e plotë të qeverisë, megjithëse qeveria aktuale përdori fonde buxhetore për të ndihmuar kategori të caktuara qytetarësh para zgjedhjeve, gjë që konsiderohet abuzim me pozicionin", thotë Gogiq.

Siç deklaroi ai, është thelbësore që Komisioni Qendror i Zgjedhjeve të tregojë rezistencë ndaj presioneve politike në këtë proces zgjedhor.

"Ekzistojnë mekanizma efektivë ligjorë. Edhe pse u provuan pengesa, në fund askujt nuk iu mohua e drejta e tij aktive ose pasive për të votuar", përfundon Gogiq.