Haxhiu në gatishmëri për të marrë pozitën e ushtrueses së detyrës së presidentes

Vjosa Osmani nesër do të përmbyllë mandatin e saj pesëvjeçar në postin e presidentes së Kosovës. Nuk ka sinjale për marrëveshje mes partive për zgjedhjen e një presidenti të ri, prandaj, sipas të gjitha gjasave, “stafetën” nga Osmani do ta marrë Albulena Haxhiu, kryetarja e Kuvendit të Kosovës, si ushtruese e detyrës së presidentes së Kosovës. Në duart e Vetëvendosjes do të jenë tri pozitat më të rëndësishme: ajo e kryeministrit, e presidentit dhe e kryetarit të parlamentit. Haxhiu do të kryejë pothuajse të gjitha detyrat që zakonisht i kryen presidenti, ndërsa nëse, sipas vendimit të Gjykatës Kushtetuese, për më shumë se tre javë Kuvendi nuk zgjedh një president të ri, ajo do të jetë ajo që do të caktojë datën e zgjedhjeve të jashtëzakonshme.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Pozita e ushtruesit të detyrës së presidentit nuk është e panjohur për Kosovën. Në këtë rol ishte edhe Vjosa Osmani si kryetare e Kuvendit të Kosovës, në periudhën nga 5 nëntori 2020 deri më 22 mars 2021, pasi presidenti i atëhershëm Hashim Thaçi dha dorëheqje pasi ndaj tij u konfirmua aktakuza në Dhomat e Specializuara në Hagë.

Sipas Kushtetutës së Kosovës, funksioni i ushtruesit të detyrës së presidentit nuk mund të zgjasë më shumë se gjashtë muaj.

Analisti Nexhmedin Spahiu thotë se gjatë mandatit si ushtruese e detyrës së presidentes, Haxhiu do të kryejë pothuajse të gjitha detyrat që zakonisht i kryen presidenti i Kosovës.

“Kemi pasur ushtrues detyre dy herë, një herë ka qenë Vjosa Osmani, një herë Jakup Krasniqi dhe ata kanë kryer të gjitha detyrat që zakonisht i kryen presidenti i Kosovës”, tha Spahiu për Kosovo online.

Ai thekson se Osmani, në periudhën kur ishte ushtruese e detyrës, ka bërë të njëjtën punë si kur ishte presidente me mandat të plotë, as më shumë e as më pak.

“Nuk kam vërejtur ndonjë dallim kur ishte ushtruese e detyrës dhe kur ishte presidente”, theksoi Spahiu.

Mandati i ushtrueses së detyrës së presidentes që kishte Osmani në vitin 2020 ishte, sipas politikologut Ognjen Gogiq, i shënuar nga shpallja e zgjedhjeve të jashtëzakonshme parlamentare dhe fushata për to, në të cilat ajo mori pjesë, ndërsa një fat i ngjashëm pritet edhe për Albulena Haxhiun.

“Osmani në pozitën e ushtrueses së detyrës së presidentes nuk i tejkaloi kompetencat dhe autorizimet kushtetuese. U përmbajt nga Kushtetuta, por ishte një periudhë e shkurtër. Shumë shpejt shpërndau Kuvendin dhe hyri në fushatë zgjedhore”, tha Gogiq për Kosovo online.

Ai thekson gjithashtu se presidenti i Kosovës është në përgjithësi një funksion ceremonial apo protokollar.

Presidenti, sipas tij, ka disa kompetenca në sistemin juridik të Kosovës, nënshkruan ligje, bën emërime të caktuara, por këto kompetenca janë të kufizuara.

Albulena Haxhiut, siç theksohet, do t’i takojë të caktojë datën e zgjedhjeve të reja në rast se presidenti i ri nuk votohet në parlament deri në afatin e përcaktuar nga Gjykata Kushtetuese.

Megjithatë, gjatë marrjes së vendimit për datën e zgjedhjeve të mundshme, siç thekson docenti i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surliq, Haxhiu do të duhet të respektojë afatet e përcaktuara nga Gjykata Kushtetuese dhe nuk do të ketë mundësi që ajo datë të “përshtatet” sipas interesave të partisë në pushtet.

“Në këtë kuptim, nuk shoh që Vetëvendosja mund të shtyjë atë që tashmë është një vendim i qartë i Gjykatës Kushtetuese, të cilin ata kanë thënë se do ta respektojnë, madje vetë kanë kërkuar që Gjykata Kushtetuese të vendosë. Afatet janë shumë të qarta dhe deri në verë mund të kemi zgjedhje të reja të jashtëzakonshme parlamentare në Kosovë. Ajo do të duhet t’i respektojë afatet nën presionin e opinionit publik, për të arritur njëfarë normaliteti politik, dhe mendoj se rolin vendimtar do ta ketë faktori ndërkombëtar. Ai nuk dëshiron të lejojë një gjendje të përgjithshme pa pushtet që tashmë po zgjat shumë në Kosovë”, tha Surliq për Kosovo online.

Tre në një

Shefi i grupit parlamentar të Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës, Besnik Tahiri, javën e kaluar kritikoi kryeministrin Albin Kurti, duke thënë se ai dëshiron të marrë edhe institucionin e presidentit, ndërsa në të kaluarën pushteti ndahej mes partive.

“Pushtetin e ndau Ibrahim Rugova në vitin 2001 me PDK-në dhe AAK-në, dhe kishte marrë pothuajse 50 për qind të votave. Pushteti u nda edhe në vitin 2004, e kanë ndarë edhe të tjerët. Pushtetin e ndau edhe Hashim Thaçi kur fitoi. E ndau edhe Isa Mustafa. Ramush Haradinaj – të gjithë e kanë ndarë. Ky zotëri nuk dëshiron ta ndajë sepse dëshiron të marrë edhe institucionin e presidentit. Kjo nuk është demokraci”, theksoi Tahiri.

Megjithatë, Gogiq thotë se edhe pse gjatë viteve të fundit të tri pozitat nuk i ka mbajtur një parti e vetme, ato i ka mbajtur një listë e vetme politike.

“Ka qenë Vetëvendosje. Albin Kurti ishte kryeministër, Vjosa Osmani presidente e Kosovës, ndërsa Konjufca kryetar i parlamentit. Të gjithë ishin nga ajo koalicion. Kjo u tregua si një situatë shumë e favorshme, sepse kur, për shembull, erdhi puna te caktimi i datës së zgjedhjeve në fund të dhjetorit, u pa qartë se ata ishin pjesë e një koalicioni, në atë mënyrë që Osmani i mundësoi Albin Kurtit që zgjedhjet të caktoheshin në datën që i përshtatej më shumë, më 28 dhjetor”, thekson Gogiq.

Pavarësisht se Vetëvendosje do të kontrollojë tri pozitat më të rëndësishme, Surliq vlerëson se opozita do të jetë ajo që ende mund të bojkotojë parlamentin, të çojë në zgjedhje të parakohshme dhe të shfrytëzojë mundësinë që ndoshta ta rrëzojë Vetëvendosjen dhe të krijojë një koalicion më të gjerë.

Ai vlerëson gjithashtu se misioni i Vetëvendosjes do të jetë që me çdo kusht të shmangë zgjedhjet duke kërkuar një figurë për president të Kosovës që është e pranueshme për ndonjë nga opsionet politike në anën e opozitës, edhe pse kjo është një detyrë shumë e vështirë.

“Partitë opozitare, edhe pse të përçara mes vete, janë të bashkuara në mundësinë që zgjedhjet e reja të ulin epërsinë e Vetëvendosjes dhe numrin e votave që ajo ka fituar në zgjedhjet e mëparshme. Një lojtar i ri është Vjosa Osmani, e cila mund të bashkohet me partitë ekzistuese politike dhe të bëhet fytyrë e njohur e opozitës. Nuk besoj se ajo do të shkojë në pension politik dhe supozoj se një nga opsionet politike, konkretisht LDK, do t’i ofrojë jo vendin e kryetares së partisë, por gjithsesi një rol si figurë e njohur në fushatë”, vlerëson ai.

Çfarë ndodh pas skadimit të afatit prej 34 ditësh?

Surliq thotë se Albulena Haxhiu do të mbetet ushtruese e detyrës së presidentes së Kosovës edhe pas skadimit të afatit prej 34 ditësh që Gjykata Kushtetuese ua ka dhënë deputetëve më 25 mars për zgjedhjen e presidentit të ri të Kosovës, nëse nuk arrihet marrëveshje mes partive për një kandidat.

Edhe Spahiu mendon se Haxhiu, në skenarin e shpërndarjes automatike të parlamentit që parashikon Gjykata Kushtetuese, duhet të mbetet ushtruese e detyrës, por thekson se një gjë e tillë nuk ka ndodhur asnjëherë më parë.

“Por, vështirë se dikush do ta çojë këtë çështje para Gjykatës Kushtetuese. Ajo duhet të mbetet ushtruese e detyrës së presidentit, por nëse as ajo nuk mund të jetë, atëherë kryetari i Gjykatës Kushtetuese do të jetë ushtrues detyre i presidentit të Kosovës”, ka deklaruar ai.

Përfitimet për ish-presidentin

Sipas Ligjit për Presidentin, ish-presidentëve të Kosovës u takojnë përfitime të caktuara, prandaj ato do t’i takojnë edhe Vjosa Osmanit, megjithëse në Prishtinë tashmë shtrohet pyetja nëse ajo duhet t’i gëzojë këto përfitime nëse vazhdon të merret aktivisht me politikë, siç ka paralajmëruar vetë.

Këto privilegje përfshijnë që titulli “president” vazhdon të vlejë dhe se ish-presidenti ka të drejtë në pension në vlerën 70 për qind të pagës që merr presidenti i Kosovës.

Gjatë një periudhe prej pesë vitesh, ai/ajo ka të drejtë në hapësirë zyre, pajisje zyre, staf profesional, sigurim zyrtar për tre vite pas përfundimit të mandatit, si dhe të marrë pjesë në ceremoni dhe manifestime zyrtare. Gjithashtu, vazhdon të përdorë pasaportën diplomatike të Kosovës gjatë gjithë jetës.

Një nen i këtij ligji parashikon që këto të drejta mund të pushojnë së vlefshmi me kërkesë të vetë ish-presidentit.

Profesori i së drejtës Mazllum Baraliu ka theksuar se nuk është e qartë nëse angazhimi politik ndikon në të drejtën për të gëzuar këto përfitime, por sipas tij, kushdo që është aktiv në politikë duhet të heqë dorë nga privilegjet e ish-presidentit.

“Duhet thjesht të japin një sinjal duke hequr dorë, me kërkesë, nga të gjitha përfitimet gjatë kohës që janë të përfshirë në politikë dhe të mos i gëzojnë ato përfitime”, është qëndrimi i Baraliut.