Kosova po përballët me një krize të re institucionale: Cila do të jetë qasja e Perëndimit?

Ambienti politik në Prishtinë po nxehet sërish për shkak të dështimit në hapat kyç institucionalë. Ndërsa zyrtarët e pushtetit aktual përpiqen ta paraqesin situatën si pjesë të “pjekurisë demokratike”, bashkëbiseduesit e Kosovo online paralajmërojnë se bëhet fjalë për një krizë artificiale që nuk ishte e nevojshme të ndodhte. Sipas tyre, qasja e Bashkimit Evropian dhe e Shteteve të Bashkuara ndaj Kosovës nuk është më e mbushur me mirëkuptim të pakushtëzuar, prandaj zyrtarët e tyre nuk do t’i shohin me sy të mirë as tronditjet e reja në Prishtinë, ndërsa ekziston mundësia që pasojat, përveç atyre politike, të jenë edhe ekonomike.

Shkruan: Millena Milladinoviq

Pikërisht kur dukej se Kosova, pas një viti krize politike, me rezultatin e zgjedhjeve të jashtëzakonshme të 28 dhjetorit në të cilat Vetëvendosje e Albin Kurtit fitoi 51 për qind, me konstituimin e kuvendit dhe formimin e qeverisë, po hynte në një periudhë të qetë katërvjeçare, u shfaq një çështje e re për të cilën partitë parlamentare në Kosovë nuk arritën të gjenin konsensus – zgjedhja e presidentit.

Për shkak të mungesës së kuorumit në Kuvendin e Kosovës, presidenti i ri nuk u zgjodh, ndërsa Osmani të nesërmen e shpërndau parlamentin.

Kryetarja e kuvendit Albulena Haxhiu iu drejtua Gjykatës Kushtetuese, e cila vendosi një masë të përkohshme, me të cilën ndalohet çdo veprim i presidentes në lidhje me dekretin e 6 marsit, si dhe çdo veprim i Kuvendit të Kosovës deri në vendimin përfundimtar të gjykatës.

Saga rreth zgjedhjes së presidentit do të zgjasë të paktën deri më 31 mars, deri kur është në fuqi vendimi i Gjykatës Kushtetuese. Ekzistojnë dy situata të mundshme në të cilat Kosova mund të gjendet pas 31 marsit – kthimi i seancës për zgjedhjen e presidentit nga fillimi ose zgjedhje të jashtëzakonshme parlamentare.

Legjislatura e dhjetë e parlamentit të Kosovës, në një periudhë të shkurtër të ekzistencës së saj, arriti të zgjidhë dy çështje urgjente dhe shumë të rëndësishme – “në minutën e fundit” miratoi buxhetin për këtë vit dhe ratifikoi marrëveshjet ndërkombëtare për financim nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor. Do të thuhej – mjaftueshëm për një qeveri në mandat teknik në muajt në vijim.

Bashkimi Evropian, pas moszgjedhjes së presidentit, njoftoi se “po i ndjek me keqardhje zhvillimet e fundit në Kosovë”.

“Tani presim vendimin e Gjykatës Kushtetuese”, tha zëdhënësi i BE-së për portalin tonë.

Bashkëbiseduesit e Kosovo online vlerësojnë se reagimet e Perëndimit, nëse Kosova hyn në një krizë të re institucionale, nuk do të jenë të favorshme, sepse “askujt nuk i nevojitet një krizë”. Megjithatë, sipas tyre, fokusi i diplomatëve është në Lindjen e Mesme, prandaj Perëndimi nuk do të angazhohet shumë në çështjen e Kosovës, të cilën, shtojnë njohësit e rrethanave, aktorët politikë mund ta kishin zgjidhur politikisht, nëse nuk do të kishte kokëfortësi.

Kriza artificiale

Bashkëpunëtor i lartë në Institutin Johns Hopkins për Politikë të Jashtme, Edward Joseph, theksoi se Kosova nuk është në një situatë ku, për shkak të rezultateve të ngushta të zgjedhjeve, është e vështirë të formohet një qeveri, por se për shkak të kokëfortësisë së udhëheqjes, po përballet me një krizë të re politike, e cila, siç vlerëson ai, do të përkeqësojë më tej marrëdhëniet me Uashingtonin dhe Bashkimin Evropian.

Joseph shprehu shpresën se Gjykata Kushtetuese do të vendosë të mos e shpërndajë Kuvendin e Kosovës, por se situata në Kosovë sigurisht nuk është e mirë.

Siç vlerësoi ai për Kosovo online, zgjedhjet e reja nuk janë në interes të askujt.

"Kjo është një krizë e panevojshme dhe ajo që duhet të shpresojmë është që Gjykata Kushtetuese të vendosë se Kuvendi nuk është shpërbërë, se ekziston një mundësi tjetër që Kuvendi të veprojë përpara se Kosova të duhet të shkojë në zgjedhje të reja, gjë që nuk është në interesin e askujt. Kjo nuk është një krizë politike standarde në të cilën ke zgjedhje të ngushta dhe është shumë e vështirë të formosh një qeveri, kështu që duhet të shkosh në zgjedhje të reja. Ky është një rast në të cilin ke një mundësi të plotë për të formuar një qeveri, por ka një refuzim dhe kokëfortësi të udhëheqjes në Kosovë për të kuptuar se ai thjesht duhet të vazhdojë me zgjedhjen e presidentit", tha ai.

Sipas tij, ekziston një zgjedhje logjike, dhe ajo është që Vjosa Osmani të mbetet në pozicionin e Presidentes së Kosovës.

"A bëri presidentja diçka për ta skualifikuar veten? Kjo është pyetja, jo nëse ju pëlqen Osmani apo jo. Pyetja është nëse Osmani bëri diçka për ta skualifikuar veten për një mandat të dytë. Dhe përgjigjja është absolutisht jo. Përkundrazi, ne po themi këtu në Uashington se ajo është presidentja që ka ndërtuar marrëdhënien më të ngushtë me administratën Trump. Pra, kjo është një përgjigje shumë e qartë dhe lidhet me mbrojtjen e interesave të Kosovës", tha Joseph.

Bashkëbiseduesi ynë beson se bllokimi i ri politik mund të tendosë më tej marrëdhëniet midis Prishtines dhe Uashingtonit, si dhe Bashkimit Evropian, sepse, siç shton ai, askush nuk dëshiron më kaos.

Ai theksoi gjithashtu se pasiguria e re institucionale mund të dobësojë mbështetjen ndërkombëtare për Kosovën nga SHBA-të, BE-ja dhe NATO-ja, duke theksuar se Prishtina po dërgon një sinjal të keq duke shkaktuar kriza artificiale.

"Kur tregoni se jeni në një krizë kushtetuese krejtësisht të panevojshme, artificiale pas një pamundësie të zgjatur për të formuar një qeveri, çfarë lloj mesazhi po dërgoni? A po dërgoni një mesazh se jeni të aftë të jeni partner i plotë? Jo, kjo thjesht po u jepni argumente kundërshtarëve të Kosovës, përfshirë, sigurisht, ata në Serbi. Ky është një sinjal krejtësisht i gabuar, i panevojshëm. Ekziston një zgjidhje shumë e thjeshtë. Nëse Gjykata Kushtetuese vendos që Parlamenti nuk është shpërbërë plotësisht dhe se zgjedhjet nuk duhet të mbahen ende, atëherë lidershipi duhet të mblidhet dhe të mbështesë osmanët, nëse jo për ndonjë arsye tjetër, atëherë për interesat e Kosovës dhe për të shmangur një krizë", tha Joseph.

Siç shtoi ai, është e qartë se Albin Kurti, si kryeministër dhe udhëheqës i partisë me më shumë vende në parlament, ka një rol kyç. Lidhur me marrëdhënien midis Kurtit dhe Osmanit, Joseph pohon se ato janë dinamike, por se tani është koha të kujdesemi ekskluzivisht për interesin e Kosovës.

"E di që këto janë figura politike dinamike, pavarësisht se si filloi marrëdhënia e tyre. Të gjitha marrëdhëniet politike janë dinamike. Pavarësisht nëse Kurti ishte politikisht mbi Osmanin në fillim, dhe më pas u bë politikisht e pavarur, marrëdhëniet në politikë ndryshojnë. Çështja është se cili është rekordi i presidentit. Kjo është e vetmja pyetje - dhe shmangia e një krize që dëmton vendin. Çfarëdo keqkuptimesh, hidhërimesh apo mosmarrëveshjesh midis Kurtit dhe Osmanit, nuk ka rëndësi. Ajo që ka rëndësi është ajo që është në interes të Kosovës, dhe kjo është që presidenti të mbetet në detyrë", tha Joseph.

Pa ndërhyrje të drejtpërdrejtë

Drejtori i Strategjisë në Qendrën për Politika Evropiane nga Beogradi, Millosh Pavkoviq, deklaroi për Kosovo online se aktorët ndërkombëtarë nuk janë të kënaqur me situatën politike në Kosovë, por se nuk do të ndërhyjnë drejtpërdrejt dhe nuk do të ushtrojnë presion mbi aktorët politikë.

"I dërguari i BE-së për dialogun, Peter Sorensen, ishte së fundmi në Prishtinë. Që nga formimi i qeverisë, ai vizitoi dy herë Prishtinën dhe shprehu pritjet e Bashkimit Evropian për të organizuar një takim të nivelit të lartë, i cili nuk do të ndodhë nëse qeveria bie. Pra, sigurisht që nuk do ta shohë me sy të mirë. Në parim, akterët ndërkombëtarë nuk janë shumë të kënaqur me atë që po ndodh, por gjithashtu nuk pres që ata të ndërhyjnë drejtpërdrejt dhe të ushtrojnë presion mbi aktorët politikë, veçanërisht sepse sytë e publikut, mbi të gjitha diplomatëve, janë drejtuar në pjesë të tjera të botës, siç janë Izraeli dhe Irani dhe konflikti në Lindjen e Mesme. Pra, më duket se nuk ka kapacitet ose dëshirë për t'u marrë më seriozisht me krizën institucionale në Kosovë", thotë Pavkoviq.

Nuk ka tolerancë për status quo

Profesori i ekonomisë Shkumbin Misini konsideron se përfaqësuesit e BE-së dhe të Uashingtonit janë të zhgënjyer me procesin e udhëheqjes në Kosovë dhe se nuk do të tolerojnë më status quo-në, sepse, siç thekson ai, e shohin atë si kërcënim për sigurinë rajonale.

Misini tha për Kosovo online, lidhur me qëndrimin e Perëndimit ndaj krizës së re institucionale në Kosovë, se Prishtina zyrtare rrezikon mungesën e njohjeve të reja, por edhe largimin e investitorëve strategjikë.

“Kosova rrezikon të mos marrë njohje të reja dhe t’i pezullohen proceset e integrimit në organizatat ndërkombëtare”, tha ai.

Qasje e ndryshme e BE-së dhe SHBA-së

Studiuesi i studimeve të sigurisë Nikolla Vujinoviq theksoi se bashkësia ndërkombëtare nuk do ta shohë me sy të mirë një krizë të re institucionale në Kosovë, por se qasja e Bashkimit Evropian dhe e Shteteve të Bashkuara të Amerikës do të jetë e ndryshme.

Vujinoviq tha për Kosovo online se BE-ja do të insistojë në arritjen e një marrëveshjeje, ndërsa SHBA-ja mund t’i ofrojë mbështetje presidentes së Kosovës Vjosa Osmani për një mandat tjetër.

“Nuk do të jenë dashamirës, por këtu duhet të bëjmë një dallim. Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të kenë një këndvështrim disi të kundërt. Nga të gjitha gjasat, Osmani është favorite e SHBA-së, dhe nëse kjo krizë zgjedhore do ta ndihmojë që ajo të marrë një legjitimitet të ri, mendoj se Amerika do ta mbështesë këtë. Ndërsa BE-ja do të insistojë, dhe besoj se edhe ambasadorët e kanë kërkuar këtë nga Kurti, që të arrihet një marrëveshje dhe të mos hyhet në procese të reja zgjedhore, sepse kjo do të shtyjë disa çështje”, tha Vujinoviq.

Siç ka theksuar, nëse Kosova bie në një krizë të re politike, nuk do të mund t’i drejtohet Bashkimit Evropian apo Shteteve të Bashkuara për këshilla apo për ndryshim të politikave, sepse nuk do të ketë institucione legjitime.

“Mendoj se BE-ja do të insistojë edhe te Gjykata Kushtetuese, jo hapur, por përmes lidhjeve miqësore, që të merret një vendim më i pranueshëm për qetësinë institucionale, ndërsa Amerika mund të mirëpresë procese të reja zgjedhore, sepse besoj se Osmani do të merrte edhe më shumë mbështetje me përkrahjen e tyre”, shtoi bashkëbiseduesi ynë.

Siç shtoi ai, marrëdhëniet e Kosovës me BE-në dhe SHBA-në tashmë janë mjaft të dobëta, prandaj në rast krize nuk do të mund të përkeqësoheshin edhe më shumë.

A do të ndikojë kriza institucionale në financimin nga BE-ja?

Sa i përket financimit nga Plani i Rritjes, bashkëbiseduesit tanë vlerësojnë se marrëveshjet që janë miratuar do të paguhen, por se, nëse qeveria mbetet në mandat teknik, mund të ketë vonesa në miratimin e marrëveshjeve të ardhshme.

Sipas profesorit të ekonomisë Shkumbin Misini, financimi nga Plani i Rritjes i BE-së mund të vihet në pikëpyetje nëse kriza politike rrezikon reformat në Kosovë.

“Meqenëse zbatimi dhe ndryshimet kërkojnë kohë, Plani i Rritjes 2024–2027 mbart rrezik sa i përket përdorimit të mjeteve financiare në përputhje me reformat. Nëse mosmarrëveshjet institucionale rrezikojnë kushtet e rrepta të reformave, paratë do të mbeten të ngrira në fondet e Brukselit, edhe nëse marrëveshja miratohet shpejt”, përfundoi Misini.

Nga ana tjetër, Millosh Pavkoviq rikujton se legjislatura e dhjetë e Kuvendit të Kosovës, në një periudhë shumë të shkurtër, ratifikoi marrëveshjet që i mundësojnë Kosovës të marrë mjete të caktuara financiare dhe ai nuk beson se kjo do të ndalet nëse Kosova hyn në një krizë të re politike.

“Mendoj se kushti ishte ratifikimi i marrëveshjes dhe miratimi i agjendës së reformave, gjë që ky kuvend arriti ta bëjë në këtë periudhë të shkurtër. Mendoj se këto kushte janë përmbushur. Sigurisht që do të ketë vonesa në zbatimin e hapave për këstet e ardhshme, por për financimet e mëparshme nuk besoj se do të ketë probleme”, përfundoi bashkëbiseduesi ynë.

Nikolla Vujinoviq vlerëson se kriza ekonomike nuk do të kushtëzohet aq shumë nga paqëndrueshmëria institucionale, sepse buxheti tashmë është miratuar, por ardhja e parave nga Bashkimi Evropian mund të vihet në pikëpyetje.

“Dhe kjo është shtysa kryesore investuese e ekonomisë së Kosovës, prandaj nga ajo anë mund të ketë disa çekuilibra ekonomikë, por kriza si krizë, kam frikë, do të varet më shumë nga rrethanat gjeopolitike të luftës në Lindjen e Mesme sesa nga paqëndrueshmëria institucionale e Kosovës dhe Metohisë”, tha ai.

Sa i përket financimit nga Plani i Rritjes, bashkëbiseduesi ynë thekson se nuk është çështja nëse Plani i Rritjes do të zbatohet apo jo, por cila pjesë e tij.

“Në tërësi nuk do të mund të zbatohet; disa afate tashmë kanë skaduar, ndërsa disa të tjera janë afër skadimit. Nëse paqëndrueshmëria institucionale vazhdon, mund të presim disa modifikime. Natyrisht, për mjetet zhvillimore të Bashkimit Evropian gjithmonë negociohet me Komisionin Evropian, prandaj nuk do të çuditesha, duke pasur parasysh se BE-ja dhe Komisioni Evropian e shohin me njëfarë mirëkuptimi Kosovën si shtet, gjë që për mua është shumë e dëmshme për rajonin, që ata të mund të bien dakord dhe ta modifikojnë përsëri Planin e Rritjes”, përfundoi Vujinoviq.