Kur fjalët zëvendësojnë bombat: A vazhdon ende propaganda e luftës në Kosovë?

Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës dhe Metohisë (AGKEM) dhe Asociacioni i Gazetarëve të Serbisë (AGS) njoftuan Federatën Ndërkombëtare (IFJ) dhe Federatën Evropiane të Gazetarëve (EFJ), si dhe shtatë organizata të tjera ndërkombëtare të mediave dhe gazetarëve, se informacione të rreme janë ripublikuar në ueb-faqen e RTK-së në serbisht dhe shqip, që 20 vjet më parë ishte shkas për ngjarjen e njohur në opinionin botëror si Pogromi i Marsit. Për bashkëbiseduesit e Kosovo online, ky është vetëm i fundit në një seri shembujsh të propagandës së luftës që mori vrull të plotë gjatë bombardimeve të NATO-s ndaj RFJ-së në vitin 1999.

Në një fjalim drejtuar mediave ndërkombëtare, u tha se informacionet e rreme për fajin e komunitetit serb për tragjedinë e fëmijëve shqiptarë, shkaktuan shpërthimin e trazirave më 17 mars 2004, ku mbetën të vrarë 19 persona, u shkatërruan 39 kisha dhe manastire, u dogjën fshatra dhe zona urbane, më shumë se 900 u rrahën dhe u keqtrajtuan dhe rreth 4000 serbë u dëbuan.

Për shkak të kësaj ngjarje, të paktën 50 punonjës të televizionit në gjuhën serbe RTK2 dhe redaksisë serbe të RTK1, përfshirë drejtoreshë, gazetarë, redaktorë, kameramanë, redaktorë e të tjerë, deklaruan se po distancohen plotësisht nga teksti i diskutueshëm. për trazirat e marsit, duke kërkuar që në këtë drejtim të hetohet përgjegjësia profesionale.

“Teksti i publikuar në portalin RTK në gjuhën serbe, i publikuar më 17 mars me rastin e përvjetorit të dhunës së marsit, nuk paraqet përmbajtjen që ata kanë shkruar, gjegjësisht ajo që është raportuar nga kanali televiziv RTK2 dhe programi në gjuhën serbe RTK1. Ky tekst është marrë nga gjuha shqipe, i përkthyer dhe botuar në gjuhën serbe, por nuk është produkt i vendimeve gazetareske apo editoriale të redaksive serbe. Duhet theksuar se portali rtklive.com/rtk2, faqja në Facebook e RTK2 dhe kanali YouTube nuk janë nën kontrollin e RTK2”, thuhet në deklaratën e punonjësve.

Kryetarja e Asociacionit të Gazetarëve të Kosovës dhe Metohisë (AGKEM) Ivana Vanovac thotë se të gjithë e kanë të qartë se arsyeja e pogromit të marsit ishte lajmi i rremë dhe se është e papranueshme që ajo të përsëritet 20 vjet më vonë, prandaj tek organizatat ndërkombëtare mediatike do të insistohet që kjo ngjarje të zbardhet plotësisht.

"Ne absolutisht nuk do të ndalemi derisa, së paku, të gjitha ato institucione dhe organizata të flasin dhe të dënojnë një sjellje të tillë joprofesionale të shërbimit publik në këtë fushë," përfundon Vanovac.

Ajo thekson se është detyrë e gazetarëve që të përcjellin të vërtetën dhe të ekspozojnë gjithmonë lajmet e rreme, pa marrë parasysh se kjo punë mund të zgjasë për disa vite.

“Detyra e gazetarit është gjithmonë të demaskojë lajmet e rreme. Qoftë nesër, pasnesër ose një muaj nga tani, dhe ndonjëherë duhen vite kërkime për të hedhur poshtë diçka. Por puna ynë është gjithmonë e vërteta. Çdo lajm i rremë duhet të mohohet në një moment, të korrigjohet dhe kushdo që qëndron pas tij duhet të mbajë përgjegjësi, sepse ne pamë, në shembullin e 17 marsit, se mund të shkaktojë viktima të mëdha”, tha Vanovac.

Ajo tregon se puna më e vështirë dhe që kërkon kohë është të provosh se disa informacione janë të pasakta.

“Sapo publikohet lajmi i rremë, bëhet dëmi dhe koha që kalon deri në mohimin e tyre përcakton se sa dëm do të bëhet”, theksoi Vanovac.

Gazetari Vlladimir Radomiroviq vlerëson se ngjarja e disa ditëve më parë është dëshmi se propaganda e luftës e filluar në vitin 1999 nuk është ndalur asnjëherë.

“Lufta dhe propaganda e pasluftës vazhdon e pandërprerë me egërsi dhe është e qartë se objektivi janë serbët dhe komuniteti serb në Kosovë e Metohi. Vetëvendosja në ditën e vuajtjes së serbëve thotë se janë vrarë fëmijë shqiptarë dhe se serbët kanë vrarë edhe shqiptarë më 17 mars. Sikur të mos jemi dëshmitarë të asaj që ka ndodhur, sikur të mos e dimë se çfarë ka ndodhur në të vërtetë dhe çfarë lloj propagande është bërë nga RTK dhe mediat shqiptare në vitin 2004”, thotë Radomiroviq.

Ai beson se një raportim i tillë është pasojë e faktit se askush nuk është mbajtur përgjegjës për faktin se një lajm i rremë është publikuar në vitin 2004.

“Ata gazetarë dhe redaktorë vazhdojnë të punojnë në mediat kryesore shqiptare. Vetëvendosja ka treguar edhe një herë se qëllimi i saj i vetëm është persekutimi i plotë i popullit serb nga Kosova dhe Metohia dhe është e pabesueshme që ambasadorët perëndimorë në Prishtinë dhe qeveritë perëndimore të mos reagojnë ndaj kësaj urrejtjeje të dukshme kombëtare ndaj një komuniteti në KdheM”, beson Radomiroviq.

Sipas fjalëve të tij, ngjarjet e fundit janë vetëm vazhdimësi e propagandës që arriti kulmin menjëherë para dhe gjatë bombardimeve të NATO-s ndaj RFJ-së së atëhershme.

“Çdo luftë përfshin propagandë, veçanërisht kur keni dallimin në fuqinë mediatike që kishim në 1999 dhe pak para atij viti kur Perëndimi kishte të gjitha mediat në anën e tij, e Serbia dhe RFJ nuk mund ta kundërshtonin atë në mënyrë efektive”, thotë Radomiroviq.

Si shembullin më të rrezikshëm të shpërndarjes së informacionit të rremë, ai përmend pretendimet e mediave perëndimore në fillim të bombardimeve për ekzistencën e një plani sekret në Serbi dhe aksionin "Operacioni Patkoi", i cili gjoja kishte për qëllim spastrimin etnik, dëbimi i shqiptarëve nga Kosova.

“Më vonë kemi marrë vesh se shërbimi bullgar ia ka dorëzuar shërbimit gjerman dhe se është dorëzuar nga shërbimi gjerman në media, të cilat e kanë nxjerrë atë informacion pa asnjë verifikim. Kjo çoi në aktakuzën kundër Sllobodan Millosheviqit gjatë luftës dhe në gjithçka që patëm mundësinë të shihnim”, ka theksuar Radomiroviq.

Ai rikujton gjithashtu se zyrtarë të lartë të NATO-s kanë pohuar se në stadiumin e FC Prishtinës ka pasur një kamp përqendrimi në të cilin ndodheshin 100 mijë shqiptarë dhe se ky informacion është mohuar, ndër të tjera, falë faktit se korrespondenti i atëhershëm i AFP-së, Aleksandar Mitiq shkoi në stadium dhe verifikoi se nuk ishte saktë.

Radomiroviq thotë se NATO në një moment e kuptoi se po e humbiste luftën mediatike, për këtë arsye punësoi një ekspert mediatik nga kryeministri i atëhershëm britanik.

“Kur NATO ndjeu se po fillonte të humbiste luftën mediatike, se po vinin imazhe vuajtjesh që nuk u përshtateshin vendeve anëtare, Toni Bler dërgoi këshilltarin e tij për media, Alistair Campbell në selinë e NATO-s për të ndihmuar. Kur treni u sulmua në grykën e Gërdelicës, kur ishte e qartë se një objektiv civil ishte goditur, se dhjetëra civilë ishin vrarë, NATO, me bindjen e Campbell, përshpejtoi pamjet nga kamera e aeroplanit që synonte treni për të bërë të duket se treni po vinte me një shpejtësi të papritur të madhe dhe se piloti nuk kishte mundësi të reagonte, edhe pse e vërteta ishte se ai mund ta shihte trenin dhe se po synonte qëllimisht për të shkaktuar aq shumë vuajtje sa e mundur”, thotë Radomiroviq.

Ai përmend rastin e bombardimit të RTS-së më 26 prill 1999 si një nga shembujt më tragjikë të propagandës së luftës.

“Kur NATO shënjestroi RTS-në në prill 1999 dhe vrau 16 dhe plagosi dhjetëra kolegë tanë, mediat perëndimore heshtën dhe madje e mbështetën atë. Në Uashington, kur Richard Holbrooke solli lajmin se RTS ishte bombarduar, në auditor shpërthyen duartrokitje. Falë asaj propagande të përgjithshme, gazetarët amerikanë e mbështetën vrasjen e kolegëve të tyre në Beograd”, thotë Radomiroviq.

Sipas tij, propaganda e vitit 2003 ka qenë model sipas të cilit mediat perëndimore kanë raportuar edhe në luftërat e mëvonshme.

“Bombardimi i RFJ-së, d.m.th propaganda që u zbatua me sukses, solli edhe propagandën në vitin 2003, para sulmit në Irak, kur të gjitha mediat në Perëndim e mbështetën sulmin ndaj shtetit sovran dhe transmetuan trillime dhe gënjeshtra të dukshme nga zyrtarët e tyre se Iraku ka armë të shkatërrimit në masë”, thotë ai.

Ai vlerëson se disa vende lindore, si Kina, Rusia, Katari apo Arabia Saudite, kanë lançuar mediat e tyre për të rivalizuar ato nga perëndimi dhe se është thelbësore që Serbia të ketë përfaqësues profesionistë të mediave, të cilët do të dinë të kundërshtojnë çdo formë të propagandës.

“Serbia mund të mbrohet vetëm me media të forta, gazetarë profesionistë në punën e tyre, që flasin disa gjuhë të huaja dhe mund të komunikojnë në mënyrë të barabartë me kolegët e tyre nga perëndimi dhe lindja, për të shpjeguar situatën në Serbi, që të shpjegojnë se çfarë po ndodh, se Serbia nuk është as një vend që dëshiron të persekutojë disa minoritete në territorin e saj, as një vend që dëshiron konflikte apo luftë, por një vend demokratik dhe i lirë që dëshiron të komunikojë me të gjitha vendet në botën”, përfundon Radomiroviq.

Në vitin 2012, gazetarët gjermanë Jo Angerer dhe Matthias Werth bënë një dokumentar për propagandën e luftës së NATO-s në vitin 1999, "Filloi me një gënjeshtër".

Ndër të tjera, ata dëshmuan jo vetëm se nuk kishte plan të fshehtë “Patkoi”, se nuk kishte kamp përqendrimi në stadiumin e FC Prishtinës, por se nuk kishte krime lufte që u atribuoheshin serbëve.

“Kur dëgjoj se po ndërtohet një kamp përqendrimi në Prishtinë, kur dëgjoj se janë sjellë prindër dhe mësues dhe se mësuesit po pushkatohen para fëmijëve”, foli në vitin 1999 Ministri gjerman i Mbrojtjes Rudolf Scharping.

Gazetarët gjermanë e gjetën Shaban Kelmendin, i cili jeton pranë stadiumit dhe gjatë gjithë luftës ishte në Prishtinë.

"E shihni vetë, nga këtu shikojmë direkt në stadium dhe gjithçka shihet bukur. Nuk ka pasur asnjë të burgosur apo peng në atë kohë. Stadiumi është përdorur gjithmonë vetëm si platformë për ulje helikopteri", tha Kelmendi.

Scharping gjithashtu pohoi se më 29 janar 1999, forcat serbe kryen një masakër të civilëve në fshatin Rugovë. Ai tregoi foto të të vrarëve, ndërsa titujt e gazetave ishin “Prandaj po bëjmë luftë”. Mirëpo, ai nuk i tregoi pamjet e pjesëtarëve të vrarë të UÇK-së, ku shiheshin çizmet ushtarake, uniformat me shenja, e pranë tyre armë dhe letërnjoftime ushtarake.

“Ishte fare e qartë se nuk ishte maskë e popullatës civile sepse, sipas raporteve të OSBE-së, vetë komandantët e UÇK-së kanë thënë se aty kanë vdekur luftëtarët për kauzën e madhe të shqiptarëve”, dëshmoi në këtë film gjenerali Heinz Lokway, një anëtar i Misionit të Verifikimit të OSBE.

Gazetarja Lilana Smajlloviq vlerëson se edhe pas 25 vitesh nga bombardimet e NATO-s propaganda e luftës është prezente dhe se ajo frikësohet se kjo narrativë do të vazhdojë, prandaj është e nevojshme të vërtetohen të gjitha faktet e padiskutueshme nga e kaluara, pavarësisht faktit se nuk do të ndryshonin mendimin e shqiptarëve apo të SHBA-së.

“Duhet të gjesh sa më shumë të vërtetën për hir të vetvetes dhe gjithmonë duhet t'i tregosh popullit tënd se ke vendosur gjithçka që mund të vërtetohet dhe se qëndrimi yt ndaj besueshmërisë dhe së vërtetës është i ndryshëm nga armiqtë e tu. Është një armë shumë e rëndësishme. Dhe nuk duhet të dekurajohemi aspak që nuk arritëm ta ndryshonim deklaratën e Kurtit dhe që nuk arritëm të ndryshonim qëndrimin e Uashingtonit. Është e rëndësishme për ne që të dokumentojmë çdo gjë të vogël sa më shumë që të jetë e mundur dhe të tregojmë se na intereson dhe se na intereson se çfarë mendojnë njerëzit tanë, pavarësisht nëse janë automatikisht në anën tonë. Nuk mjafton kjo, duhet investuar për të vërtetuar gjithçka që mund të vërtetohet me fakte”, thekson Smajlloviq.

Ajo thotë se nuk është e habitur që 24 vjet nga 17 marsi, televizioni RTK dhe Lëvizja Vetëvendosje e Albin Kurtit, siç tha ajo, “ngjallën nga vdekja” një storie që u përgënjeshtrua në mediat perëndimore dhe u deklarua gënjeshtër si shkas për dhunë ndaj serbëve ishte mbytja e tre djemve shqiptarë të cilët serbët i detyruan të hidheshin në Ibrin e fryrë.

Smajlloviq shton se ky është një shembull flagrant i funksionit të propagandës dhe se frikësohet se kjo lloj narrative vetëm do të intensifikohet në vitet e ardhshme.

“Kush do ta vërejë që teksti është korrigjuar pasi është botuar? Vetëvendosje nuk e tërhoqi deklaratën e saj. Më vjen keq për kolegët e mi në RTK, por supozoj se ky është një shembull flagrant se ata janë në shërbim të një propagande të tmerrshme. Ata tani mund të mendojnë se kanë shpëtuar shpirtin duke ndryshuar dy fjali në ndonjë tekst në faqe, por në fakt asgjë nuk ka ndryshuar. Nga ky vit, nëse Kurti mbetet në pushtet, por ndoshta edhe nëse nuk qëndron, nëse kjo përfundon, do të intensifikohet. Në dhjetë vjet do të ndahemi vetëm në dy kampe. Ne do të tregojmë një histori, ata do të tregojnë një tjetër dhe askush nuk do të interesohet për atë që ka ndodhur realisht. Në të shumtën e rasteve askujt nuk i intereson se çfarë ka ndodhur realisht”, përfundon Smajlloviq.

Ajo thekson se një sasi e madhe informacioni që media perëndimore apo NATO publikoi në vitin 1999, para dhe gjatë bombardimeve, ishin shembuj klasikë të propagandës së luftës që kishin forma të ndryshme: nga e sofistikuara deri tek sulmuese intelektuale.

“Në Dorqoll, por edhe në pjesë të tjera të Beogradit u hodhën fletushka në të cilat në serbisht të keqe thuhej se ndërsa populli ka frikë nga bombat, Sllobodan Millosheviqi ka vila dhe jahte në Greqi. Ata nuk e kuptuan që fletëpalosje të tilla janë për ne një lidhje me Gjermaninë naziste dhe se nuk kanë asnjë efekt”, ka deklaruar ajo.

Si shembuj shumë më të rëndë dhe më të spikatur të propagandës së luftës, Smajlloviqi vë në dukje rastin e Reçakut, ekzekutimet masive të supozuara në stadiumin e Prishtinës, por edhe krimet e supozuara të Zheljko Ražnatoviq Arkanit, si dhe dëshminë në Hagë të një gazetari që pak vite më parë ishte shpallur viktimë e “forcave serbe” nga NATO.

“Ata hoqën dorë nga Reçaku si masakër edhe në gjyqin e Sllobodan Millosheviqit dhe të tjerëve. Ne e dimë se Walker ishte duke pritur për ndonjë incident dhe se ai menjëherë deklaroi se njerëzit në atë fshat ishin vrarë nga plumbat në pjesën e pasme të kokës. E dini, gjëja më e keqe për propagandën më të keqe të luftës është kur autoritetet shtetërore dhe blloqet e shteteve e organizojnë atë. Askush nga NATO, Brukseli apo Uashingtoni nuk do të thotë 'Kjo nuk është e vërtetë, kjo nuk ka ndodhur'. Prandaj fiton propaganda që ka mbështetjen e fortë politike të dikujt”, shpjegon Smajlloviq.

Ajo kujton se në fillim të luftës, mediat perëndimore tashmë kishin njoftuar se stadiumi i FC “Prishtina” në Prishtinë ishte kthyer në një kamp përqendrimi për 100 mijë shqiptarë në imitim të stadiumit kombëtar në Santiago në vitin 1973 në Kili.

“Por ju kishit një korrespondent nga LA Times i cili menjëherë vërtetoi se ishte një nga gënjeshtrat më të mëdha”, thotë Smajlloviq.

Ngjashëm ka qenë, thotë ai, me rolin e pretenduar të Zheljko Ražnatoviq Arkanit në vitin 1999 në Kosovë.

“Kur nisi bombardimi, të gjithë gazetarët amerikanë u vendosën në Hyatt, aty u vendos edhe Arkani dhe kujdesej që gazetarët ta shihnin çdo ditë. Pastaj shikuam një reportazh në të cilin George Robertson, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, informonte se Arkan dhe trupat e tij po vrisnin civilë shqiptarë në Kosovë. Gazetarët perëndimorë e panë atë raport dhe e dinin që Arkani ishte aty, në hotel, por askush nuk e mohoi Robertson. Mendoj se ishte marrëzi që ata të debatonin me Sekretarin e Përgjithshëm të NATO-s”, thotë Smajlloviq.

Ajo shton se dëshmia e ish-redaktorit të Koha Ditore në Tribunalin e Hagës kundër Sllobodan Millosheviqit ishte në prag të absurditetit.

“Millosheviqi e pyeti “Nato njoftoi se je vrarë?”. Ai u përgjigj në mënyrë lakonike se ishte e vërtetë, por nuk donte ta mohonte atë informacion në atë kohë për të mos diskredituar NATO. Për ne ishte humor, por pikërisht kështu veproni në luftë”, thotë Smajlloviq.

Edhe Zoran Stankoviq, gazetari nga Graçanica, vlerëson se propaganda e luftës është ende e pranishme në Kosovë dhe se shumë media sot favorizojnë dezinformatat apo lajmet sensacionale të drejtuara kundër serbëve, sepse ata sigurojnë jetesën prej saj.

“Kundër dezinformatave mund të luftojmë vetëm me informacionin e duhur, por në thelb shumë media sot pëlqejnë dezinformata, ata jetojnë mbi të. Për ta gjëja më e rëndësishme është krijimi i një senzacion, qoftë edhe false. Dhe për sa kohë të jemi skllevër të atij sensacionalizmi, asgjë nuk do të ndryshojë në gazetari. Përkundrazi, do të jetë edhe më keq”, thotë Stankoviq.

Duke tërhequr një paralele mes propagandës së luftës nga viti 1999 dhe raportimit të mediave në Kosovë sot, Stankoviq vlerëson se propaganda ka pasur gjithmonë dhe se ajo është e përditshme.

“Kjo ndodh çdo ditë dhe sot. Dhe jo vetëm kur bëhet fjalë për lajmet, por edhe rrjetet sociale, që sot mund t'i quajmë media. Por, për fat të keq, disavantazhi ynë i madh është mos njohja e gjuhës shqipe, ndaj nuk arrijmë të ndjekim gjithçka dhe të shohim gjithçka që botohet atje. Pothuajse çdo ditë ka media që nxisin të paktën një lajm që në një farë mënyre do t'i portretizojë serbët në një kontekst të keq ose do të kujtojë diçka që në një farë mënyre vetëm do të nxiste urrejtje. Fatkeqësisht, për këtë na ndodhin gjëra të tilla”, paralajmëron Stankoviq.

Duke kujtuar propagandën që shënoi periudhën para dhe gjatë vitit 1999, ky gazetar thotë se spin-i dhe shpërndarja e lajmeve të rreme u intensifikua para luftës, kur në Kosovë u hapën më shumë media dhe gazeta shqiptare.

“Gjithmonë ka pasur propagandë. Në vitet e fundit para vetë luftës, ajo rrotullim filloi, atë lajm të rremë. Me shfaqjen dhe vërshimin e më shumë mediave private, atëherë u shfaqën shumë gazeta të reja shqiptare. Ata fjalë për fjalë filluan të publikojnë edhe fotografi që ishin shumë shpesh false, pra të redaktuara. Epoka e lajmeve të rreme dhe sigurisht besimit të çmendur në çdo gjë dhe gjithçka që publikojnë mediat ka filluar. Nuk besoj se ka ndryshuar asgjë deri më sot. Ajo ekziston edhe sot”, thekson Stankoviq.

Si një nga shembujt e fundit, ai përmend raportimin e RTK-së për 20 vjetorin e 17 marsit.

Ai thotë se pavarësisht se mediat shqiptare e dinin të vërtetën dhe se 20 vite më parë u përgënjeshtrua me shpejtësi lajmi se serbët ishin fajtorë për vdekjen e djemve shqiptarë, ajo histori u përsërit.

“Ajo fjali, e formuluar pak më ndryshe, merr një konotacion krejtësisht tjetër për lexuesin”, përfundon Stankoviq.