Lufta në Lindjen e Mesme – cilat janë rreziqet e sigurisë dhe ekonomike për Ballkanin Perëndimor?

Pasi Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Izraeli sulmuan Iranin, dhe pas kundërpërgjigjes së Iranit me raketimin e bazave amerikane në Lindjen e Mesme, në publik u shfaqën spekulime për rreziqe të mundshme për Ballkanin Perëndimor. Vëmendje e veçantë është përqendruar te Shqipëria, e cila ka marrëdhënie të tensionuara me Teheranin zyrtar, si dhe te Kosova, ku ndodhet baza amerikane Kamp Bondstil. Megjithatë, analistët nga rajoni për Kosovo online vlerësojnë se një sulm i drejtpërdrejtë ndaj Ballkanit Perëndimor është pak i mundshëm, por paralajmërojnë se konflikti mund të sjellë pasoja serioze ekonomike.

Shkruan: Jellena Novakov

Ambasadori i Iranit në Spanjë, Reza Zabi, së fundmi deklaroi se Teherani ka të drejtë të “reagojë ndaj agresionit të paligjshëm” dhe, në përputhje me këtë, të sulmojë bazat amerikane në Evropë nëse është e nevojshme. Baza britanike në Qipro u sulmua më 2 mars, pas së cilës ambasadori i Izraelit në Kroaci, Gari Koren, paralajmëroi se edhe Evropa Juglindore është e ekspozuar ndaj një rreziku serioz, duke pasur parasysh rrezen e veprimit të disa raketave iraniane që, sipas tij, arrijnë deri në 2.000 kilometra largësi.

Zyrtarët izraelitë publikuan gjithashtu një hartë të rrezes së raketave iraniane, duke pretenduar se ato mund të arrijnë deri në Evropë, përfshirë edhe Kosovën.

Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, në bisedimet me zyrtarë botërorë ka shprehur shqetësim për përshkallëzimin e konfliktit në Lindjen e Mesme dhe ka theksuar se ruajtja e paqes dhe stabilitetit është me rëndësi vendimtare jo vetëm për atë rajon, por edhe për sigurinë globale.

Serbia mbështet fuqishëm uljen e tensioneve, përmbajtjen dhe zgjidhjen e të gjitha mosmarrëveshjeve përmes dialogut dhe mjeteve diplomatike, ka theksuar Vuçiq.

Maqedonia e Veriut është rreshtuar në krah të SHBA-së dhe Izraelit, ndërsa ministri i Jashtëm Timço Mucunski deklaroi se Shkupi qëndron pranë aleatëve të tij amerikanë në përballjen me, siç tha ai, kërcënimet destabilizuese në Lindjen e Mesme.

“Shtetet e Bashkuara të Amerikës e kanë bërë të qartë se diplomacia është gjithmonë opsioni i parë – por parandalimi mbetet thelbësor kur ekzistojnë rreziqe të besueshme”, shkroi Mucunski në rrjetin “X”.
Kosova, si vendi që pret bazën më të madhe amerikane në Evropën Juglindore, gjithashtu ka mbështetur SHBA-në dhe Izraelin. Kryeministri Albin Kurti deklaroi se institucionet kanë ndërmarrë të gjitha masat e nevojshme për ruajtjen e rendit dhe sigurisë në Kosovë dhe se po ndjekin me kujdes zhvillimet në Lindjen e Mesme, si dhe implikimet e mundshme për Kosovën dhe rajonin. Presidentja Vjosa Osmani vlerësoi se për popullin iranian ka ardhur “ora e lirisë” falë presidentit të SHBA-së Donald Trump.

Sa i përket rrezikut nga Irani, Shqipëria është në një pozicion më të pafavorshëm krahasuar me vendet e tjera të rajonit. Autoritetet në Tiranë dëbuan ambasadorin iranian në vitin 2022, pasi akuzuan autoritetet iraniane për një sulm kibernetik. Grupet iraniane të hakerëve vitin e kaluar përsëri i drejtuan kërcënime Shqipërisë, ndërsa mediat së fundmi raportuan se Irani po shqyrton mundësinë e një sulmi ndaj bazës Ashraf-3 në Manzë të Shqipërisë, ku ndodhet selia e organizatës opozitare iraniane MEK.
Përveç kësaj, kryeministri shqiptar Edi Rama muajin e kaluar zhvilloi një vizitë pune në Izrael, ku u konfirmuan marrëdhëniet e mira mes dy vendeve. Javën e kaluar ai deklaroi se mbështet operacionin e SHBA-së dhe Izraelit kundër Iranit dhe paralajmëroi se Tirana do ta shpallë Gardën Revolucionare organizatë terroriste.

Aleanca e Shqipërisë me SHBA-në

Megjithatë, ekspertët e sigurisë janë të ndarë në lidhje me rreziqet për Shqipërinë. Ilir Kula deklaroi se Shqipëria duhet të marrë në konsideratë edhe rrezikun e sulmeve kibernetike, si dhe skenarë më të gjerë në rast të një përshkallëzimi të konfliktit. Nga ana tjetër, profesori dhe eksperti i sigurisë Xhavit Shala thotë se nuk e sheh praninë e MEK-ut si një faktor shtesë që kërcënon Shqipërinë nga sulmet iraniane, duke treguar gjithashtu anëtarësimin e vendit në NATO.

Analisti politik, prof. Dr. Zylyftar Bregu, pajtohet se nga të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria mbështet më shumë veprimet e SHBA-së dhe Izraelit në Iran, por megjithatë, ai nuk pret që kjo të shkaktojë një konflikt të drejtpërdrejtë midis Tiranës dhe Teheranit. Megjithatë, për Kosovo online, rajoni do të ndiejë pasojat ekonomike të konfliktit në Lindjen e Mesme, përfshirë rritjen e çmimeve të naftës dhe gazit.

“Së pari, kemi pasoja ekonomike të shkaktuara nga ky konflikt, dhe ato janë pasoja globale. Nuk mund t’i shmangemi kësaj. Siç po shohim, pritet rritje e çmimit të naftës dhe produkteve të gazit, gjë që do të ndikojë menjëherë në ekonomi, në të gjitha fushat e saj. Ky ndikim, edhe pse global, megjithatë është pasoja më e thjeshtë dhe më e vogël në krahasim me pasojat e tjera të kësaj lufte”, thekson Bregu.
Profesori nënvizon mbështetjen shqiptare për SHBA-në dhe Izraelin, si dhe ndërprerjen e marrëdhënieve diplomatike mes Tiranës dhe Teheranit, por megjithatë nuk pret një sulm të Iranit ndaj Shqipërisë.

“Kur flitet për luftë, gjëja e parë që na vjen ndër mend janë pasojat për jetët e njerëzve. Pasojat janë të drejtpërdrejta dhe të tërthorta. Me pasoja të drejtpërdrejta nënkuptojmë pjesëmarrjen e palëve në konflikt dhe, në këtë kuptim, rajoni ynë është larg kësaj lufte. Megjithatë, në rajonin tonë duhet të bëjmë një dallim. Shqipëria është gjeografikisht e largët (nga Lindja e Mesme), por për shkak të veprimeve të saj, për shkak të qëndrimeve të saj, nuk është larg, ndryshe nga vendet e tjera të rajonit. Dallimi i parë është se në Shqipëri kemi një komunitet të opozitës iraniane, gjë që ndikon në marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Iranit. A është ky detaj, apo ky angazhim i Shqipërisë, një motiv për konflikt mes dy vendeve? Jo. Po të ishte kështu, konflikti do të kishte ndodhur edhe më herët. Kësaj duhet t’i shtojmë faktin se Shqipëria ka ndërprerë marrëdhëniet diplomatike me Iranin. Ajo dëboi ambasadën iraniane nga Tirana. Nuk kemi më marrëdhënie diplomatike dhe kjo është gjithashtu një arsye tjetër për probleme”, thotë Bregu.

Ai vlerëson se ekziston mundësia që në Teheran të merret në konsideratë një sulm ndaj Shqipërisë, por se për momentin të gjitha pretendimet për këtë janë lajme të rreme.

“Megjithatë, nuk jam i prirur të besoj se do të ketë pasoja të drejtpërdrejta për ne ose se do të realizohet ajo që po përflitet, e që unë e konsideroj lajm të rremë, sipas të cilit Irani ka parashikuar një sulm ndaj Shqipërisë. Kjo mund të ndodhë, por logjika na thotë se këto lajme deri tani janë të rreme. Pra, kjo mund të jetë një mundësi reale për të cilën mund të diskutohet në qeverinë iraniane, por lajmet nga burime serioze nuk na thonë diçka të tillë. Për momentin bëhet fjalë për lajme të rreme”, theksoi ai.
Kërcënim i drejtpërdrejtë dhe pasoja ekonomike

Marko Savkoviq nga fondi ISAK thotë për Kosovo online se konflikti në Lindjen e Mesme nuk paraqet rrezik të drejtpërdrejtë për vendet e Ballkanit Perëndimor, duke vlerësuar se mosmarrëveshjet e mëparshme diplomatike midis Tiranës dhe Teheranit nuk do të përhapen. Për Ballkanin Perëndimor, thekson ai, rreziku më i madh janë pasojat ekonomike – inflacioni dhe rritja e çmimeve, veçanërisht e derivateve të naftës.

Savkoviq thotë se zgjerimi i mëtejshëm i konfliktit në territorin e shteteve aleate të SHBA-së do të ishte një formë e terrorizmit shtetëror, gjë që do të shkaktonte reagimin e Bashkimit Evropian, i cili do të priste që vendet e Ballkanit Perëndimor të ndjekin shembullin e tyre. Kujton gjithashtu se ndër shtetet e rajonit vetëm Shqipëria ka pasur mosmarrëveshje të hapura me Teheranin.

“Nuk mendoj se vetë Ballkani Perëndimor është drejtpërdrejt i rrezikuar. I vetmi shtet që ka pasur një shkak shumë konkret për konflikt me Iranin ishte Shqipëria. Shqipëria dëboi një grup që lidhet me regjimin në Teheran. Irani iu përgjigj kësaj me një sulm kibernetik. Ky ishte një nga incidentet më serioze kibernetike në këto hapësira, por përtej kësaj aktualisht nuk shoh diçka më shumë”, thotë Savkoviq për Kosovo online.

Duke folur për pasojat indirekte të konfliktit në Lindjen e Mesme për vendet e Ballkanit Perëndimor, ai thekson se pasojat ekonomike do të ndihen shumë shpejt.

“Ngushtica e Hormuzit është mbyllur, ndërprerje e naftësjellësve, goditje ndaj terminaleve të naftës... Kjo përfshin një pjesë të madhe të tregtisë globale të derivateve të naftës. Do të ketë rritje të çmimeve. Ajo ende nuk është shumë e madhe, do të shohim se si do të reflektohet në çmimet e tjera. Zakonisht pason rritja e çmimeve dhe inflacioni”, shpjegon ai.

Ekzistojnë edhe spekulime për nisjen e një vale të re migratore, thotë Savkoviq, duke shtuar se është herët për një vlerësim të tillë pasi ende nuk ka operacione tokësore në Iran, ndërsa Amerika për momentin e përjashton një mundësi të tillë.

Ajo që duhet t’i shqetësojë të gjitha shtetet e Ballkanit Perëndimor, shton ai, është fakti se nuk ka tregues që konflikti i ri në Lindjen e Mesme do të përfundojë shpejt.

“Përkundrazi, kemi analiza që tregojnë se kjo mund të zgjasë me muaj. Dhe pastaj, kam frikë, hyjmë në gjithçka që përmenda – rritje çmimesh, krizë migratore, prishje globale të zinxhirëve të furnizimit. Ky konflikt mund të na e komplikojë shumë jetën të gjithëve”, thotë Savkoviq.

Pa rrezik për Ballkanin Perëndimor

Analisti politik Risto Nikovski vlerësoi se situata në Lindjen e Mesme në përgjithësi nuk paraqet rrezik për Ballkanin Perëndimor, përveç nëse disa shtete vendosin të përfshihen drejtpërdrejt në sulmet izraelito-amerikane ndaj Iranit.

Nikovski theksoi se kjo ishte situata në Qipro, ku ndodhet baza britanike e sulmuar, por shtoi se lufta nuk do të zgjerohet.

“Në përgjithësi rajoni nuk është në rrezik përveç atyre që do të përfshihen drejtpërdrejt në operacionet e Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit. Ky ishte rasti me Qipron. Britanikët lejuan që bazat e tyre të përdoren për avionët amerikanë dhe tashmë pati një lloj hakmarrjeje – raketa fluturuan drejt Qipros. Të tjerët që nuk ekspozohen mendoj se nuk janë në rrezik. Personalisht besoj se kjo luftë nuk do të zgjerohet. Do të mbetet rreptësisht në atë rajon dhe duhet ta kuptojmë se ai rajon është në zjarr që nga Lufta e Dytë Botërore, në fakt që nga viti 1948 kur u formua Izraeli, dhe kjo do të vazhdojë”, tha Nikovski për Kosovo online.

Karakter lokal i konfliktit

Me vlerësimin se nuk ka rrezik për Ballkanin Perëndimor pajtohet edhe analisti politik Blerim Burjani. Ai për Kosovo online tha se përplasjet aktuale në Lindjen e Mesme kanë karakter lokal dhe se nuk ekziston rrezik real që ato të përhapen në rajone të tjera, pavarësisht shqetësimit të shprehur në Evropë.

“Nuk mendoj se lufta do të zgjerohet në rajone të tjera, këto janë konflikte lokale. Janë procese që quhen ciklike dhe që pas një kohe të caktuar do të ndalen. Shtetet evropiane kanë më shumë frikë sesa është realisht e nevojshme”, theksoi Burjani.

Edhe pse nuk mendon se janë drejtpërdrejt të rrezikuara nga ky konflikt, Burjani vlerëson se vendet anëtare të BE-së janë zgjuar dhe këtë e tregojnë me rritjen e shpenzimeve buxhetore për NATO.

“Politika e Donald Trump ka bërë që vendet evropiane të fillojnë të realizojnë dhe planifikojnë buxhete të reja për mbrojtjen. Shtetet evropiane duhet të rrisin financimet që investohen në mbrojtje”, përfundoi Burjani.

KFOR vazhdon misionin

Se si e komentojnë situatën në Lindjen e Mesme dhe rreziqet për Ballkanin Perëndimor, e pyetëm edhe KFOR-in. Nga ky mision i NATO-s kanë deklaruar për Kosovo online se KFOR vazhdon të zbatojë mandatin e tij në Kosovë, pavarësisht situatës që po zhvillohet në Lindjen e Mesme.
Nga KFOR thanë se vazhdojnë të kontribuojnë në sigurinë e qytetarëve të Kosovës, në përputhje me mandatin e OKB-së.

“Pavarësisht konfliktit, KFOR vazhdon të përmbushë mandatin e tij për të kontribuar në një mjedis të sigurt për të gjithë njerëzit që jetojnë në Kosovë, në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara”, thuhet në deklaratën e KFOR-it.