Marrëveshja e Kumanovës, 25 vjet më vonë: Armëpushimi i dëshirave të mëdha dhe i shpresave të humbura

Kumanovski sporazum
Burim: Kosovo Online

Pikërisht një çerek shekulli më parë, në këtë ditë, në Kumanovë u nënshkrua Marrëveshja Ushtarako-Teknike, e cila i dha fund luftës 78 ditore ndërmjet NATO-s dhe ish-Jugosllavisë. Dispozitat e kësaj marrëveshjeje u përfshinë në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, e cila u miratua një ditë më vonë, më 10 qershor.

 

Negociatat për përfundimin e luftës filluan më 6 qershor në restorantin “Evropa 93”, në fshatin Bllacë në Maqedoninë e Veriut, vetëm 500 metra nga vendkalimi kufitar Gjeneral Jankoviq.

Ishte një tavernë ku edhe atëherë vinin vetëm ata me dëshira të mëdha dhe me shpresa të humbura.

Pas luftës, taverna mori një shenjë tregjuhëshe që tregonte se negociatat kishin filluar atje dhe pronarët ishin gjithmonë të gatshëm të kujtonin ndonjë detaj të ri pikant.

Sot ajo është e mbyllur dhe shihet vetëm mbi telin e autostradës së sapondërtuar. Shenja është ende aty, por flamuri dhe pankarta shqiptare “Poezi pa kufi, Bllacë – eksodi 1999” – i ka ngrënë koha.

 


Shumica e negociatave dhe nënshkrimeve u zhvilluan në aeroportin e Kumanovës, nën një tendë të madhe ushtarake, në pronësi të forcave të armatosura franceze.

Marrëveshja ushtarako-teknike ndërmjet Forcave Ndërkombëtare të Sigurisë (KFOR) dhe qeverive të atëhershme të RFJ-së dhe Serbisë u nënshkrua nga gjenerali i Ushtrisë Jugosllave Svetozar Marjanoviq, gjenerali i MPB-së së Serbisë Obrad Stevanoviq dhe gjenerali britanik Majkl Xhekson.

Dokumenti parashikonte vendosjen në Kosovë, nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara, të një pranie efektive ndërkombëtare civile dhe të sigurisë, pas miratimit të rezolutës së Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Sipas Marrëveshjes, forcat ndërkombëtare "janë të autorizuara të ndërmarrin të gjitha veprimet e nevojshme për të krijuar dhe ruajtur një mjedis të sigurt për të gjithë qytetarët".

Misioni i KFOR-it në fillim numëronte rreth 50.000 anëtarë, por sot është dhjetë herë më i vogël.

Për Beogradin zyrtar, KFOR-i është garantuesi i vetëm i sigurisë së serbëve në Kosovë.

Për Prishtinën është ekskluzivisht NATO, ndaj quhej edhe KFOR.

Përfaqësuesit e KFOR-it gjetën një zgjidhje kompromisi, prandaj quhen “Forcat e NATO-s të Kosovës – KFOR”.

“KFOR-i vazhdon të zbatojë mandatin e tij – bazuar në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së të vitit 1999 – për të siguruar një mjedis të sigurt dhe të sigurt për të gjitha komunitetet që jetojnë në Kosovë dhe lirinë e lëvizjes, në çdo kohë dhe në mënyrë të paanshme. Kfor është përgjigja e tretë e sigurisë, pas Policisë së Kosovës dhe EULEX-it, me të cilët punojmë në bashkëpunim të ngushtë”.

Ky është përfundimi i secilit prej njoftimeve të tyre. Pa përjashtim. Qofshin disa incidente apo i dhuruan pajisje sportive një shkolle.

Polemikat e MUT

Për njërin nga nënshkruesit e Marrëveshjes së Kumanovës, gjeneralin e pensionuar të policisë Obrad Stevanoviq, ky citat është çelësi i gjithçkaje.

Problemi i vetëm, thotë ai, është se nuk zbatohet siç është shkruar. Polemika.

“Edhe pas plot një çerek shekulli nga lidhja e Marrëveshjes Ushtarako-Teknike në Kumanovë, problemet e asaj marrëveshjeje, kontradiktat e asaj marrëveshjeje dhe disa çështje të tjera që kanë të bëjnë me atë marrëveshje janë pothuajse identike me atë dhjetë vjet më parë. Problemet kryesore të Marrëveshjes Ushtarako-Teknike janë moszbatimi i saj nga forcat ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe Metohi dhe keqinterpretimi dhe keqkuptimi”, thotë Stevanoviq për Kosovo online.

Si pikë kyçe të keqinterpretimit ai përmend mendimin se Marrëveshja e Kumanovës është nënshkruar me NATO-n.


Ai pretendon se kjo nuk është e vërtetë.

“Në fakt është lidhur një marrëveshje ushtarako-teknike me forcat ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara. Një fakt tjetër që shpesh keqinterpretohet është përbërja e forcave ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe Metohi, të cilat gjithashtu përbëhen nga forcat ndërkombëtare të sigurisë të Kombeve të Bashkuara, jo nga forcat e NATO-s. Problemi i tretë është dallimi i shpeshtë ndërmjet kushteve de jure dhe de facto në Kosovë dhe Metohi. Forcat ndërkombëtare të sigurisë janë de jure, forca të OKB-së dhe defakto veprojnë si forcat e NATO-s. Ju kujtoj se në përbërjen e atyre forcave kishte një numër të konsiderueshëm forcash nga vendet që nuk janë anëtare të NATO-s: Rusia, Ukraina, Jordania dhe disa vende të tjera”, sqaron ky gjeneral.

Nuk ka dyshim se kontributi më i madh i Traktatit të Kumanovës ishte përfundimi i luftës. Por, thekson ai, problemi është se nuk e përmbushi shpresën se do të sillte lirinë.

“Nën përgjegjësinë e forcave ndërkombëtare nga Kosova dhe Metohia, siç dihet, janë shpërngulur rreth 250 mijë njerëz. Kujtojmë se NATO-ja ka deklaruar si qëllim të agresionit parandalimin e një fatkeqësie humanitare. Fatkeqësia humanitare nuk ka ekzistuar para fillimit të agresionit të NATO-s dhe kjo dëshmohet me fakte të thjeshta. Para agresionit nga Kosova dhe Metohia janë dëbuar rreth 50 mijë persona në mënyrë sporadike dhe me fillimin e agresionit janë dëbuar rreth 800 mijë shqiptarë nga Kosova dhe Metohia”, thekson Stevanoviq.

I pyetur se cilat ishin arsyet kryesore që lidershipi i atëhershëm i RFJ-së të pranonte negociatat dhe marrëveshjen e paqes pas 78 ditëve të luftës, ai thotë se ishin disa prej tyre dhe njëra prej tyre ishte mjaft e fortë.


RFJ në atë moment nuk kishte një aleat të vetëm.

“Kina dhe Rusia gjithashtu nuk ishin në gjendje të ofronin asnjë ndihmë për Republikën Federale të Jugosllavisë. Pra, arsyeja për të nisur negociatat dhe për të përfunduar një marrëveshje ishte e qartë. Të gjitha resurset ushtarake të RFJ-së po shpenzoheshin pa mundësi gjetjeje dhe pa mundësi blerjeje të këtyre burimeve nga miqtë tanë. Rusia nuk kishte si të na jepte p.sh avionët luftarakë, sistemin e mbrojtjes kundërajrore etj. Ishte e qartë se do të pasonin pasoja të vështira për t'u mbajtur, të cilat deri atëherë ishin të vështira. “Ishte e qartë se në të ardhmen mund të përfundojmë në një situatë ku thjesht nuk kemi mjete për t'u mbrojtur”, thotë Stevanoviq.

Kush fitoi dhe kush humbi

Bashkëpunëtori hulumtues i Institutit për Kulturë Serbe në Leposaviq, dr Petar Ristanoviq, vlerëson se Marrëveshja ushtarako-teknike në Kumanovë i dha fund luftës në vitin 1999, pas së cilës shqiptarët fituan gjithçka dhe serbët humbën gjithçka.

“Serbët në thelb nuk morën asgjë, domethënë humbën pothuajse gjithçka. Nga mesi i qershorit dhe në dy muajt e ardhshëm, një numër i madh i serbëve u detyruan të ikin nga Kosova në territorin e Serbisë qendrore në një fluturim të pakontrolluar. Ata që mbetën në enklavat serbe dhe komunitetet më të mëdha serbe që arritën të mbroheshin, jetuan jashtëzakonisht të vështirë për dy vitet e ardhshme. Ata jetojnë shumë edhe sot. Dy muajt e ardhshëm, dy muajt e parë gjatë verës, dhe pastaj, për Zotin, dhe dy-tre vitet e ardhshme ishin një periudhë kur jeta e tyre ishte në rrezik praktikisht çdo ditë”, tha Ristanoviq për Kosovo online.

Ndryshe nga serbët, shqiptarët, shpjegoi ai, "pak a shumë e morën atë që prisnin".

“Së pari në praktikë, e më pas me shpalljen e pavarësisë. Një numër i madh i shteteve evropiane dhe perëndimore e kanë njohur pavarësinë e Kosovës, e cila sot kontestohet dhe është pothuajse pavarësi, por funksionon në atë vakum ligjor. Kosova po funksionon në atë mënyrë që mund të thuhet se shqiptarët morën pjesën më të madhe të asaj që kërkuan. Por shtrohet pyetja nëse ia ka vlejtur lufta, vuajtja dhe shkatërrimi”, thekson Ristanoviq.

Ai thekson se nga kjo distancë kohore, pyetja kryesore për historianët është nëse çmimi i paguar ishte shumë i lartë për atë që ishte marrë në Marrëveshjen e Kumanovës në krahasim me atë që ishte ofruar më parë gjatë negociatave të Rambujesë.

“Mendimi im është se çmimi ishte vërtet shumë i lartë, nëse shikojmë dallimet ndërmjet marrëveshjes që u ofrua në Rambuje dhe asaj që u nënshkrua në Kumanovë dhe asaj që pasoi më vonë - Rezoluta 1244. Dallimi thelbësor është se Rambuje do të thoshte se pas Prej tre vitesh ai organizon një referendum ku shumica shqiptare sigurisht që do të votonte për pavarësinë e Kosovës. Marrëveshja teknike ushtarake në Kumanovë dhe më vonë Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit nuk ka pasur këtë lloj përcaktimi”, thotë ky historian.

Ai shton se rezoluta e votuar garantonte integritetin e Serbisë.

“Në thelb parashihej një autonomi e gjerë e Kosovës brenda Serbisë. Mirëpo, në praktikë, besoj se ishte e pritshme, dhe më vonë u vërtetua, që shqiptarët të shpallën pavarësinë pas një periudhe, e cila sot është e diskutueshme, por në masë të madhe është realitet në terren”, vëren Ristanoviq.

Detyra parësore e Marrëveshjes Ushtarako-Teknike ishte përfundimi i luftës, e cila, sipas tij, nuk përfundoi as me kapitullim dhe as me fitoren e RFJ-së së atëhershme.

“Nuk mund ta quaj kapitullim të plotë. Besoj se nuk ishte kapitullim, por është e sigurt që Jugosllavia në atë kohë e humbi luftën. Ajo u detyrua të tërhiqte forcat e saj ushtarake dhe të sigurisë. Ajo ka humbur kapacitetin e saj për të mbrojtur popullsinë serbe. Definitivisht lufta ishte e humbur, edhe pse në atë moment ushtria jugosllave shpalli fitoren, të cilën sot e kujtojmë të gjithë. Padyshim që nuk ishte fitore, por nuk ishte as kapitullim i plotë, ndonëse ishte mjaft afër”, thotë Ristanoviq.


Ai beson se ishte e pashmangshme që NATO-ja të fitonte për shkak të pabarazisë së madhe në forcat dhe burimet ushtarake dhe se shqiptarët fituan edhe ushtarakisht në atë moment.

“Natyrisht që nuk fituan shqiptarët dhe UÇK-ja, por forcat e NATO-s që ishin në luftë me Jugosllavinë.

Duke analizuar marrëveshjen e Kumanovës, çfarë u zbatua dhe çfarë është ende vetëm një letër në letër, ky historian thekson se është zbatuar pika më e rëndësishme – tërheqja e forcave policore dhe ushtarake nga territori i Kosovës.

“Në thelb, në atë moment Serbia hoqi dorë nga sovraniteti i saj mbi Kosovën dhe Metohinë në masën më të madhe, të paktën në kuptimin praktik. Fatkeqësisht, ajo që ishte paraparë për palën tjetër nuk u zbatua. UÇK-ja nuk u çarmatos kurrë plotësisht. Edhe në masën më të madhe nuk çarmatoset fare. Thelbi i saj më vonë u bë pjesë e forcave të sotme kuazi-ushtarake”, thotë Ristanoviq.


Ai rikujton se dispozita që më vonë u gjet në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së për kthimin e një numri të kufizuar të forcave policore dhe ushtarake në Kosovë nuk ishte zbatuar nga MUT.

“Nuk është zbatuar asnjëherë. “Serbia e ka kërkuar këtë në disa raste, por është refuzuar, pasi është paraparë që të nevojitet pëlqimi i forcave ndërkombëtare, përkatësisht forcave të NATO-s, të cilin Serbia nuk e ka marrë kurrë”, përfundon Ristanoviq.

Fundi i regjimit të Millosheviqit

Në një pjesë tjetër të Kosovës, në Prishtinë, politologu Fidan Ukaj beson se nënshkrimi i Marrëveshjes Ushtarako-Teknike në Kumanovë, 25 vjet më parë, hoqi regjimin e Sllobodan Millosheviqit dhe vendosi paqen dhe sigurinë.

“Me Marrëveshjen e Kumanovës u hoq nga Kosova përgjithmonë regjimi i Millosheviqit dhe u krijua misioni i KFOR-it. Pothuajse 36 shtete kanë dërguar ushtarët e tyre në Kosovë si pjesë e KFOR-it dhe si rezultat është vendosur paqja dhe siguria. “Me themelimin e misionit të KFOR-it, gjenocidi që ishte prezent në Kosovë që nga regjimi i Millosheviqit u eliminua njëherë e përgjithmonë”, thotë Ukaj për Kosovo online.


Ai thekson se forcat e KFOR-it nga 11 qershori 1999 e deri më sot luajnë një rol shumë të rëndësishëm në sigurimin e Kosovës dhe se rënia e numrit të tyre ndër vite është rezultat i krijimit të kushteve stabile të sigurisë.

“Me formimin e institucioneve të Kosovës pas shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008, institucionet si policia, Forcat e Sigurisë së Kosovës u konsoliduan dhe fuqizuan dhe u rritën kapacitetet e tyre. U tregua se trupat e KFOR-it dhe NATO-s kontribuan në çlirimin e tij, duke krijuar paqe dhe siguri për të gjithë qytetarët”, ka përfunduar Ukaj.

Ditë gëzimi, frike dhe simbolesh

Pranë Prishtinës është edhe Graçanica. Një nga enklavat më të mëdha serbe u krijua si fenomen apo pasojë e atij viti në vitin 1999.

Analisti politik dhe historiani Aleksandar Gudzhiq është një nga ata që e pa historinë me sytë e tij.

Sot, 25 vjet më vonë, nga pikëpamja e profesionit, ai beson se Marrëveshja Ushtarako-Teknike në Kumanovë shënoi fundin e luftës në vitin 1999, por edhe fillimin e spastrimit më të madh etnik në fund të shekullit të 20-të. .

“Qytetarët e Kosovës, qofshin ata të nacionalitetit serb apo shqiptar, e pritën me gëzim Marrëveshjen e Kumanovës dhe përfundimin e bombardimeve. Në ditët në vazhdim pasoi frika nga serbët dhe emigracioni. Ishte spastrimi më i madh etnik në fund të shekullit të 20-të, sepse u dëbuan 230.000 serbë. Ata nuk u kthyen më”, thotë Gudzhiq për Kosovo online.


Ai shton se kthimi i serbëve të dëbuar në Kosovë në 25 vitet e fundit është në nivel të një gabimi statistikor dhe se procesi i kthimit nuk ka pasur kurrë rritje.

“Edhe ata që u kthyen, është një kthim i paqëndrueshëm, dhe ata që vendosën të kthehen në vendlindjen e tyre, u larguan shumë shpejt”, kujton Gudzhiq.

Sipas fjalëve të tij, Kumanova nuk është zgjedhur rastësisht si vend për të negociuar dhe për të arritur marrëveshje për përfundimin e luftës.

“Serbët definitivisht e çliruan Kosovën nga sundimi dhe idetë osmane në Luftën e Parë Ballkanike, në Betejën e Kumanovës. Simbolika e demokracive perëndimore ishte nënshkrimi i një marrëveshjeje në Kumanovë, të cilën më vonë të gjithë nënshkruesit, përveç Serbisë, do ta mashtronin dhe nuk do ta respektonin. Kjo duhej të kishte shënuar simbolikisht humbjen e Kosovës”, përfundon Gudzhiq.