Mosha madhore e Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës: Cila është perspektiva e serbëve pas skenave të një shoqërie multietnike?

Tetëmbëdhjetë vjet pasi në Prishtina u shpall në mënyrë të njëanshme pavarësia e Kosovës, për disa ajo është një realitet i pakthyeshëm, për të tjerë një provizorium. Bashkëbiseduesit e Kosovo online shohin dy realitete paralele: një në të cilin shqiptarët janë të kënaqur me zhvillimin e Kosovës që nga viti 2008 dhe një tjetër në të cilin serbët janë nën presion të vazhdueshëm dhe të drejtat e tyre nuk respektohen. Në interes të Prishtinës është, theksojnë ata, që në perspektivë të ketë sa më pak serbë në Kosovë.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

E stolisur me flamujt e Kosovës dhe të Shqipëria, Prishtina sot shënon 18 vjet nga miratimi i Deklaratës së Pavarësisë në Kuvendin e Kosovës.
Një dekor i pritshëm, do të thoshin historianët që mendojnë se identiteti kosovar është ende larg formimit të plotë.
Prej kohësh janë bërë “skenografi” edhe shpalljet se Kosova është shoqëri multietnike.
Këtë temë e preku edhe ambasadori i Mbretëria e Bashkuar në Kosovë, Jonathan Hargreaves, duke uruar qytetarët për 18-vjetorin e shpalljes së pavarësisë.
“Besimi ynë në rëndësinë e premtimit të liderëve të Kosovës për të ndërtuar një republikë demokratike, laike dhe multietnike mbetet i fortë, republikë udhëheqësit e së cilës do të promovojnë të drejtat dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve në Kosovë”, theksoi Hargreaves.
Kushtetuta e Kosovës, tha sot kryeministri i Kosovës Albin Kurti, “njeh të gjitha komunitetet e tjera, përveç shqiptarëve”. Ai shtoi se sot qytetarët e Kosovës kanë më shumë liri dhe demokraci.

“Mungon vetëm njohja nga Serbia”

Një nga qytetarët në Prishtinë, Mirsad Krasniqi, u tha gazetarëve të Kosovo online se mendon që Kosovës i mungon pak zhvillim dhe më shumë punë, por se pavarësia e saj po forcohet nga viti në vit. Ka pasur stagnim në aspektin e anëtarësimit në organizata ndërkombëtare, por ai është optimist se kjo do të ndodhë gradualisht.
“Kosovës nuk i mungon asgjë, përveç njohjes nga Serbia. Serbia duhet ta njohë dhe të ecin përpara”, tha Ajvaz Rama.
Sipas tij, qytetarët nuk kanë jetuar kurrë më mirë, por askush nuk është plotësisht i kënaqur, sepse secilit i mungon diçka.
Një realitet tjetër e theksoi sot Zyra për Kosovë dhe Metohi e Qeverisë së Serbisë, duke deklaruar se të drejtat e njeriut të serbëve në Kosovë janë aq të rrezikuara saqë pa asnjë hezitim mund të thuhet se bëhet fjalë për popullin më të rrezikuar në territorin e Evropës bashkëkohore.
“Shpallja e njëanshme e pavarësisë në Prishtinë para 18 vitesh nuk është gjë tjetër veçse një humbje e madhe nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, por edhe një humbje për të gjithë ata që shpresonin në vendosjen e një shoqërie normale dhe të rregullt paqësore në Kosovë dhe Metohi”, thuhet në njoftim.
Megjithëse Kosova në 18 vitet e fundit ka ndërtuar institucionet e saj, në territorin e saj vazhdon të jetë e pranishme Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara – UNMIK, që vepron mbi bazën e mandatit të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit. Në kuadër të së njëjtës rezolutë vepron edhe Misioni i Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit në Kosovë – EULEX, i nisur në vitin 2008, si dhe KFOR, misioni i NATO-s.

Të drejtat e serbëve mbetën në letër

Duke iu kthyer vitit 2008, bashkëpunëtori i OJQ-së “Nisma e re shoqërore”, Aleksandar Shluka, thotë se partnerët ndërkombëtarë që mbështetën pavarësinë e Kosovës e bënë këtë sepse liderët kosovarë, shqiptarët, garantuan një gamë të gjerë të drejtash për komunitetin serb joshumicë, por se kjo nuk është respektuar veçanërisht në praktikë.
Ata garantuan, thekson ai, se nëse do të mbështeteshin në shpalljen e pavarësisë, do t’u mundësonin serbëve jetë të barabartë me të gjithë qytetarët e tjerë dhe një nivel të lartë të drejtash.
“Në kuadër të Planit të Ahtisarit ishte garantuar edhe autonomia lokale dhe modele të caktuara të ndarjes së pushtetit. Gjatë viteve pamë se në letër shumë gjëra dukeshin shumë bukur dhe se ai spektër i gjerë të drejtash i garantuar komunitetit serb nuk u respektua veçanërisht në praktikë. Pamë vazhdimin e sjelljeve të shumta diskriminuese institucionale në kontekstin e asaj që ishte garantuar, dhe përveç kësaj, pamë që komuniteti serb përballet edhe me presione jashtëinstitucionale në forma të ndryshme, me të cilat institucionet e Kosovës nuk e panë të arsyeshme të merren”, tha Shluka për Kosovo online.

Nëse shihet ajo që ishte garantuar dhe çfarë priste bashkësia ndërkombëtare nga Kosova, mund të thuhet, thekson ai, se kjo nuk është përmbushur dhe se në vitet e fundit situata për komunitetin serb është përkeqësuar në mënyrë dramatike.
“Ekzistojnë dy realitete paralele: në njërin, shqiptarët ndoshta janë shumë të kënaqur me mënyrën se si është zhvilluar Kosova dhe deri ku kanë arritur në atë rrugë, ndërsa në anën tjetër ekziston një realitet krejtësisht ndryshe nëse anëtarëve të komunitetit serb u shtrohet pyetja se si janë trajtuar gjatë gjithë këtyre viteve dhe nëse dikush i ka pyetur për diçka gjatë 18 viteve”, thotë Shluka.

Sovraniteti nuk është përmbyllur

Nga 193 shtete anëtare të Kombet e Bashkuara, Kosovën e njohin më pak se 90 shtete, ndërsa nga viti 2017 e deri më sot, gjithsej 28 vende e kanë tërhequr njohjen e saj.
Shluka vlerëson se Kosova nuk e ka arritur sovranitetin e plotë dhe njohjen ndërkombëtare në një afat të shkurtër, siç pritej në vitin 2008.
“Nëse këto ishin qëllimet, që Kosova të afirmohej duke u anëtarësuar në të gjitha organizatat ndërkombëtare, kjo nuk është situata. Nuk është anëtare në organizatat kryesore ndërkombëtare ku synonte të hynte, për shembull në Kombet e Bashkuara, në Bashkimi Evropian apo në NATO. Kjo nuk ka ndodhur dhe, nëse shihet nga ky këndvështrim, suksesi i Kosovës është i pjesshëm”, konstaton a Shluka.

Edhe sovraniteti i brendshëm, shton ai, nuk është përmbyllur plotësisht, duke pasur parasysh se vazhdon dialogu ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian dhe se ekzistojnë shumë çështje të pazgjidhura.
“Edhe pas kësaj fushate të mbylljes së institucioneve serbe, ato janë ende të pranishme, megjithëse nën presion. Institucionet e shëndetësisë dhe arsimit vazhdojnë të funksionojnë në Kosovë, nuk janë integruar në sistemin kosovar dhe nuk janë shfuqizuar. Nuk mund të themi se në planin e brendshëm sovraniteti është përmbyllur, megjithëse për këtë është punuar në vitet e fundit”, thekson ai.
Gjërat duken ndryshe, sipas tij, nëse shihen nga perspektiva se në vitin 2008 u nis praktikisht nga asgjëja dhe se Kosova ishte një ide e mbështetur nga partnerët e saj tradicionalë, për të cilën nuk dihej si do të dukej rruga e saj.
Për rreth gjysmën e anëtarëve të Kombeve të Bashkuara, shton ai, Kosova është një fakt dhe një realitet në terren, pavarësisht se çfarë mendon dikush për këtë dhe çfarë mendojnë Serbia apo Beogradi zyrtar.
“Kanë arritur të krijojnë mjaft institucione dhe të realizojnë pavarësi në kuptimin që shumë punë mund t’i kryejnë vetë, krahasuar me vitin 1999 kur kishim administratën e UNMIK-ut që menaxhonte gjithçka. Sot organizatat ndërkombëtare në terren pothuajse nuk ushtrojnë më rol efektiv apo kontroll, por këtë e bëjnë institucionet e Kosovës”, thekson Shluka.

Ende shumë punë

Analisti nga Prishtina, Blerim Burjani, tha për Kosovo online se Kosova ka ende shumë punë për të bërë në të gjitha drejtimet për të arritur zhvillim ekonomik.
“Duhet të punohet më shumë në stabilitetin ekonomik, në realizimin e reformave në arsim dhe administratë, duhet të sigurohet sigurim shëndetësor për qytetarët, si dhe janë të nevojshme reforma në sistemin pensional dhe në mbrojtjen e të drejtave të njeriut...”, tha ai.
Si segment të rëndësishëm ku Kosova duhet të përparojë në vitet e ardhshme ai përmendi integrimin në Bashkimin Evropian.
“Gjithashtu nevojitet më shumë angazhim që Kosova të ketë mbrojtje të qëndrueshme”, shtoi Burjani.
Që nga viti 2008, Kosova është bërë anëtare e Banka Botërore, Fondi Monetar Ndërkombëtar, Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim, Organizatës Botërore të Doganave, CEFTA-s, Komitetit Olimpik dhe anëtare e asociuar e Asamblesë Parlamentare të NATO-s. Në janar të këtij viti iu bashkua Bordit për Paqe të presidentit amerikan Donald Trump.
Kosova nuk është anëtare e Kombeve të Bashkuara, e Këshillit të Evropës, e OSBE-së, e Interpolit… Prishtina në vitin 2022 paraqiti kërkesë zyrtare për anëtarësim në Bashkimin Evropian, por edhe pas katër vitesh Kosova nuk ka marrë statusin e vendit kandidat për anëtarësim në BE.

Pa pëlqimin e Beogradit nuk ka anëtarësim në OKB

Docenti i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surliq, thotë se që nga viti 2008, kur në Prishtina u shpall në mënyrë të njëanshme pavarësia, bashkësia ndërkombëtare ka arritur që Kosova të funksionojë si një sistem i veçantë politik, me të gjitha institucionet – pushtetin ekzekutiv, legjislativ dhe gjyqësor, ndërsa në planin e politikës së jashtme Kosova nuk ka avancuar shumë.
“Anëtarësimi në organizatat kyçe ndërkombëtare nuk është realizuar. Është e sigurt se pa pëlqimin e Beogradit nuk do të ketë as anëtarësim në Kombet e Bashkuara, kështu që subjektiviteti ndërkombëtar i Kosovës mbetet përherë i kontestuar dhe kjo nuk ka ndryshuar gjatë këtyre tetëmbëdhjetë viteve”, theksoi Surliq për Kosovo online.

Kontrolli i plotë mbi të gjithë territorin e Kosovës, sipas tij, është një sukses politik i Prishtinës, si dhe presioni i vazhdueshëm ndaj serbëve, pasi ata shihen si zgjatim i Beogradit dhe jo si qytetarë që duhet të gëzojnë të drejta të plota, përfshirë të drejtën për veçanti.
“Qeveria e Albin Kurti ka arritur të ushtrojë pushtet absolut në të gjithë territorin e Kosovës. Fokusi i tij ishte pikërisht te mjediset serbe, kështu që në këtë kuptim Kosova arriti t’i integrojë serbët në mënyrë të detyruar, por nga ana tjetër shumica kanë dokumente të lëshuara nga Prishtina, punojnë në institucione sipas sistemit të Prishtinës dhe shumë prej tyre e kanë pranuar këtë lloj integrimi – nga targat e regjistrimit deri te detyrimi për t’u paraqitur në institucionet e Prishtinës. Fatkeqësisht, kjo nuk çon në stabilitet shoqëror apo mirëkuptim mes serbëve dhe shqiptarëve”, vlerëson Surliq.
Duke folur për kënaqësinë e qytetarëve, pavarësisht përkatësisë kombëtare, me arritjet e 18 viteve, ai thekson se gjithçka varet nga pika referente e krahasimit.
“Nëse i krahasojmë me shoqëritë e tjera pas konfliktit në botë, atëherë Kosova paraqitet si shembull pozitiv. Ftesa e presidentit Donald Trump drejtuar Vjosa Osmani për të marrë pjesë në Odborin për Paqe është mesazh: ja çfarë kemi arritur në Kosovë, kështu do të arrijmë edhe në Gaza. Shumica e vendeve perëndimore e shohin Kosovën si histori suksesi. Sa u përket vetë qytetarëve, asgjë nga ndërtimi i institucioneve pas konfliktit nuk i ka ndalur trendet negative që ekzistonin edhe më parë: migrimin masiv, largimin e njerëzve, papunësinë, veçanërisht te të rinjtë…”, rendit Surliq.

Këto trende, shton ai, vazhdojnë, por ndonjëherë nga Beogradi duket sikur Kosova ka mbetur në vendnumëro dhe e bllokuar në vitin 1999, ndërkohë që është një shoqëri që ndryshon dhe jeton brenda institucioneve të veta.
“Mbi 90 për qind e popullsisë sot në Kosovë janë shqiptarë dhe ata janë absolutisht lojalë ndaj këtyre institucioneve. Nuk ekziston problem, si në disa shoqëri të tjera pas konfliktit, që qytetarët të mos jenë të kënaqur me kornizën politike dhe institucionale. Natyrisht, si kudo, ka përplasje ideologjike e politike, por ekziston një konsensus bazë i qytetarëve. Nuk janë të kënaqur me gjendjen ekonomike, por shumica e shqiptarëve kanë lojalitet të plotë ndaj institucioneve të ngritura pas luftës”, thekson bashkëbiseduesi ynë.
Sa i përket asaj se ku do të jetë Kosova pas 18 vitesh, Surliq thotë se gjithçka varet nga marrëveshja ndërmjet Serbia dhe Prishtinës dhe se është shumë pesimist për normalizim të qëndrueshëm të marrëdhënieve.

“E vetmja mundësi për t’i siguruar komunitetit serb një jetë normale dhe për t’ia garantuar autonominë ishte në kuadër të Asociacionit të Komunave Serbe. Tani është e qartë se Prishtina nuk dëshiron ta zbatojë këtë dhe se është në interesin e saj që në perspektivë të ketë sa më pak serbë në Kosovë. Prandaj vitet në vijim, e veçanërisht 18 vitet e ardhshme, i shoh shumë pesimiste për komunitetin serb në Kosovë dhe, logjikisht, me shumë më pak vullnet politik nga Beogradi për të bërë çfarëdo lëshimi ndaj Prishtinës”, përfundon Surliq.