Nga tensionet në përshkallëzim: Çfarë tregon realisht raporti i Guteresh për situatën në Kosovë?

Atmosfera në veri të Kosovës është ende e tensionuar, me mundësi përshkallëzimi, thuhet në raportin e rregullt të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara, Antonio Guteresh. Edhe bashkëbiseduesit e Kosovo online besojnë se ka tensione në veri të Kosovës, por siç theksojnë, mundësia e përshkallëzimit është e vogël. Perëndimi është përgjegjës për pozitën e dobët të serbëve, theksojnë analistët, dhe ekziston rreziku që një faktor i tretë të ndërhyjë dhe të ndikojë në sigurinë.

Shkruan: Millena Milladinoviq

“Veprimet e njëanshme, si mbyllja e institucioneve të financuara nga Beogradi, kufizimi i qarkullimit të mallrave dhe shpallja e hapjes së urës mbi Ibër, rrisin tensionet dhe ulin besimin mes komuniteteve”, thuhet në raportin e Guteresh.
Theksohet se lëvizje të tilla jo vetëm që pengojnë jetën normale dhe të drejtat sociale dhe ekonomike të të prekurve prej tyre, por kërcënojnë seriozisht progresin dhe stabilitetin e përgjithshëm.

“Është thelbësore që lëvizjet e liderëve politikë të jenë në përputhje me nevojat dhe të drejtat e të gjitha komuniteteve”, tha Guteresh.

Ai tha gjithashtu se është e rëndësishme që forcat e rendit dhe ligjit, mbi të gjitha gjatë kapjeve, arrestimeve dhe çështjeve pronësore, të veprojnë plotësisht në përputhje me kuadrin ligjor dhe në përputhje me standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Raporti gjashtëmujor i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së Antonio Guteresh për punën e UNMIK-ut u diskutua më 30 tetor në Nju Jork në seancën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Përfaqësuesja Speciale e Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara në Kosovë dhe shefja e misionit të UNMIK-ut, Karolin Ziade, theksoi me atë rast se gjendja në veri është e brishtë dhe progresi është i ngadalshëm, dhe i cilësoi si të rrezikshme njoftimet për hapjen e urës mbi Ibër në veri të Mitrovicës.

Serbia, e cila u përfaqësua në seancën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së nga Ministri i Punëve të Jashtme Marko Gjuriq, tha se shkelja e të drejtave të njeriut dhe lëvizjet e njëanshme të regjimit të kryeministrit të Kosovës Albin Kurti në Kosovë po krijojnë një klimë frike dhe destabiliteti. 

Nga ana tjetër, Kosova ka shfrytëzuar edhe një herë rastin për të drejtuar gishtin nga Serbia dhe ka bërë thirrje që të mos besohen “gënjeshtra të çmendura”.

“Ta kemi të qartë se nuk besojmë në asnjë gënjeshtër kaq të çmendur se qytetarët e Kosovës nuk kanë qasje në shërbime shëndetësore, llogari bankare apo shërbime lokale. Kemi shumë qytetarë të Serbisë në komunat veriore të Republikës së Kosovës të cilët me kënaqësi na thonë se më në fund kanë arritur të marrin frymë, pa frikë se pas kaq vitesh do të mund t'i regjistrojnë fëmijët e tyre në komunë”, tha Ministrja e Punëve të Jashtme të Kosovës, Donika Gërvalla, në seancën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.
Njohësit e situatës theksuan se tensionet në veri të Kosovës janë të larta, por se aktualisht nuk ka rrezik përshkallëzimi. Megjithatë, ata vlerësojnë se derisa Kosova dhe Serbia të arrijnë një marrëveshje, ekziston rreziku i ndërhyrjes së një faktori të huaj që do të kërcënonte sigurinë. Për progresin e vogël por të dukshëm, të cilin edhe Guteresh e ka përmendur në raport, thonë se nuk shihet në praktikë dhe se serbët në veri janë pa të drejta të garantuara të njeriut.

Nuk ka aktorë për përshkallëzimin

Politologu Ognjen Gogiq ka treguar se në Kosovë ekziston rrezik i lartë i rritjes shtesë të tensioneve dhe vazhdimit të shkeljeve të të drejtave dhe rendit të njeriut, por se nuk ka perspektivë për përshkallëzim.

Gogiq thekson se bazuar në raportin e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, Antonio Guteresh është e qartë se Prishtina është përgjegjëse për tensionet në Kosovë, por se nuk ishte specifikuar se cila palë mund të çonte potencialisht në përshkallëzim.

"Raporti i Guteresh përdor dy terma - tensione dhe përshkallëzim. Tensionet do të thotë se ka probleme që çojnë në prishjen e marrëdhënieve ndërmjet komuniteteve ose ndërmjet komuniteteve dhe qeverisë qendrore në Prishtinë dhe se krijohet armiqësi. Përshkallëzimi do të nënkuptonte që njëra nga palët do të ndërmerrte disa masa më radikale ose të dhunshme. Tensionet janë gjithmonë pika fillestare për përshkallëzimin e ardhshëm. Mirëpo, që të ndodhte përshkallëzimi, dikush do të duhej të ishte aktori i atij radikalizimi, pra të hidhte hapa të dhunshëm. Guteresh nuk ishte i qartë se kujt i referohej. Është e qartë se kur fliste për tensione se shkaku i tyre janë masat e njëanshme të qeverisë në Prishtinë, ai u shpreh pa ekuivok për këtë, por për përshkallëzimin dhe se kush mund të ndërmerrte ndonjë veprim të dhunshëm, ai nuk u përcaktua aty. Kështu që mund ta marrim me mend se kujt i referohej”, tha Gogiq për Kosovo online.

Ai vlerëson se rreziku i përshkallëzimit nuk është i madh dhe se nuk ka aktorë nga asnjëra palë që do të ndërmerrnin “një aksion të dhunës masive”.

Ai thekson se është e mundur që kur Guteresh ka folur për përshkallëzimin, të ketë pasur parasysh ngjarjet në Zveçan dhe Banjskë të vitit të kaluar.

“Prandaj rreziku i tensioneve është i lartë, rreziku i shkeljes së të drejtave të njeriut, rreziku i shkeljes së rendit është i lartë, por rreziku i përshkallëzimit nuk është i lartë sepse nuk shoh një aktor që mund të ndërmarrë ndonjë veprim të dhunës masive. Pra, Guteresh, kur është fjala për të shkruar se ai nuk e kishte parasysh domosdoshmërisht Prishtinën, në fakt shpesh po flitet për ngjarjet e vitit të kaluar, ku në fakt nënkuptojnë konfliktin mes serbëve dhe KFOR-it në Zveçan në maj dhe sulmin e armatosur në Banjskë”, thekson politologu.

Gogiq thekson se situata në Kosovë ende nuk është e mirë.

“Kur themi se përshkallëzimi mund të mos jetë i mundshëm, nuk do të thotë se situata është e mirë, larg saj. Tani jemi në një situatë ku, para së gjithash, pozita dhe të drejtat e serbëve po shemben, por nuk ka rezistencë. Se në fakt ata nuk kanë potencialin të rebelohen kundër tij në mënyrën e duhur. Do të konkludoja se tensionet janë të larta, rënia e të drejtave të njeriut të komunitetit serb është e rëndësishme, por rreziku i përshkallëzimit nuk është i madh sepse thjesht nuk duket se ka një aktor që mund të ndërmarrë një veprim të dhunshëm në shkallë të gjerë”, thotë ai.

I pyetur nëse rritja e tensioneve është pasojë e fushatës zgjedhore apo incidentet e përditshme e kanë ngritur atmosferën në pikën e vlimit, Gogiq rikujton se qeveria aktuale në Kosovë, e udhëhequr nga Lëvizja Vetëvendosje, që kur ka ardhur në atë pozitë ka ndërmarrë veprime të njëanshme.

Ai shton se gjithçka filloi në shtator të vitit 2021, kur u ndalua hyrja për automjetet me targa nga Serbia qendrore.

“Gjatë gjithë kohës në fakt, për tre vite të plota, kemi veprime të ndryshme të njëanshme. Veprimet e njëanshme të fushatës elektorale nuk mund t'i shpjegoj, ato kanë ndodhur më parë, por nëse Vetëvendosja kthehet në pushtet, siç ka gjasa, atëherë do të vazhdojë të ndërmarrë veprime të njëanshme. Ky është disi modus operandi i qeverisë aktuale në Prishtinë, kështu që në këtë kuptim është më shumë se retorikë, këto janë lëvizje shumë konkrete që çuan në tensione, në shembje të të drejtave të serbëve në Kosovë, në faktin se serbët në Kosovë po bëhen të pakënaqur, në shembjen e besimit që edhe minimalisht ekzistonte ndaj Prishtinës, ata çuan në një pikë deri te përshkallëzimi, por në këtë pikë tani mund të shohim se këto veprime kanë funksion edhe në fushatën parazgjedhore dhe ndoshta asgjë nuk do të ndryshojë deri në zgjedhje”, tha Gogiq.

Ai thekson se misionet ndërkombëtare që janë ende prezente në Kosovë kanë rol dytësor në uljen e tensioneve, duke shpjeguar se presin që institucionet e Kosovës të jenë ato që do të garantojnë rendin dhe respektimin e të drejtave dhe sigurinë juridike.
Bashkësia ndërkombëtare, tregon Gogiq, ka investuar shumë burime, kohë dhe para për t'i ndërtuar institucionet e Kosovës deri në atë pikë ku ato mund të mbrojnë në mënyrë të pavarur të drejtat e njeriut.

“Kjo nuk ka ndodhur në praktikë dhe komuniteti serb me të drejtë është i pakënaqur me punën e misioneve, veçanërisht të EULEX-it, sepse ende nuk mund të besojnë se vetë institucionet e Kosovës do t'i mbrojnë të drejtat e tyre në fund”, tha politologu.

Siç veren nga Eulex dhe Kfor, ata e shohin veten se duhet të reagojnë vetëm kur gjërat bëhen dramatike dhe kur gjërat në terren përkeqësohen në një masë të tillë.

“Kjo në fakt tregon se është koha për veprime parandaluese. Ata në radhë të parë kanë rol që të kontrollojnë institucionet në Kosovë në masë më të madhe, të mbikëqyrin punën e tyre, por edhe të punojnë në ndërtimin e besimit ndërmjet serbëve dhe institucioneve, por ata nuk bëjnë asgjë nga këto. Ata e reduktuan rolin e tyre në disa monitorime dhe raporte dhe serbët në Kosovë nuk kanë çfarë të përfitojnë nga kjo”, ka përfunduar Gogiq.

Pa një marrëveshje ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, përshkallëzimi është i mundur

Profesori i së drejtës evropiane, Avni Mazreku, beson se rreziku i përshkallëzimit të situatës në Kosovë, por edhe në Ballkanin Perëndimor, do të ekzistojë deri në arritjen e një marrëveshjeje përfundimtare ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

“Derisa të arrihet një marrëveshje përfundimtare ndërmjet Serbisë dhe Kosovës për normalizimin e marrëdhënieve dhe derisa këta dy aktorë politikë të sillen në mënyrë konstruktive, ekziston mundësia e përshkallëzimit të situatës së sigurisë në Ballkan. Përderisa dy vendet nuk kanë arritur ende në pikën e normalizimit përfundimtar të marrëdhënieve të ndërsjella, në rajon janë të pranishëm aktorë të tretë që janë të interesuar për destabilizimin e Ballkanit”, tha Mazreku për Kosovo online.
Sipas tij, deri në arritjen e marrëveshjes ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, ekziston rreziku i ndërhyrjes së një faktori të huaj, i cili, shton ai, mund të çojë në përshkallëzim të situatës.

“Prandaj është urgjente që marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë të gjejnë rrugën e duhur dhe të arrijnë në atë moment politik në të cilin qytetarëve të të dyja vendeve, veçanërisht atyre që jetojnë në veri të Kosovës, u garantohet një jetë normale. Kjo arrihet përmes një qëndrimi të përbashkët politik. Interesat e të dy vendeve janë anëtarësimi në BE, përfitimi nga fondet e zhvillimit të akorduara nga BE. Ato do të ndikojnë drejtpërdrejt në përmirësimin e jetës së qytetarëve të të dy vendeve, si dhe anëtarësimin e tyre në NATO, pavarësisht se në Serbi opinioni është ashpër kundër saj. Mendoj se integrimi transatlantik është diçka e pashmangshme për vendet që ndodhen gjeografikisht në këtë pjesë të Evropës. Vendet si Kroacia, Shqipëria dhe Serbia, të cilat janë pjesë e Ballkanit Perëndimor, nuk kanë interes tjetër përveç integrimeve të tyre euroatlantike”, shtoi Mazreku.
Zgjedhjet në Kosovë, por edhe ato në BE, do të përmirësojnë ndjeshëm procesin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, beson Mazreku.

“Kur flasim për politikanët, ambiciet e tyre janë kudo, duke mos përjashtuar Kosovën, çdo politikan ka interesat e veta politike. Nëse po flasim për pushtetin aktual, çështja e dialogut me Serbinë ishte një prioritet periferik, por e vërteta është se dialogu nuk ishte një pikë periferike e agjendës politike. Mendoj se zgjedhjet në fund të shkurtit, si dhe zgjedhjet në BE, ndikojnë thelbësisht në intensitetin e bisedimeve dhe arritjen e pikave të përbashkëta për të gjetur zgjidhje të caktuara. Në këtë rast edhe zgjedhjet në BE edhe zgjedhjet në Kosovë do ta avancojnë procesin e dialogut”, theksoi ai.

Siç theksoi ai, BKS është ende temë e nxehtë, por nuk ka dyshim se do të formohet. Megjithatë, sipas Mazrekut, qeveria aktuale do t'i rezistojë formimit të BKS-së deri më 9 shkurt, kur do të mbahen zgjedhjet në Kosovë.

“Pas kësaj date do të shohim hapa konkretë për formimin e BKS-së”, ka përfunduar Mazreku.

Perëndimi është përgjegjës për situatën e keqe

Këshilltari i rektorit në Universitetin e Prishtinës me seli të përkohshme në Mitrovicë, Nemanja Bishevac, theksoi se të drejtat e njeriut nuk vlejnë për serbët në veri të Kosovës, dhe se Perëndimi është përgjegjës për gjendjen e keqe në të cilën ndodhen serbët.
Bishevac tha se progresi i përmendur nga Guteresh në raport nuk shihet në praktikë.
Sipas tij, kur flitet për të drejtat e njeriut në Kosovë, nuk mendohet për serbët e veriut të Kosovës.

“Nuk do të pajtohesha me fjalët e zotit Guteresh, në praktikë nuk mund të shihet përparim, populli serb në veri të Kosovës dhe Metohisë çdo ditë përballet me presione në rritje. Nuk është se të drejtat e njeriut nuk janë përmirësuar, por populli serb në veri është pa ato të drejta”, tha Bishevac.

Presionet ndaj serbëve në veri janë bërë të përditshme, vlerëson Bishevac dhe siç shton ai, kryeministri i Kosovës Albin Kurti së bashku me njerëzit e tij nga partia do të hyjnë vetëm në retorikën parazgjedhore.

“Mendoj se ende nuk kemi arritur në atë retorikë parazgjedhore dhe se Kurti dhe njerëzit e tij nga partia vetëm do të ngrohen dhe do të hyjnë në fushatën parazgjedhore dhe se presionet e tyre ndaj popullit serb dhe institucioneve serbe janë bërë një gjë e përditshme”, ka shtuar Bishevac.

Siç tha ai, Perëndimi është përgjegjës për pozitën e dobët të serbëve në Kosovë, për të cilin Bishevac beson se i lejoi autoritetet e Prishtinës të sillen "arrogante" ndaj serbëve.

"Besoj se përgjegjësinë kolektive dhe fajin për gjendjen e popullit serb duhet ta mbajë ekskluzivisht i tërë Perëndimi, sepse ata i kanë lejuar autoritetet në Prishtinë të sillen 'me arrogancë' ndaj popullit serb, të cilit në një periudhë prej disa muajsh iu ndërpre funksionimi i bankave serbe dhe i Postës, duke i lënë serbët pa ndihma sociale. Eulex-i, si përfaqësues i tyre në terren, është pa dyshim më përgjegjësi. Të gjitha mendimet dhe idetë e Kurtit dhe Sveçlës zbatohen nga policia e tyre, kështu që të gjithë ata së bashku janë përgjegjës për gjendjen e keqe në të cilën ndodhet populli serb," përfundoi bashkëbiseduesi ynë.