OKB dhe negociatat për Qipron: Konfirmim i së drejtës ndërkombëtare apo dilema të reja?

Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, Antonio Guterres, ka bërë të ditur se planifikon të thërrasë një takim të ri në formatin „pesë plus një“ për zgjidhjen e çështjes së Qipros, duke rihapur kështu debatin më të gjerë mbi respektimin e së drejtës ndërkombëtare, sovranitetit dhe integritetit territorial të shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara. Bashkëbiseduesit e Kosovo online pajtohen se rihapja e kësaj çështjeje përbën një sinjal pozitiv, por, ndërsa disa theksojnë se Serbia duhet të këmbëngulë për të njëjtin trajtim që gëzon Qiproja, duke iu referuar së drejtës ndërkombëtare si një parim i pacenueshëm në marrëdhëniet ndërkombëtare, të tjerë vlerësojnë se çështjet e Qipros dhe Kosovës nuk janë të krahasueshme dhe se e drejta ndërkombëtare në këto dy raste është zbatuar në mënyra të ndryshme, duke përfshirë edhe çështjen e anëtarësimit të plotë të Qipros në Bashkimin Evropian.

Shkruan: Jelena Novakov

Negociatat për ribashkimin e Qipros, nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara, u ndërprenë pothuajse dhjetë vjet më parë, ndërsa Guterres ka paralajmëruar negociata të reja, në mënyrë që palët të përcaktojnë hapat e mëtejshëm drejt zgjidhjes së konfliktit të ngrirë, i cili vazhdon që nga pushtimi turk i vitit 1974. Krahas dy palëve qipriote, në takim do të marrin pjesë edhe Greqia, Britania e Madhe dhe Turqia, si shtete garantuese të pavarësisë së Qipros.

„Kam vendosur të thërras edhe një takim në formatin ‘pesë plus një’, pas përgatitjeve të duhura lidhur me ndërtimin e besimit, metodologjinë dhe përmbajtjen e negociatave“, tha Guterres.

Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, deklaroi në korrik se BE-ja do të emërojë një përfaqësues të posaçëm për Qipron dhe se Komisioni është i gatshëm ta mbështesë procesin e negociatave me të gjithë ndihmën e nevojshme dhe instrumentet që ka në dispozicion.

Sipas vlerësimit të BE-së, takimi i fundit i presidentit të Këshillit Evropian, Antonio Costa, dhe Von der Leyenit me presidentin e Turqisë, Recep Tayyip Erdogan, në Ankara, si dhe kontaktet diplomatike me Turqinë, mund të kontribuojnë në ripërtëritjen e përpjekjeve për zgjidhjen e çështjes së Qipros.

Zbatimi i së drejtës ndërkombëtare

Ish-diplomati Zoran Millivojeviq vlerësoi se riaktualizimi i çështjes së Qipros përbën një mundësi për riafirmimin e parimeve të së drejtës ndërkombëtare, të cilat, sipas tij, duhet të vlejnë edhe në rastin e Serbisë dhe Kosovës.

Ai deklaroi se rreth Qipros „prej dekadash nuk ka ndodhur asgjë e re“, por se nisma aktuale përbën një përpjekje që Kombet e Bashkuara të përfshihen sërish në mënyrë më aktive në zgjidhjen e kësaj çështjeje.

„Prej dekadash nuk ka asgjë të re lidhur me çështjen e Qipros. Kjo është një përpjekje për të aktivizuar Kombet e Bashkuara dhe për të bërë të ditur se bëhet fjalë për një konflikt të ngrirë, i cili vazhdon të jetë i gjallë, si dhe se roli i Kombeve të Bashkuara në zgjidhjen e tij është i pazëvendësueshëm. Atje ndodhen forcat paqeruajtëse të Kombeve të Bashkuara për ndarjen e palëve dhe kjo është një detyrë e tyre e përhershme. Mendoj se është në interesin e Guterresit që të rrisë nivelin e angazhimit të Kombeve të Bashkuara, gjë që na përshtatet të gjithëve, sepse ato vazhdojnë të jenë një faktor i pazëvendësueshëm në nivel global dhe garantues i rendit ndërkombëtar dhe i së drejtës ndërkombëtare në fuqi“, tha Millivojeviq për Kosovo online.

Ai theksoi se qëndrimi i Nikozisë për mosnjohjen e pavarësisë së shpallur në mënyrë të njëanshme të Kosovës përbën një element të rëndësishëm të këmbënguljes së përbashkët për respektimin e së drejtës ndërkombëtare, por edhe se i njëjti parim duhet të zbatohet ndaj Serbisë në procesin e integrimit evropian.

„Sa na përket neve, kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme. Qiproja nuk e njeh pavarësinë e vetëshpallur të Kosovës dhe këmbëngul në respektimin e së drejtës ndërkombëtare, prandaj në këtë kuptim interesat tona përputhen plotësisht. Ajo që përbën një precedent, i cili duhet të zbatohet edhe ndaj Serbisë, është qëndrimi i Bashkimit Evropian. Bashkimi Evropian e ka pranuar Qipron si një shtet tërësor dhe si një anëtare që funksionon si shtet unik, me çështjen e hapur të një pjese të territorit, por me kufij të njohur ndërkombëtarisht. Ky është modeli që duhet të zbatohet edhe ndaj Serbisë dhe në negociatat me Serbinë“, tha ai.

Sipas tij, rëndësi shtesë kësaj çështjeje i japin edhe negociatat e Bashkimit Evropian me Moldavinë dhe Ukrainën, të cilat, siç vlerësoi ai, tregojnë mënyrën se si Brukseli i trajton shtetet me çështje territoriale të pazgjidhura.

Ai theksoi se pikërisht për shkak të këtyre shembujve, Serbia ka argumente shtesë për të këmbëngulur në zbatimin konsekuent të së drejtës ndërkombëtare kur bëhet fjalë për integritetin e saj territorial.

„Në të gjithë diskutimin për zgjerimin e Bashkimit Evropian dhe riaktualizimin e çështjes së Qipros, për ne është shumë e rëndësishme të riafirmohen parimet e së drejtës ndërkombëtare për sovranitetin dhe integritetin territorial, duke pasur parasysh se Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara vazhdon të jetë në fuqi, se është detyruese dhe se respektohet nga dy të tretat e njerëzimit. Në këtë kuptim, hapja e çështjes së Qipros, por edhe negociatat e Bashkimit Evropian me Moldavinë dhe Ukrainën, kërkojnë që edhe tërësia territoriale e Serbisë të trajtohet në të njëjtën mënyrë dhe të respektohen parimet që zbatohen në këto raste, si dhe në rastin e Qipros, e cila është anëtare me të drejta të plota e Bashkimit Evropian, duke iu respektuar integriteti territorial, pavarësisht se nuk kontrollon një pjesë të territorit të saj“, tha ai.

Duke komentuar lidhjen e mundshme ndërmjet çështjes së Qipros dhe Kosovës, Millivojeviq vuri në dukje se Serbia prej vitesh e përdor shembullin e Qipros si një nga argumentet kryesore në mbrojtje të qëndrimit të saj për respektimin e së drejtës ndërkombëtare, duke vlerësuar se një rifillim i mundshëm i dialogut për Qipron do ta përforconte më tej këtë argumentim.

„Hapja e çështjes së Qipros është gjithmonë e rëndësishme edhe për qëndrimin e shteteve ndaj pavarësisë së vetëshpallur të Kosovës. Ky është një nga argumentet që Serbia e mbron mbi baza parimore. Thirrja në shembullin e Qipros, para së gjithash si anëtare me të drejta të plota e Bashkimit Evropian dhe si shtet tërësor, përbën një argument të pakundërshtueshëm, i cili është pjesë e paraqitjes së Serbisë dhe që sigurisht do të përdoret edhe në këtë rast. Nëse dialogu për Qipron rihapet dhe nëse fillojnë negociatat e Bashkimit Evropian me Moldavinë dhe Ukrainën, ky do të jetë një argument shtesë për Serbinë në angazhimin e saj për tërheqjen e njohjeve, përkatësisht për respektimin e parimeve të së drejtës ndërkombëtare edhe në rastin e Serbisë, sepse të gjitha këto argumente e mbështesin drejtpërdrejt një qëndrim të tillë“, tha Millivojeviq, duke shtuar se e njëjta gjë vlen edhe për negociatat e anëtarësimit të Serbisë me Bashkimin Evropian.

Raste të pakrahasueshme

Nga ana tjetër, diplomati Albert Prenkaj vlerësoi se Qiproja dhe Kosova nuk janë të krahasueshme, pasi, siç tha ai, e drejta ndërkombëtare dhe vendimet e Kombeve të Bashkuara në këto dy raste janë zbatuar në mënyra të ndryshme.

Ai vlerësoi se rifillimi i negociatave për Qipron është një lajm pozitiv dhe theksoi se ky shtet ishullor, pavarësisht ndarjes së ishullit, është anëtar me të drejta të plota i Bashkimit Evropian.

„Qiproja është në kuptimin e plotë të fjalës pjesë e Bashkimit Evropian dhe, pavarësisht pjesës veriore që administrohet nga Republika Turke e Qipros Veriore (RTQV), e njohur vetëm nga Turqia dhe e cila në masë të madhe varet nga kontrolli i saj ushtarak, mbetet anëtare me të drejta të plota e Unionit. Vija e Gjelbër u vendos në vitin 1964 nën mbikëqyrjen e trupave të Kombeve të Bashkuara, në bazë të Rezolutës 186 të Këshillit të Sigurimit, ndërsa është parashikuar që negociatat të rifillojnë në vitin 2027“, tha Prenkaj për Kosovo online.

Sipas tij, paralajmërimet nga Kombet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian për nisma diplomatike përbëjnë një sinjal pozitiv. Ai shtoi se në qarqet diplomatike po diskutohet për modele të mundshme të zgjidhjes.

„Po diskutohet për rezultate të mundshme: një zgjidhje të bazuar në dy shtete, në kuadër të një rregullimi federal qëllimisht të lirshëm, me një subjektivitet të vetëm juridik ndërkombëtar dhe me kompetenca të përbashkëta të përcaktuara ngushtë. Me sa duket, synohet të ruhet një strukturë shtetërore ndërkombëtarisht unike, me një vend të vetëm në Kombet e Bashkuara“, deklaroi ai.

Prenkaj vlerësoi se krahasimet ndërmjet Qipros dhe Kosovës nuk janë të përshtatshme dhe rikujtoi se ka pasur përpjekje për t’i barazuar këto dy raste.

„Sa i përket Kosovës, që në fillim të administrimit ka pasur deklarime nga pjesëtarë të personelit të UNMIK-ut, të cilët përpiqeshin ta krahasonin Qipron me Kosovën, përkatësisht pjesën e mbetur të Jugosllavisë me Kosovën nën administrimin e Kombeve të Bashkuara dhe me trupat e NATO-s si garantuese të paqes“, tha Prenkaj.

Duke folur për pozitën juridike ndërkombëtare të Kosovës, ai rikujtoi opinionin këshillëdhënës të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë dhe rezolutën e mëvonshme të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara.

„Të rikujtojmë se më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha opinionin këshillëdhënës se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk e kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Më pas, më 9 shtator 2010, u miratua Rezoluta 64/298 e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, me të cilën mirëpritet opinioni këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë dhe mbështetet dialogu ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian“, tha ai.

Ai konsideron se mungesa e vullnetit politik në Beograd dhe Prishtinë e vështirëson edhe më shumë normalizimin e marrëdhënieve.

„Shmangia e negociatave nga ushtruesi i detyrës së kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, si dhe nga presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, për arritjen e normalizimit gjithëpërfshirës të marrëdhënieve, garantimin e stabilitetit rajonal dhe zhbllokimin e procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, e ndërlikon në çdo aspekt situatën ndërmjet dy palëve, por edhe në rajon. Diskursi i ndërsjellë nacionalist, sipas mendimit tim, synon ruajtjen e tensioneve të larta etnonacionale në opinionin publik të të dyja palëve, për qëllime zgjedhore dhe në përpjekje për të ruajtur pushtetin“, tha Prenkaj.

Duke folur për rolin e mundshëm të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Prenkaj vlerësoi se administrata e presidentit Donald Trump mund ta përshpejtojë zgjidhjen e çështjes së komunitetit serb në Kosovë.

„Një angazhim i ri i mundshëm i administratës së Donald Trumpit mund ta përshpejtojë zgjidhjen e çështjes së komunitetit serb në Kosovë, përkatësisht të autonomisë së decentralizuar, madje edhe të centralizuar, të parashikuar në Planin e Ahtisaarit të vitit 2007, si dhe në Marrëveshjen e Brukselit dhe atë të Ohrit të vitit 2023, e cila kundërshtohet si nga Beogradi zyrtar, ashtu edhe nga autoritetet e Prishtinës“, tha Prenkaj.

AKS dhe sovraniteti i Serbisë

Angazhimi i ripërtërirë i Kombeve të Bashkuara për zgjidhjen e çështjes së Qipros mund të ndikojë edhe në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, veçanërisht kur bëhet fjalë për formimin e Asociacionit të Komunave Serbe dhe çështjen e sovranitetit të Serbisë në Kosovë, vlerësoi për Kosovo online Mijat Kostiq nga organizata Rruga e Re e Tretë.

Ai tha se interesimi më i madh i bashkësisë ndërkombëtare për zgjidhjen e konflikteve të ngrira mund të krijojë hapësirë edhe për një fazë të re të zgjidhjes së çështjes së Kosovës. Ai theksoi se më e rëndësishmja është që, pas një periudhe të gjatë paqeje relative, po hyhet sërish në një fazë tensionesh të mundshme në Mesdheun Lindor.

„Është e rëndësishme që, pas një periudhe të gjatë paqeje, po hyjmë sërish në një periudhë tensionesh të mundshme. Arsyeja kryesore përse dëshirojnë ta zgjidhin këtë çështje në rrugë diplomatike dhe sa më shpejt, për të shmangur zgjatjen e konfliktit të ngrirë që mund të përshkallëzohet, është se ekzistojnë tensione ndërmjet Izraelit dhe Turqisë“, tha Kostiq.

Sipas tij, një zhvillim i tillë i ngjarjeve mund të përbëjë një precedent për Serbinë, veçanërisht kur bëhet fjalë për anëtarësimin në Bashkimin Evropian.

„Për Kosovën, kjo mund të nënkuptojë se disa çështje, të cilat ndoshta dukeshin të zgjidhura ose të zgjidhura përkohësisht, tani mund të rihapen dhe disa qëndrime të ndryshojnë. Paralelja qëndron në faktin se Qiproja u bë anëtare e Bashkimit Evropian, megjithëse çështja e një pjese të territorit të saj nuk është zgjidhur plotësisht dhe ekziston një pjesë e ishullit që njihet vetëm nga Turqia. Kjo përbën një precedent edhe për Serbinë – se është e mundur që, pa zgjidhjen përfundimtare të çështjes së Kosovës, përmes kompromiseve të caktuara politike të anëtarësohet në Bashkimin Evropian, ndërsa çështja e Kosovës të zgjidhet më vonë“, deklaroi ai.

Duke folur për mundësinë që disa shtete ta tërheqin njohjen e Kosovës, Kostiq tha se kjo mundësi ekziston gjithmonë, por se shumëçka do të varet nga mënyra se si do të zgjidhet çështja e Qipros.

“Kjo është gjithmonë një mundësi. Në rastin e Qipros, çështja kryesore është mënyra e zgjidhjes së konfliktit. Ekziston qeveria e njohur ndërkombëtarisht e Qipros, e cila konsideron se duhet të krijohet një formë federate, përkatësisht një shtet i bashkuar me njësi federale. Nga ana tjetër, e dëgjuam Erdoganin duke thënë se në asnjë mënyrë nuk dëshiron të pranojë që Republika Turke e Qipros Veriore të heqë dorë nga sovraniteti i saj dhe të bëhet pjesë e një njësie federale, por angazhohet për modelin e dy shteteve në Qipro, që do të nënkuptonte ekzistencën e një entiteti turk dhe një entiteti grek”, tha ai.

Ai shtoi se në këtë situatë rihapet edhe çështja e Kosovës, para së gjithash për shkak të mosformimit të Asociacionit të Komunave Serbe.

“Në këtë situatë del në plan të parë fakti se AKS nuk ekziston, ndonëse duhej të ishte formuar në përputhje me të drejtën ndërkombëtare. Shohim se tensionet në Qipro mund të pasqyrohen edhe në Kosovë, sepse rregullimi i brendshëm dhe statusi i disa entiteteve ende nuk janë zgjidhur. Nëse kjo çështje tani po zgjidhet në një vend tjetër, ndoshta do t’i vijë radha edhe Kosovës. Fakti që Kombet e Bashkuara tani janë interesuar që kjo çështje të përmbyllet mund t’i japë shtysë zgjidhjes së çështjeve të tilla si mosgatishmëria e qeverisë së Kurtit për ta formuar AKS dhe, natyrisht, çështja e sovranitetit të Serbisë në Kosovë, ashtu siç në lidhje me Qipron përmendet çështja e sovranitetit të republikës turke”, tha Kostiq.

Ai shtoi se, pavarësisht dallimeve ndërmjet dy rasteve, ekzistojnë elemente që i lidhin ato.

“Shohim se, megjithëse bëhet fjalë për shembuj të ndryshëm, si dhe për shkaqe dhe mënyra të ndryshme të zgjidhjes së konflikteve, ekzistojnë disa karakteristika të përbashkëta. Ndoshta pikërisht tani ka ardhur momenti kur këto konflikte ose mund të zgjidhen me shpejtësi, ose mund të përcaktohet mënyra se si do të zgjidhen”, përfundoi Kostiq.