Përgatitja e marrëveshjes për bashkëpunim në fushën e mbrojtjes ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së: Çfarë do të sillte marrëveshja në terren?

Në mes të polemikave në opinion për mundësinë e tërheqjes së ushtarëve nga KFOR-i nga autoritetet e reja amerikane, qeveria në mandat teknik në Prishtinë filloi përgatitjet administrative për nënshkrimin e Marrëveshjes Kornizë për bashkëpunim në fushën e mbrojtjes me SHBA. Analistët e konsiderojnë të pazakontë momentin në të cilin është ngritur kjo temë dhe ende nuk dihet se kush do të jetë në qeverinë e re të Kosovës, madje vënë në dyshim nënshkrimin e marrëveshjes së shpejti nëse qeveria e ardhshme do të drejtohet nga Albin Kurti.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Nisma për lidhjen e marrëveshjes me SHBA-në është miratuar në mbledhjen e qeverisë së Kosovës më 12 mars, tre ditë pas mbajtjes së zgjedhjeve parlamentare. Ministri i Mbrojtjes Ejup Maqedonci ka shpjeguar se marrëveshja është e ngjashme me marrëveshjen në fushën e mbrojtjes që Kosova e ka arritur vitin e kaluar me Turqinë dhe se është rënë dakord me zyrtarët amerikanë gjatë vizitës së tij në SHBA në janar të këtij viti. Ajo vizitë, meqë ra fjala, u zhvillua përpara se Presidenti Donald Trump të merrte detyrën.

Sipas Macedoncit, marrëveshja përbëhet nga pesë pika: planifikimi dhe menaxhimi i mbrojtjes, menaxhimi i burimeve njerëzore dhe të mbrojtjes, ndërtimi i kapaciteteve strategjike ushtarake, bashkëpunimi me qëllim të angazhimit rajonal dhe ndërkombëtar dhe qëndrueshmëria strategjike.

Rritja e kapaciteteve strategjike ushtarake, tha Maqedonci, përfshin mbrojtjen ajrore dhe fushat tjera që do të jenë pjesë e fazës së tretë të tranzicionit të Forcave të Sigurisë së Kosovës në ushtri.

“SHBA do të sjellin ekipe që do të mbështesin Ministrinë e Mbrojtjes në blerjen e sistemeve të armëve të nivelit strategjik, siç është mbrojtja ajrore”, tha ai, duke shtuar se marrëveshja trajton edhe çështjen e ndërtimit të një flote helikopterësh.

Studiuesi i studimeve të sigurisë, Nikolla Vujinoviq, thotë për Kosovo online se dokumentet për të cilat Prishtina po përgatitet të nënshkruajë janë ombrellë dhe rregullojnë bashkëpunimin e sigurisë dhe mbrojtjes, nga stërvitjet e përbashkëta, përmes tregtisë së armëve, zhvillimit të personelit, deri te iniciativat rajonale dhe anëtarësimi në NATO.

Ai thekson se kjo është vetëm një iniciativë për fillimin e negociatave për përfundimin e një marrëveshjeje dhe vlerëson se administrata e presidentit Donald Trump aktualisht nuk po i kushton shumë rëndësi kësaj.

"Nënshkrimi i marrëveshjes ndoshta do të zgjatet për një periudhë të gjatë dhe ndoshta nuk do të nënshkruhet me qeverinë e Albin Kurtit. Nëse qeveria e re në Kosovë është sërish me Kurtin kryeministër, nuk pres që dokumenti të nënshkruhet me atë qeveri", thotë Vujinoviq.

Ndonëse ai tregon se marrëveshje të tilla janë një lloj dokumenti i zakonshëm dhe se Republika e Serbisë ka një sërë marrëveshjesh të konfirmuara me shumë vende, Vujinoviq beson se marrëveshja ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së do të ishte një goditje e rëndë për sigurinë e Republikës së Serbisë. Ai po ashtu thotë se inicimi i iniciativës mund të interpretohet në mënyrë të sigurisë dhe politike.

“Nga pikëpamja e sigurisë, është diçka e zakonshme që SHBA-të e bëjnë me Kosovën dhe Metohinë apo Republikën e Kosovës siç e njohin dhe nën kujdesin e kësaj janë “Javelins” dhe “Humves”. Gjithçka është nën ombrellën e asaj marrëveshjeje, me faktin se ende nuk është nënshkruar, por kur të jetë, gjithçka do të bëhet nën të. Nga pikëpamja politike, fakti që nisma u miratua nga qeveria teknike, bie alarm, sepse qeveria teknike nuk mund të sjellë asnjë iniciativë të këtij lloji. Pra, është një manovër politike e Albin Kurtit që nuk jam i sigurt se do të zbatohet në ndonjë hark kohor realist për arsyen e thjeshtë se administrata Trump nuk e shikon shumë mirë Vetëvendosjen dhe Albin Kurtin. Është e mundur që ata ta përdorin atë marrëveshje për t'i mbajtur nën kontroll”, vlerëson Vujinoviq.

Nëse marrëveshja nënshkruhet në mënyrën e shpallur nga ministri i Mbrojtjes së Kosovës, Ejup Maqendonci, do të jetë, mendon Vujinoviq, një goditje e rëndë për sigurinë e Republikës së Serbisë, duke pasur parasysh marrëdhëniet komplekse që Serbia ka me SHBA-në jo vetëm në lidhje me Kosovën, por edhe me Rusinë, Ukrainën, NIS...

“Janë tre gjëra që duhet të na shqetësojnë shumë. E para është mbrojtja ajrore si pjesë teknike, e dyta është trajnimi shtesë dhe qëndrueshmëria strategjike, siç e quajti ministri i Mbrojtjes i Kosovës Ejup Macedonci, që do të thotë se ata në një farë mënyre llogarisin në mbështetjen për të gjitha aktivitetet e tyre nga SHBA-ja. A është një ndërhyrje në veri të Kosovës, a është një konfrontim me organizatat e supozuara terroriste të serbëve. Dhe gjëja e tretë, jo më pak e rëndësishme, është rruga drejt anëtarësimit në NATO. Ky është një problem i madh për Serbinë, sepse ajo nuk dëshiron të anëtarësohet në NATO. Ne jemi një vend neutral dhe nuk e njohim atë pjesë të territorit si vend të pavarur. Ndaj po krijohet një situatë të cilën elitat tona politike po përpiqen ta shmangin prej 20 vitesh dhe ajo është që ne duhet të hyjmë në përplasje me SHBA-në”, sipas bashkëbiseduesit tonë.

Ai përkujton se krijimi i mbrojtjes kundërajrore të shqiptarëve të Kosovës nuk lejohet sipas të gjitha rregullave ndërkombëtare dhe se Forcat e Sigurisë së Kosovës nuk guxojnë të ekzistojnë sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

 "Nëse vërtet ndodh që të nënshkruhet marrëveshja, me përmbajtjen siç është thënë, do të thotë se mbrojtja ajrore e Kosovës do të jetë në gjendje të rrëzojë aeroplanët kur të nisen nga Batajnica. Kjo është diçka që nuk është e pranueshme për Serbinë për arsye sigurie. Atëherë do të shtrohet pyetja për forcat tona të sigurisë dhe elitën politike se përse lejohet një gjë e tillë. Serbia ka marrëdhënie të mira me SHBA-në, me zotin Trump dhe administratën e tij, ne duam të punojmë së bashku për paqen dhe sigurinë në rajon dhe në të njëjtën kohë po ndodh kjo marrëveshje e cila ndikon dukshëm në sigurinë tonë”, thotë Vujinoviq.

Bashkëpunëtori i Qendrës për Stabilitet Social, Marko Mishkelin, i kushton vëmendje edhe momentit kur Prishtina nis iniciativën për nënshkrimin e marrëveshjes me SHBA-në, por në kuadër të negociatave për përfundimin e luftës në Ukrainë dhe politikën e re të jashtme amerikane, kështu që ai thotë se shtrohet pyetja nëse Amerika tani ka interes për të investuar në industrinë ushtarake në Kosovë dhe se nuk dihet se cili do të ishte përfitimi i saj nga një marrëveshje potenciale për bashkëpunim me Kosovën në fushën e mbrojtjes.

Edhe ai thekson se është e vështirë të imagjinohet që autoritetet e reja në Uashington në këtë moment do t'i japin mbështetje të parezervë administratës në Prishtinë, e cila gjithashtu shkaktoi probleme për paraardhësit e tyre për përshkallëzimin e situatës dhe që mbështeti palën e kundërt në zgjedhjet amerikane.

“Është e vështirë të besohet se jo vetëm Riçard Grenell, i cili u përplas më shumë me Albin Kurtin dhe disa anëtarë të tjerë të administratës, por edhe njerëz të tjerë që ishin pjesë e fushatës së Trumpit, do ta kalojnë kaq lehtë, për shembull, atë selfie nga konventa demokrate që bëri Kurti me Kamala Harris dhe Tim Waltz. Mbështetja e hapur që partia demokratike mori para zgjedhjeve është diçka që do të lërë pasoja më të thella pikërisht për marrëveshje të tilla, të cilat mund të jenë rënë dakord edhe më herët”, beson Mishkelin.

Ai thotë se është e vështirë të thuhet konkretisht se çfarë mund të rezultojë nga një marrëveshje e mundshme që është ende në fazën fillestare nga pala e Prishtinës, ndërsa nga Uashingtoni nuk ka asnjë informacion në lidhje me atë dokument.

 “Ndoshta gjithçka do të varet më së shumti nga ajo se kush do të formojë qeverinë e ardhshme. Ka mundësi që të jetë ndonjë trajnim ose, si në rastin e bashkëpunimit të Kosovës me Turqinë, ndërtimi i kapaciteteve specifike ushtarake apo fabrikave specifike, edhe pse është mosmirënjohje të spekulohet. Me këtë, nëse ka një lloj bashkëpunimi më të madh, mendoj se është më e vështira të pritet që të jetë i ngjashëm me atë që bënë turqit, të mësuar nga mesazhet që vijnë nga Uashingtoni për të gjithë Evropën, jo vetëm për situatën në Kosovë dhe Metohi", thotë Mishkelin për Kosovo online.

Marrëveshja kornizë ushtarake ndërmjet Prishtinës dhe Ankarasë për thellimin e bashkëpunimit ushtarak, përndryshe, u nënshkrua në janar të vitit 2024 dhe ajo, siç u shpjegua atëherë, hapi rrugën për shkëmbimin e personelit ushtarak, trajnimet e përbashkëta, si dhe për investime në industrinë e mbrojtjes. Në fund të vitit të kaluar pasoi nënshkrimi i marrëveshjes me kompaninë shtetërore turke të mbrojtjes, Korporata Industriale Mekanike dhe Kimike, për ndërtimin e një fabrike municioni në Kosovë.

Marrëveshjet e bashkëpunimit që Kosova arrin dhe investimet që ka në fushën ushtarake, si dhe iniciativa për përfundimin e Marrëveshjes Kornizë për bashkëpunim në fushën e mbrojtjes me SHBA-në, profesori i së drejtës evropiane nga Prishtina, Avni Mazreku, i sheh si funksion të balancimit të forcave ushtarake në rajon dhe në kontekstin e arritjes së një ekuilibri në marrëdhëniet me Serbinë, e cila po armatoset.

"Paqja e garantuar në rajon mund të shihet vetëm në dy mënyra: e para - përmes çarmatimit total të Ballkanit Perëndimor, për të cilin nuk ka vullnet politik të asnjë vendi të Ballkanit Perëndimor, ndërsa e dyta është kontrolli i armëve, konkretisht, blerja e armëve brenda NATO-s. Perspektiva për anëtarësimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor në NATO në thelb nuk është e dukshme, duke pasur parasysh rolin e anëtarësimit në NATO, Bosnjë dhe Bosnjë se Serbia ka shpallur statusin e saj neutral në lidhje me anëtarësimin në NATO”, ka theksuar Mazreku për Kosovo online.

Ai thekson se Serbia ka investime në bazat e saj ushtarake mbi një miliard euro për ushtrinë dhe se blen armë shumë të sofistikuara nga Kina, Rusia, por edhe nga furnizues të tjerë ushtarakë dhe se industria ushtarake e Serbisë konsiderohet si një nga më të avancuarat në Ballkanin Perëndimor, gjë që, sipas tij, e bën këtë rajon të paqëndrueshëm.

"Ne kemi një faktor shumë të fortë ushtarak, ndërsa një tjetër, në këtë rast si Kosova, nuk mund të krahasohet me kapacitetet ushtarake që posedon Serbia. Meqenëse Kosova në kontekstin e Kushtetutës së Serbisë është pjesë përbërëse e saj dhe Serbia nuk ka shfaqur interes dhe vullnet politik për të ndryshuar sistemin e saj kushtetues, pozicionimi i ushtrisë serbe pranë territorit të pavarur të Kosovës, në vitet e fundit, 2023 dhe 2024, e vendos Kosovën në një situatë ku duhet të jetë në ekuilibër me faktorët që mund të paraqesin kërcënim. E në këtë rast rrezikun nga ana ushtarake për Kosovën e paraqet Serbia. Faktorët e tjerë nuk paraqesin rrezik për Kosovën, siç është Maqedonia e Veriut, sepse ajo është anëtare e NATO-s, as Shqipëria dhe as Mali i Zi. Në aspektin ushtarak rrezikun për Kosovën e paraqet vetëm shteti i Serbisë”, vlerëson Mazreku.