Përvjetori i Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të vitit 1999: Çfarë solli paqja nga Kumanova?

Më 9 qershor 1999, pas 78 ditësh, u shuan boritë e luftës, dhe përfaqësuesit e atëhershëm të RFJ-së dhe të NATO-s, me nënshkrimin e Marrëveshjes Ushtarako-Teknike, u zotuan për “ndërprerjen e armiqësive”. Bashkëbiseduesit e Kosovo online nga Prishtina dhe Beogradi janë të një mendjeje se vlera më e madhe e Marrëveshjes së Kumanovës është ndalimi i luftës dhe vrasjeve. Megjithatë, edhe pas 26 vjetësh, qëndrimet mbeten plotësisht të kundërta për atë se kush fitoi, kush humbi dhe cilat janë efektet e paqes së arritur.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

Një ditë pasi Kuvendi i Serbisë më 3 qershor miratoi Dokumentin për arritjen e paqes – përkatësisht planin e SHBA-së, Bashkimit Evropian dhe Rusisë për ardhjen e forcave ndërkombëtare nën mandatin e OKB-së në Kosovë – në Maqedoninë e Veriut nisën negociatat për ndaljen e luftës.

Marrëveshja u nënshkrua më 9 qershor në aeroportin ushtarak në Kumanovë dhe u bazua në dhjetë pika të dokumentit që ishte miratuar nga presidenti i atëhershëm i RFJ-së, Sllobodan Millosheviq, me presidentin e atëhershëm të Finlandës, Marti Ahtisari, dhe ish-kryeministrin e Rusisë, Viktor Çernomirdin.

Në Kumanovë u përcaktuan në detaje specifike kushtet për ndërprerjen e armiqësive, dhe një ditë pas nënshkrimit të këtij dokumenti, sekretari i atëhershëm i përgjithshëm i NATO-s, Havier Solana, dha urdhrin për ndërprerjen e aktiviteteve ushtarake të NATO-s kundër RFJ-së.

Raketat e fundit të NATO-s u lëshuan më 10 qershor pranë Kamenicës së Kosovës dhe në afërsi të kazermës në Ferizaj.

Marrëveshjen e Kumanovës e nënshkruan, nga njëra anë, gjenerali britanik dhe komandanti i parë i KFOR-it, Majkëll Xheksson, dhe nga ana tjetër, gjeneralët e Ushtrisë Jugosllave Svetozar Marjanoviq dhe të policisë Obrad Stevanoviq.

Asnjëri nga nënshkruesit e kësaj marrëveshjeje nuk është më gjallë.

Gjenerali Obrad Stevanoviq ndërroi jetë më 8 prill të këtij viti.

Më herët, për Kosovo online, kishte dëshmuar se gjenerali Xhekson, si komandant i parë i KFOR-it, e kishte kuptuar situatën në terren, por nuk kishte arritur të ndalonte eksodin e jo-shqiptarëve që pasoi pas tërheqjes së ushtrisë dhe policisë jugosllave nga Kosova.

Përfitimet dhe pasojat

Një nga pjesëmarrësit në ato negociata, ish-Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të UJ-së, Gjenerali Branko Krga, e kujton shumë mirë atë vit 1999 dhe negociatat që u zhvilluan në Kumanovë.

Në intervistën për Kosovo online, ai theksoi se marrëveshja kishte detaje të mira dhe të këqija, por se përfitimi kryesor i këtij dokumenti ishte fundi i luftës.

"E vetmja gjë e mirë është se lufta u ndal. Marrëveshja ndaloi luftën, vrasja e qytetarëve, ushtarëve dhe policëve të pafajshëm ndaloi. Rrethanat e pafavorshme që lidhen me atë marrëveshje janë se ajo nuk u zbatua në mënyrë konsistente, se të gjitha dispozitat që ishin parashikuar nuk u zbatuan në mënyrë konsistente", tha Krga.

Ai thekson se MUT nga Kumanova deklaron në mënyrë vendimtare detyrimin e KFOR-it për të çarmatosur pjsëtarët e UÇK-së dhe grupeve të tjera të armatosura, dhe më pas për të siguruar kthimin e të gjithë personave të zhvendosur, veçanërisht serbëve.

"Jo vetëm që nuk u kthyen, por u dëbuan gjithashtu. Kjo po ndodh edhe sot", thekson Krga.

Si një detyrim tjetër i papërmbushur nga MUT, ai thekson se kthimi i ushtrisë dhe policisë në mënyrën e rënë dakord nuk ishte i mundur.

Ai zbulon se negociatat në Kumanovë zgjatën pesë ditë sepse NATO refuzoi të miratonte një rezolutë përkatëse në Këshillin e Sigurimit të OKB-së pas kësaj marrëveshjeje.

"Ata donin të na bindnin të pranonim marrëveshjen pa detyrimin e tyre për të miratuar një rezolutë për zonën e Kosovës dhe Metohisë dhe për ta verifikuar atë dokument përmes një rezolute të Këshillit të Sigurimit. Ne ishim të vendosur se nuk do ta pranonim pa pëlqimin për të miratuar rezolutën. Kur u ra dakord, kur ata ranë dakord, atëherë disa çështje të tjera teknike që lidhen me gjerësinë e zonave të sigurisë u zgjidhën shpejt dhe ajo marrëveshje u arrit", beson Krga.

I pyetur se ku ndodhet Kosova sot, 26 vjet më vonë, ish-Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të UJ-së thotë se përgjigjja varet nga këndvështrimi nga i cili shihet ky problem.

"Nga këndvështrimi i Serbisë, absolutisht nuk duhet të ketë dilema. Kosova është pjesë integrale e Republikës së Serbisë. Rezoluta 1244 e konfirmon këtë në mënyrë vendimtare. Autonomia dhe vetëqeverisja thelbësore parashikohen për Kosovën, dhe kjo është diçka për të cilën diplomacia, politika dhe media jonë duhet të këmbëngulin. Ne kemi një bazë absolute ligjore për të këmbëngulur që Kosova të kthehet në sistemin kushtetues dhe ligjor të Republikës së Serbisë. Sigurisht, realiteti është disi i ndryshëm", theksoi Krga.

Ai shton se 26 vjet më vonë, pozicioni i komunitetit serb në Kosovë është gjithnjë e më i padurueshëm.

"Ne shohim se si autoritetet e Prishtines i trajtojnë popullin serb, veçanërisht tani në veri të Kosovës, ku është pothuajse e pabesueshme që ata i dëbojnë ata nga shtëpitë e tyre, mbyllin disa institucione që kanë karakter civil dhe humanitar. Kjo dhunë nuk has në dënimin e atyre që janë përgjegjës për të, që janë faktorët ndërkombëtarë: UNMIK, KFOR, EULEX", thekson Krga.

Thelbi dhe efektet

Nga ana tjetër, analisti dhe ish-politikani i Kosovës Azem Vlasi nuk ka dyshim se Marrëveshja Ushtarako-Teknike nga Kumanova "në substancë dhe efekte" ishte një kapitullim për Serbinë, dhe për shqiptarët një ditë çlirimi dhe fundi i "sundimit serb" në Kosovë.

"Në thelb dhe efekte, marrëveshja nga Kumanova është më shumë si një akt kapitullimi i ushtrisë serbe ndaj aleancës së NATO-s pas një ndërhyrjeje që zgjati 78 ditë. Për Kosovën dhe shqiptarët, është dita e çlirimit", thotë Vllasi për Kosovo online.

Vllasi deklaron se fundi i luftës në vitin 1999 nënkuptonte edhe fundin e një regjimi për Serbinë.

"Për Serbinë, ky është fundi i sundimit mizor të regjimit të Millosheviqit mbi Kosovën dhe shqiptarët pas kalvarit dhe vuajtjeve të mëdha që përjetuam nën atë regjim. Ky është fundi i sundimit serb mbi Kosovën dhe shqiptarët. Për serbët e Kosovës, ky është fundi i iluzioneve dhe gënjeshtrave me të cilat Millosheviqi i mashtroi se do të ishin më mirë dhe më rehat, ndërsa shqiptarët rënkonin nën regjimin e tij të imponuar që nga viti 1989", tha Vllasi.

Sipas tij, regjimi i Slobodan Millosheviqit "krijoi një përçarje të thellë midis shqiptarëve dhe serbëve", dhe pasojat ndihen edhe nga serbët.

"Kosova është e lirë nga Serbia për 25 vjet dhe shtet vetëm për 17 vjet. Është ende në proces të konsolidimit të plotë, por është shtet. Gjëja më e rëndësishme është që të gjithë qytetarët e saj të jenë të sigurt, të lirë dhe të barabartë para ligjit, pa diskriminim mbi asnjë bazë. Kosova është në rrugën e saj për t'u bërë një shtet i vërtetë sipas standardeve të demokracive perëndimore. Dhe në një shtet të tillë, të gjithë do të jemi më mirë", thotë Vllasi.

Kutia e Pandorës

Në atë kohë, Ministri i Punëve të Jashtme i Republikës Federale të Jugosllavisë, dhe tani president i Forumit të Beogradit për një Botë të Barabartë, Zhivadin Jovanoviq thekson se marrëveshja në Kumanovë, dhe më pas Rezoluta 1244 në Këshillin e Sigurimit të OKB-së në vitin 1999, "i dhanë fund luftës së parë në tokën evropiane pas Luftës së Dytë Botërore".

"Ato dokumente i dhanë fund luftës së parë në tokën evropiane pas Luftës së Dytë Botërore. Ajo luftë hapi kutinë e Pandorës për ndërhyrjet e paktit të NATO-s në të gjithë globin. Ishte pika më e lartë e arrogancës së aleancës ushtarake perëndimore në nivel ndërkombëtar, e cila filloi nga statusi i fituesit në Luftën e Ftohtë", tha Jovanoviq për Kosovo online.

Ai thekson se Marrëveshja e Kumanovës ishte pjesë e një "pakete" prej tre dokumentesh. E para është marrëveshja e arritur më 3. qershor nga Presidenti i atëhershëm Jugosllav Slobodan Millosheviq me negociatorët ndërkombëtarë Marti Ahtisari dhe Viktor Çernomidin, si dhe Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila u miratua më 10. qershor.

"Ato formojnë një tërësi të vetme, një paketë nga e cila asnjë pjesë e vetme nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të pjesëve të tjera. Të gjitha këto dokumente garantojnë sovranitetin dhe integritetin territorial të Jugosllavisë, dhe për Kosovën dhe Metohinë, autonomia e gjerë brenda RFJ-së, pra Serbia si trashëgimtare ligjore, është parashikuar ekskluzivisht", tha Jovanoviq.

Ai shton se asnjë nga këto dokumente "nuk ishte e lehtë për interesat e Serbisë".

"Jo të gjitha pikëpamjet u respektuan, por duhet kuptuar ajo kohë kur arroganca e Perëndimit ishte në kulmin e saj, dhe Serbia dhe Jugosllavia në atë kohë ishin nën sanksione dhe nuk kishin aleatë. Nuk kishim mbështetjen që prisnin nga Rusia", shpjegon ish-kreu i diplomacisë jugosllave.

Ai thekson se moszbatimi i disa prej pikave kryesore të dakordësuara në Kumanovë dhe të garantuara nga Rezoluta 1244 është ende i dukshëm sot, 26 vjet më vonë.

"Ne shohim se sot, 26 vjet pas përfundimit të agresionit, spastrimi etnik i serbëve vazhdon, kryhet persekutimi i tyre. Dhe e gjithë kjo në hijen e disa ngjarjeve të tjera ku faktorët përgjegjës duan ta shtyjnë atë në anë të rrugës", saktëson Jovanoviq.

Ai i sheh shkaqet në standardet e dyfishta të Perëndimit kur bëhet fjalë për respektimin e marrëveshjeve të arritura.

"Përvoja jonë nga kjo është se në fazën e negociatave Perëndimi bën disa lëshime ndaj palës me të cilën po negocion, dhe në atë kohë këto ishin dispozita mbi sovranitetin dhe integritetin territorial, autonominë për Kosovën dhe Metohinë, dispozita për kthimin e ushtrisë dhe policisë. Megjithatë, kur vjen faza e zbatimit, ata aplikojnë një metodë selektive sepse ende besojnë se janë më të fuqishmit, të padiskutueshëm dhe besojnë se nuk kanë pengesa dhe se nuk janë të detyruar nga asnjë nga dokumentet e nënshkruara", konsideron Jovanoviq.