Rruga e shtetësisë serbe – nga Kushtetuta e Sretenjes deri te çështja e Kosovës

Në Sretenje 1835, me miratimin e Kushtetutës së Sretenjes, Serbia nisi procesin e ndërtimit të një shteti modern të bazuar në parimet e të drejtave qytetare dhe barazisë para ligjit. Ky dokument shënoi një pikë kthese në zhvillimin e Serbisë, por njëkohësisht hapi një proces të gjatë kushtetues që formësoi rregullimin e brendshëm të vendit gjatë dekadave në vijim. Pas Luftës së Dytë Botërore u hap edhe çështja e Kosovës, ndërsa pasojat politike dhe juridike të vendimeve të asaj kohe, theksojnë historianët për Kosovo online, i ndiejmë edhe sot.

Shkruan: Petar Rosiq

Serbia më 15 shkurt feston Ditën e Shtetësisë në kujtim të dy ngjarjeve të rëndësishme historike – ditës kur në Orashac, më 1804, filloi Kryengritja e Parë Serbe dhe ditës kur në Kragujevac, më 1835, u miratua Kushtetuta e Sretenjes, një nga kushtetutat më demokratike dhe më liberale të asaj kohe.

Dispozitat kryesore u frymëzuan nga idetë liberale të Revolucionit Francez dhe kushtetutave evropiane të atij periudhe. U përcaktuan qartë pushteti legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, Kushtetuta garantonte liritë themelore, përfshirë mbrojtjen e pronës private dhe të drejtave personale, u shfuqizuan shumë elemente feudale dhe për herë të parë u themelua një organ përfaqësues me funksione të caktuara legjislative.

Përpara kohës së vet

Edhe pse ishte në fuqi për një kohë të shkurtër, Kushtetuta e Sretenjes la gjurmë të pashlyeshme në historinë e Serbisë dhe shënoi fillimin e së drejtës moderne kushtetuese, shpjegon për Kosovo online historiani Aleksandar Guxhiq.

“Sretenja është padyshim një datë e rëndësishme në historinë moderne të popullit serb. Me miratimin e Kushtetutës së Sretenjes, elitat politike të asaj kohe të Principatës së Serbisë, pra të shtetit serb, dëshironin ta vendosnin Serbinë dhe popullin serb në radhën e kombeve moderne dhe të qytetëruara evropiane”, theksoi Guxhiq.

Sipas tij, bëhet fjalë për një akt jashtëzakonisht të avancuar për kohën e vet.

“Ishte një kushtetutë përparimtare, ndër më të përparuarat e kohës. Natyrisht, kundër saj u ngritën fuqitë e mëdha, para së gjithash Austro-Hungaria, Rusia Cariste dhe Perandoria Osmane, sepse nuk dëshironin, siç thuhej atëherë në qarqet diplomatike, të kishin një ‘zabran francez në pyllin ballkanik’”, theksoi Gudžić.

Ai rikujtoi se kundërshtimi ndërkombëtar u shfrytëzua për shfuqizimin e kushtetutës.

“Kundërshtimin e fuqive të mëdha e shfrytëzoi princi Millosh Obrenoviq për ta shfuqizuar kushtetutën. Megjithatë, miratimi i Kushtetutës së Sretenjes mbetet një datë e rëndësishme në formimin e shtetit modern serb”, tha Guxhiq.

Duke folur për rrethanat e asaj kohe, historiani Aleksandar Saviq, docent në Katedrën e Historisë të Fakultetit Filozofik në Beograd, deklaroi për Kosovo online se përplasja e brendshme midis princit Miloš Obrenović dhe kundërshtarëve të tij politikë rezultoi me një kryengritje që e detyroi atë të miratonte kushtetutën në vitin 1835. Një rol të rëndësishëm në hartimin e saj pati Dimitrije Davidoviq.

“Serbia konsideronte se kishte të drejtë të miratonte kushtetutë si provincë autonome e Perandorisë Osmane, ndërsa princin në këtë e bindte edhe Dimitrije Davidović, një nga serbët më të arsimuar të asaj kohe, me prejardhje nga Austro-Hungaria, por në shërbim të Serbisë që nga vitet njëzet. Davidović e përpiloi kushtetutën për rreth njëzet ditë, por natyrisht ai kishte punuar edhe më herët në projektet kushtetuese dhe kishte përgatitur shumë material”, shpjegoi Saviq.

Kundërshtimi i fuqive të mëdha

Sipas tij, kushtetuta u shpall në një kuvend të posaçëm të mbajtur në Sretenje, prej nga mori edhe emrin, por vetë akti nuk u miratua pikërisht atë ditë feste.

Ai tregoi edhe arsyet pse fuqitë e mëdha e kundërshtuan miratimin e kushtetutës.

“Fuqitë e mëdha, para së gjithash Perandoria Osmane si sovrane e Serbisë, vlerësuan se Serbia me këtë kishte dalë jashtë kornizave të autonomisë së saj dhe nuk dëshironin ta lejonin këtë. Kësaj iu bashkua edhe Rusia si mbrojtëse dhe garantuese e asaj autonomie. U bashkua edhe Austria, e cila e konsideronte të rrezikshme, sepse as vetë nuk ishte e rregulluar me kushtetutë”, tha Saviq.

Ai rikujtoi se kushtetuta u kritikua edhe për dispozitat e saj.

“Veçanërisht të diskutueshme ishin nenet që lidhen me barazinë e të gjithë qytetarëve para ligjit dhe dispozita sipas së cilës çdo skllav që hyn në territorin e Serbisë bëhet i lirë”, theksoi Saviq.

Historiani veçoi tri karakteristika kyçe të Kushtetutës së Sretenjes.

“Rëndësia e saj qëndron në faktin se është kushtetuta e parë serbe, se me të u kufizua sundimi absolutist i princit Miloš dhe se u miratua pa pëlqimin e sovranit dhe të mbrojtësit. Edhe pse kufizonte pushtetin e Miloš Obrenovićit, ai megjithatë mendonte se duhej ta mbronte nga fuqitë e mëdha, por në fund u detyrua ta pezullojë”, tha Saviq.

Çështja e Kosovës u hap pas Luftës së Dytë Botërore

Pas Kushtetutës së Sretenjes, Serbia pati më shumë se 10 kushtetuta që ndikuan ndjeshëm në zhvillimin e mëtejshëm të vendit dhe në marrëdhëniet e brendshme. Në kontekstin e Kosovës, veçanërisht të rëndësishme janë kushtetutat pas Luftës së Dytë Botërore.

“Pa dyshim, Kushtetuta e vitit 1963 dhe ajo e vitit 1974 e formësuan Kosovën dhe krijuan problemin, ndërsa pasojat e atyre kushtetutave i ndiejmë edhe sot”, tha ai.

Guxhiq rikujtoi edhe aktet e mëparshme kushtetuese me të cilat u vendos autonomia.

“Sigurisht, duhet përmendur edhe kushtetuta e parë pasluftës, kur u formësua autonomia e Krahinës së Kosovës dhe Metohisë. Çdo kushtetutë pasuese vetëm sa e rriti shkallën e autonomisë së shqiptarëve të Kosovës dhe kjo në fund çoi në separatizëm të hapur dhe dëshirë për shkëputje”, vlerësoi Guxhiq.

Ai thekson se këto ndryshime kushtetuese patën pasoja afatgjata.

“Kjo, në njëfarë mënyre, rezultoi edhe me luftërat për trashëgiminë jugosllave në vitet nëntëdhjetë, e më pas në vitin 2008, kur u shpall njëanshëm pavarësia e Kosovës”, përfundoi Guxhiq.

Saviq rikujton se hapësira e Kosovës nuk ka ekzistuar si njësi e veçantë para vitit 1945.

“Hapësira e Kosovës dhe Metohisë deri në vitin 1912 ishte pjesë e Perandorisë Osmane, ndërsa më pas iu bashkua Mbretërisë së Serbisë, dhe në Mbretërinë e Jugosllavisë, përkatësisht në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, nuk ekzistonte si njësi e veçantë, megjithëse disa kushtetuta i referoheshin edhe asaj territori”, tha ai.

Ai shpjegon se historia kushtetuese e Kosovës fillon pas Luftës së Dytë Botërore, kur me ligj të Kuvendit Popullor të Serbisë në vitin 1945 u themelua Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë.

Kjo u konfirmua me Kushtetutën e FNRJ-së të vitit 1946 dhe me Kushtetutën e Republikës Popullore të Serbisë të vitit 1947, ndërsa zhvillimi i mëtejshëm, thekson ai, çoi drejt krijimit të krahinës.

“Në përputhje me synimet e Partisë Komuniste të Jugosllavisë, përkatësisht Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, synohej që me kalimin e kohës ajo Krahinë Autonome e Kosovës dhe Metohisë të shndërrohej në krahinë autonome, siç ishte Vojvodina. Kulmi i atij procesi ishte Kushtetuta e vitit 1963”, theksoi Saviq.

Ai shtoi se ndryshimet kushtetuese në fund të viteve gjashtëdhjetë dhe në fillim të viteve shtatëdhjetë sollën transformim të mëtejshëm të statusit të krahinës.

“Me amendamentet kushtetuese u ndryshua edhe emri i krahinës, kështu që Metohia u hoq. Kjo i pengonte udhëheqjes shqiptare. Ata konsideronin se duhej të ekzistonte Kosova dhe Dukagjini. Në Beograd nuk pajtoheshin me këtë dhe në fund u gjet një zgjidhje kompromisi që ajo të quhej vetëm Kosovë, përkatësisht Krahina Socialiste Autonome e Kosovës. Kulminacioni i këtij procesi ishte Kushtetuta e vitit 1974, kur krahinat autonome Kosova dhe Vojvodina u barazuan në status me Serbinë”, tha Saviq.

Ai theksoi se me këtë u cenua sovraniteti i Serbisë si një nga njësitë federale dhe se nga viti 1974 Serbia zyrtarisht u nda në tri pjesë.

“Serbia nuk kishte më asnjë kompetencë reale mbi to; juridikisht kishte, por de facto jo, dhe në këtë mënyrë u cenua sovraniteti i Serbisë si një nga njësitë federale”, theksoi Saviq.

Rikthimi i kompetencave

Saviq foli edhe për përpjekjet që kjo të korrigjohej me amendamentet kushtetuese të fundviteve tetëdhjetë.

“Me amendamentet kushtetuese të viteve 1989 dhe 1990 Serbia, deri diku, riktheu kompetencat e saj mbi hapësirën e Kosovës dhe Metohisë dhe atëherë iu rikthye edhe emri kësaj krahine. Që atëherë ajo figuron si Kosovë dhe Metohi, kështu figuron edhe në Kushtetutën e vitit 1990, e më pas edhe në Kushtetutën që miratoi Republika e Serbisë në vitin 2006”, tha ai.

Në fund, ai thekson se prej asaj kohe, sipas kushtetutave, ajo konsiderohet zyrtarisht pjesë përbërëse e Republikës së Serbisë.

“Prej këtej edhe sintagma krahina jugore serbe. Por ajo që është fakt, në publik gjithnjë e më shumë po mbizotëron termi Kosovë dhe ne megjithatë duhet ta ruajmë këtë emërtim zyrtar, të mbrojmë, ashtu siç është në Kushtetutë, se bëhet fjalë për hapësirën e Kosovës dhe Metohisë”, përfundoi Saviq.