SHBA dhe Kosova në vitin 2026: Çfarë pret Uashingtoni nga Qeveria e re?

Njohësit e rrethanave ndërkombëtare në fund të vitit të kaluar ishin të prirur të pohonin se marrëdhëniet ndërmjet Amerikës dhe Kosovës kishin rënë në nivelin më të ulët. Viti i ri filloi me një mesazh nga Departamenti i Shtetit se ata shpresojnë të forcojnë partneritetin me Qeverinë e ardhshme të Kosovës, si dhe vazhdimin e dialogut strategjik, me theksimin e asaj që kjo nënkupton. Deklarata nga Uashingtoni bashkëbiseduesit e Kosovo online e lexojnë ndryshe: për disa është një mesazh kortozie, për të tjerë një sinjal se Kosovës do t’i jepet një shans i dytë, i kushtëzuar me rezultate konkrete.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Pasi pas zgjedhjeve parlamentare të 28 dhjetorit u bë e qartë se Qeverinë e re të Kosovës, ashtu si edhe të mëparshmen, do ta udhëheqë Lëvizja Vetëvendosje, Departamenti i Shtetit njoftoi se shpreson të forcojë partneritetin me qeverinë e ardhshme, përfshirë vazhdimin e dialogut strategjik.

“Megjithatë, arritja e kësaj do të kërkojë veprime që avancojnë agjendën tonë të përbashkët për paqen rajonale, stabilitetin dhe prosperitetin e ndërsjellë ekonomik”, u sqarua nga Uashingtoni.

Aleati më i madh i Kosovës, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, më 12 shtator të vitit të kaluar pezulluan për një afat të pacaktuar dialogun strategjik të planifikuar me Kosovën. Arsyeja, siç u tha atëherë, ishte shqetësimi për veprimet e qeverisë në mandat teknik që kishin rritur tensionet dhe paqëndrueshmërinë, duke kufizuar aftësinë e SHBA-së për të punuar në mënyrë produktive me Kosovën mbi prioritetet e përbashkëta.

“Fatkeqësisht, veprimet dhe deklaratat e fundit të kryeministrit në detyrë Kurti paraqesin sfida për përparimin e arritur gjatë shumë viteve”, sqaruan amerikanët.

Ndërkohë, kryeministri i Kosovës në mandat teknik, Albin Kurti, njoftoi se Kosova ka filluar të pranojë migrantë të caktuar për deportim nga SHBA-ja, u mburr se Kosova gëzon mbështetje dypartiake në Kongresin amerikan dhe në fillim të janarit deklaroi se Kosova mbështet operacionin amerikan kundër narkotikëve të udhëhequr nga presidenti i SHBA-së, Donald Trump, në Venezuelë…

Çfarë tjetër do të nevojitet për rivendosjen e marrëdhënieve mes Uashingtonit dhe Prishtinës dhe çfarë mesazhi i ka dërguar Departamenti i Shtetit Kurtit “mes rreshtave” me deklaratën e fundit?

Bashkëpunëtori i Iniciativës Pupin, Petar Iviq, vlerëson se kjo porosi është e qartë dhe e drejtpërdrejtë.

“Është shumë e qartë se çfarë mund të pritet – kjo është një përpjekje për rivendosjen e marrëdhënieve pasi Kurti fitoi zgjedhjet në Kosovë. Kjo paraqet një dorë të zgjatur për një shans të dytë, por është e kushtëzuar me rezultate shumë konkrete dhe mbetet pyetja nëse administrata në Prishtinë do ta shfrytëzojë këtë shans”, deklaroi Iviq për Kosovo online.

Interesat e SHBA-së në rajon, sipas tij, janë të shumëfishta, dhe veprimet e Kosovës gjatë vitit 2025 ishin gjithçka tjetër përveç të njëjtave me shumicën e tyre.

"Këto interesa fillojnë nga dëbimi, siç e përshkruajnë ata, i ndikimit të keq kinez dhe rus, diversifikimi ekonomik, paqja, stabiliteti, rruga evropiane dhe zhvillimi ekonomik. Ajo që Kosova përgatiti në vitin 2025 ishte gjithçka tjetër përveç shumicës së këtyre interesave. Ata shpresojnë që kjo mundësi të përdoret në drejtim të përmbushjes së këtyre interesave, por me veprime të njëanshme dhe shkatërruese, veçanërisht ndaj popullsisë pakicë serbe, përmbushja e këtyre interesave nuk është as në horizont", vlerëson Iviq.

Sipas vlerësimit të kryetarit të Dhomës Amerikane të Tregtisë në Kosovë, Arian Zeka, vendimet e pakoordinuara dhe vonesat në politikë kanë çuar në tensione të brendshme dhe kanë ndikuar negativisht në marrëdhëniet me aleatët strategjikë. Vetëm një qeveri e përkushtuar dhe serioze, sipas tij, mund ta avancojë dialogun strategjik.

“Mungon serioziteti”

“Nëse marrim parasysh mesazhin e shkurtër që Ambasada e SHBA-së në Prishtinë dërgoi pas përfundimit të këtij procesi të fundit zgjedhor dhe gatishmërinë e shprehur për bashkëpunim me qeverinë e re, atëherë besoj se vazhdimi i bisedimeve për heqjen e pezullimit të dialogut strategjik dhe përmirësimin e marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve është një mundësi reale”, është i mendimit Zeka.

Megjithatë, siç shtoi ai, gjithçka varet nga serioziteti me të cilin i qaset kësaj çështjeje. Ky seriozitet ka munguar shumë në vitet e fundit dhe cilësia e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së, sipas tij, është përkeqësuar.

Mesazhi nga Uashingtoni për gatishmërinë për të forcuar partneritetin me Qeverinë e ardhshme të Kosovës, sipas vlerësimit të Marko Savkoviqit nga fondi ISAK, është i natyrës kortoazie, parimor dhe lidhet me stabilizimin e rrethanave në rajon: të mos bëhet asgjë që do t’i provokonte të tjerët apo që do ta dëmtonte më tej arkitekturën tashmë të brishtë të sigurisë në rajon.

“Administratë transaksionale”

Në pyetjen se çfarë nënkuptojnë SHBA-të me agjendën e përbashkët për paqen dhe stabilitetin rajonal, Savkoviqi për Kosovo online tha se bëhet fjalë për disa elemente, duke filluar nga pjesëmarrja në formate të ndryshme që SHBA i promovojnë dhe i mbështesin, nga Karta Atlantike, përkatësisht formatet në kuadër të programeve pranë NATO-s, të cilat janë të rëndësishme për zhvillimin e asaj që në Kosovë quhet Ushtria e Kosovës.

“SHBA-të kanë një rol shumë aktiv në ndërtimin e kapaciteteve të tyre dhe në armatosje, ndoshta jo aq aktiv sa disa vende të tjera në këtë moment, por nga ky raport ende pritet shumë në Kosovë. Një gjë është blerja e armëve kundërtanke, tjetër është blerja e helikopterëve transportues ‘Black Hawk’, të cilën e ka paralajmëruar ministri i Mbrojtjes Maqedonci, dhe kjo do të përbënte një burim të rëndësishëm për këtë formacion të armatosur në aspektin e mobilitetit”, shtoi ai.

Ai thekson se Uashingtoni gjithmonë ka pritur që Prishtina të përmbushë detyrimet që ka ndërmarrë në dialogun me Beogradin, para së gjithash, në kontekstin e Asociacionit të Komunave Serbe:

"Ajo (AKS) mund të mos përmendet aq shumë, por është ende një detyrim dhe pritet që Kosova më në fund të ndërmarrë hapa drejt krijimit të saj".

Kur bëhet fjalë për të ardhmen e dialogut, roli i SHBA-së, thekson ai, ka qenë gjithmonë i rëndësishëm, por vëren se tani administrata në Uashington është ndryshe.

"Është një administratë që nuk e di vërtet nëse ka në zemër interesat e sigurisë evropiane, pra statusin e Kosovës dhe situatën në Kosovë. Është një administratë transaksionale dhe nuk e dimë se çfarë mund të ofrojnë autoritetet në Prishtina për të qetësuar Uashingtonin ose për ta bërë atë më të hapur ndaj ideve të tyre, mund të hamendësojmë vetëm", ​​vlerësoi Savkoviq.

Profesori i drejtësisë evropiane Avni Mazreku vlerëson se qeveria "Kurti 3" do të përpiqet të gjejë qëndrime të përbashkëta me SHBA-në, të cilat kërkojnë veprime të përbashkëta dhe koordinimin e tyre.

"Rrjedha e pikëpamjeve politike mbi çështjet e hapura, kur vjen nga konteksti amerikan, shihet ndryshe nga rrjedhat evropiane dhe më gjerë. Mendoj se të dyja palët do të gjejnë pika të përbashkëta ku pikëpamjet e tyre janë të sinkronizuara dhe do të funksionojnë si të njëjta", tha Mazreku për Kosovo online.

Ai vlerëson se interpretimet që mund të dëgjohen për heqjen e rolit amerikan nga Evropa nuk bazohen në fakte.

"SHBA-të janë ende të rëndësishme, veçanërisht në lidhje me çështjet që lidhen me vendet baltike, anëtarët e rinj të NATO-s, Detin Baltik, Detin e Zi, Ngushticën e Bosforit që lidhet me daljen në Detin Mesdhe, Detin Adriatik që lidhet me rrugën tjetër kryesore evropiane, që është Ballkani. Pra, nuk mendoj se mund të na lejohet të kemi një qëndrim të kundërt me qëndrimet amerikane", thotë Mazreku.

Interesi ekonomik

Në mesazhin e Departamentit të Shtetit theksohet edhe prosperiteti i ndërsjellë ekonomik, ndërsa duke folur për interesat ekonomike që Amerika ka në Kosovë, Iviq thotë se këtu para së gjithash bëhet fjalë për energjetikën dhe investimet.

“Në kohët e fundit përflitet edhe për mineralet e rralla, të cilat, siç e shohim, janë shumë të rëndësishme për Trumpin në nivel global. Megjithatë, këto rezerva janë ende mjaft të paeksploruara. Por këtu nuk bëhet kryesisht fjalë për interesa ekonomike, por më shumë për interesa gjeopolitike, sepse interesat ekonomike derdhen në sferën gjeopolitike. Më tepër ka të bëjë me stabilitetin në rajon, largimin e ndikimit rus dhe kinez dhe praninë e drejtpërdrejtë ushtarake, siç është baza Bondsteel”, thekson Iviq.

Në mënyrë të ngjashme arsyeton edhe Savkoviqi, i cili thotë se interesat ekonomike të SHBA-së në Kosovë nuk mund të ndahen nga ato të sigurisë.

“Kjo është kontrolli i rrugëve tranzitore, të paktën kështu ka qenë për një kohë të gjatë, sepse tani po hapen shumë çështje. Por për një kohë të gjatë ka qenë e qartë se, vetëm nga fakti që ndodhesh diku, dëshiron edhe ta kontrollosh fizikisht një hapësirë të caktuar. Këtu ka qenë baza Bondsteel, investimet në infrastrukturën rrugore, paralajmërimet që kemi pasur në kuadër të Marrëveshjes së Uashingtonit. Sigurisht që ekziston edhe mundësia e shfrytëzimit të lëndëve të para kritike, pasi supozohet se ato ekzistojnë edhe në Kosovë në një masë të caktuar, megjithëse nuk janë hulumtuar mjaftueshëm”, vëren ai.

Zeka thekson se çfarë është gjëja e parë për të cilën mendojnë investitorët amerikanë: sundimi i ligjit.

Investitorët seriozë amerikanë dhe evropianë, thekson ai, duan të shohin që ligji funksionon në Kosovë, ndërsa në dy vitet e fundit është vërejtur një rritje e pasigurisë juridike në Kosovë.

“Një sërë vendimesh të institucioneve kanë sjellë pasiguri te investitorët. Flas, ndër të tjera, për rastin kur e njëjta qeveri mori vendim për t’i dhënë statusin e investitorit strategjik një ndërmarrjeje të caktuar, e më pas ia hoqi atë status, gjë që përbën precedent. Kosova duhet të tregojë se është vend i sundimit të ligjit. Megjithatë, zbatimi i ligjit mbetet segment në të cilin gjithmonë kemi mbetur prapa”, vlerësoi ai.