Si do të ndikonte ngrirja e dialogut sipas recetës së Edi Ramës në normalizimin e marrëdhënieve midis Beogradit dhe Prishtinës?

Ngrirja e dialogut me Beogradin dhe përqendrimi i Prishtinës vetëm në negociatat me Bashkimin Evropian, duke zbatuar në mënyrë të njëanshme marrëveshjet e arritura në dialog, është sugjerimi që kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, i ka drejtuar Kosovës. Megjithëse një zhvillim i tillë mund të çojë më në fund në përmbushjen e disa obligimeve të Prishtinës që rrjedhin nga dialogu, ky skenar do të nënkuptonte gjithashtu një ndryshim të formatit të negociatave, gjë që, sipas vlerësimit të bashkëbiseduesve të Kosovo online, faktorët ndërkombëtarë ka gjasa që nuk do ta mbështesnin. Po ashtu, ekzistojnë mendime se një kthesë e tillë mund të çojë në rikthimin e konfliktit.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

“Kosova duhet të ngrijë dialogun dypalësh për normalizimin, të bëjë një hap gjigant përpara drejt anëtarësimit në BE”, ka shkruar Rama në Facebook, ku ka publikuar një pjesë të fjalimit të tij gjatë seancës së përbashkët të asamblesë së Shqipërisë dhe Kosovës në Prishtinë.

“Kosova mund t'i japë familjes evropiane dhe NATO-s në një kohë të shkurtër një provë të qartë të vullnetit të saj për t'iu përkatur Evropës së bashkuar dhe NATO-s, duke përmbushur në mënyrë të njëanshme të gjitha kushtet për normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë, jo për hir të Serbisë, por për hir të dëshmorëve dhe fëmijëve të tyre”, tha në këtë seancë kryeministri shqiptar, i cili në një moment deklaroi se po fliste “vëllazërisht”.

Këshillat e Ramës nuk u prit mirë brenda Qeverisë së Kosovës, pasi ministrja e Punëve të Jashtme, Donika Gërvalla, i përshkroi fjalët e tij si presion ndaj Kosovës, duke vlerësuar se brenda familjes konsultohet dhe nuk dilet para mikrofonit për të dhënë këshilla vëllazërore. Ajo theksoi se bëhet fjalë për një presion gjithnjë e më të madh ndaj Kosovës që të zbatojë marrëveshjet nga dialogu në mënyrë të njëanshme.

Mirëpo, edhe presidentja e Kosovës Vjosa Osmani ka folur për mundësinë e zbatimit të njëanshëm të marrëveshjes në mesin e muajit të kaluar, kur ajo deklaroi se Kosova mund të zbatojë marrëveshjen e Brukselit dhe aneksin e Ohrit në mënyrë të njëanshme, nëse merr garanci nga partnerët ndërkombëtarë se në këmbim do të përfitojë nga njohja dhe anëtarësimi në organizata ndërkombëtare.

Stefan Surlliq, profesor asistent i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, propozimin e kryeministrit shqiptar e vlerëson si një lloj strategjie të daljes që Prishtina të fillojë përfundimisht të përmbushë obligimet e saj, pa u paraqitur si dhënie koncesionesh për Beogradin, por për hir të ndonjë qëllimi më të lartë, siç është anëtarësimi në Bashkimin Evropian.

Siç deklaron Surlliqi për Kosovo online, Rama duket se ka dashur të paraqesë një zgjidhje kreative që përfaqësuesit e Prishtinës të dalin nga rrethi vicioz i agjendës nacionaliste që nuk jep rezultate.

“Gjithçka që ka qenë në fushatën parazgjedhore të Vetëvendosjes deri më tani ka qenë në kontekstin: “Nuk do t'i lëmë asgjë Beogradit, nuk do të formojmë Asociacionin e Komunave Serbe”, kështu që leximi im është se Edi Rama donte që në mënyrë kreative të ofronte një rrugëdalje, duke i paraqitur negociatat si dialog me Brukselin, por ajo që ishte rënë dakord me Beogradin në fakt do të realizohej sepse nuk ka asgjë që është temë e dialogut dhe marrëveshjes pa pjesëmarrjen e Beogradit. Pra është një truk politik në të cilin Beogradi është lënë jashtë, ndërsa kushtet nga aneksi i Ohrit dhe propozimi evropian janë plotësuar, dhe kjo paraqitet si një lëshim ndaj Bashkimit Evropian dhe Brukselit, jo ndaj komunitetit serb dhe Beogradit”, thotë Surlliq.

Sipas Surlliqit, mund të jetë e pranueshme që Brukseli të paraqesë përmbushjen e obligimeve nga dialogu si koncesion për hir të së ardhmes evropiane të Kosovës, por ai nuk beson se Brukseli do të devijojë zyrtarisht nga korniza ekzistuese e negociatave, që nënkupton se atje duhet të jetë një minimum bashkëpunimi dhe takimesh ndërmjet përfaqësuesve të Beogradit dhe Prishtinës përkundër bllokimit të dukshëm dhe të kahershëm të dialogut.

I pyetur se çfarë do të ndodhte me temat që mbetën të hapura në dialog, nëse Prishtina fillon të zbatojë atë që është rënë dakord, por në të njëjtën kohë ngrin dialogun e mëtejshëm me Beogradin, Surlliq thotë se një skenar i tillë do të ishte blerje e kohës.

“Prishtina para së gjithash duhet ta formojë Asociacionin e Komunave Serbe dhe ta paraqesë si koncesion në Bashkimin Evropian, por në procesin e zbatimit do të dalin edhe disa çështje të tjera ku Beogradi është i domosdoshëm, si dhe përfaqësuesit e komunitetit serb në Kosovë. Kështu që unë e lexova këtë më shumë si një lloj marketingu politik. Një situatë të ngjashme kemi pasur edhe në vitet e kaluara kur kanë zbatuar ndonjë ligj apo vendim që është dashur të jetë në interes të komunitetit serb dhe kur e kanë paraqitur si ligje të padrejta, por që zbatohen sepse ka një qëllim më të lartë, që është marrëdhënie të mira me SHBA dhe BE. Kjo nismë e fundit e Edi Ramës është në gjurmët e kësaj”, thotë Surlliq.

Sipas Millosh Pavkoviqit, bashkëpunëtor i Qendrës për Politikat Evropiane, skenari i propozuar nga Rama nuk është real, dhe kjo ide nuk ka potencial për të fituar mbështetje aty ku është e nevojshme.

“Nuk pres që ajo të jetë në gjendje të fitojë mbështetje më të gjerë ndërkombëtare si midis vendeve anëtare të BE-së dhe midis vendeve të Quintit. Formati ekzistues i dialogut është vendosur me rezolutën e Kombeve të Bashkuara të vitit 2010, e cila i hapi mundësinë Bashkimit Evropian që të merrte përsipër moderimin e dialogut ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, dhe gjithashtu ky skenar nuk do të merrte as mbështetje nga Beogradi. Deklarata e Ramës ka vlerë të dobishme për opinionin publik vendas dhe është dhënë mbi të gjitha në kuadër të zgjedhjeve të ardhshme parlamentare”, ka thënë Pavkoviq për Kosovo online.

Ai thotë se duhet parë konteksti më të gjerë në të cilin është bërë kjo deklaratë.

“Ishte në seancën e përbashkët të Kuvendit të Kosovës dhe Shqipërisë, ku Rama iu drejtua para së gjithash përfaqësuesve të popullit të Kosovës dhe Shqipërisë dhe ndoshta ishte një mesazh edhe për opinionin e gjerë. Sigurisht që vjen në një kohë kur dialogu i Brukselit është në një krizë të dukshme me progres shumë të kufizuar në zbatimin e marrëveshjes dhe problemin evident për gjetjen e një gjuhe të përbashkët mes Beogradit dhe Prishtinës”, thotë Pavkoviq.

Rama, shton ai, kishte qëndrime të ngjashme ekstreme edhe gjatë verës së vitit 2023, kur propozoi edhe ndërprerjen e dialogut dhe organizimin e një konference ndërkombëtare për zgjidhjen e çështjes së statusit të Kosovës, por kjo ide nuk mori jehonë në publikun ndërkombëtarë.

Duke pasur parasysh se presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, ka shprehur qëndrime të ngjashme për zbatimin e njëanshëm të marrëveshjes, Pavkoviq thotë se Osmani në fakt ka propozuar që proceset e integrimit evropian të Kosovës dhe dialogu Beograd-Prishtinë të ndahen, sepse ajo besonte se dialogu ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, pasi nuk ka përparim në të, po e pengon edhe procesin e integrimit evropian.

“Aktualisht nuk ka asnjë kuptim për një gjë të tillë në BE sepse BE-ja e sheh integrimin evropian si faktor kyç dhe motivim si për Beogradin ashtu edhe për Prishtinën që të bëjnë njëfarë progresi në dialog. Nëse këto procese do të ndaheshin, me shumë mundësi do të kishim shumë probleme të reja sepse edhe Serbia do të priste të njëjtën qasje, dhe më pas do të komplikonte edhe më shumë procesin e normalizimit dhe të integrimit evropian, si të Kosovës ashtu edhe të Serbisë”, vlerëson Pavkoviq.

Profesori i historisë politike në Prishtinë, Blerim Canaj ka deklaruar për Kosovo online se thelbi i deklaratës së Ramës ishte që marrëveshjet të zbatoheshin në mënyrë të njëanshme, në mënyrë që Kosova të përfundojë atë që ka marrë si përgjegjësi sepse asgjë nuk po ndodh në dialog.

"Ajo që shohim është se, nëse Vuçiçit apo Kurtit u nevojitet, atëherë shkojnë në dialog, por nga ai dialog nuk del asgjë. Një çështje tjetër është se Kosova dhe Serbia nuk kanë marrëveshje mes tyre, por Kosova ka marrëveshje me Bashkimin Evropian, dhe po ashtu edhe Serbia. Nëse BE-ja merr përgjegjësinë e saj, atëherë është e mundur që zbatimi i marrëveshjeve të bëhet njëanshëm. Nëse njëra palë ka marrë ndonjë përgjegjësi, atëherë duhet ta përfundojë atë. Duhet ta përfundojë edhe Kosova, po ashtu edhe Serbia. Por nëse pritet që njëra palë të përfundojë diçka, ndërsa pala tjetër nuk bën asgjë, atëherë ku mbetemi ne që jetojmë në Kosovë?", thotë Canaj.

Ai vlerëson se dialogu nuk ka alternativë sepse, siç thotë ai, dihet se dialogu kërkohet nga bashkësia ndërkombëtare.

Analisti politik Blerim Burjani sheh rrezik për sigurinë në gjithë rrëfimin për ngrirjen e dialogut dhe paralajmëron se mund të ketë ripërtëritje të konfliktit.

“Dialogu duhet të përfundojë me zbatimin e marrëveshjes nga Brukseli dhe aneksin e Ohrit, ose të fillojë një i ri, që do të thotë se BE-ja duhet të ketë një platformë për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Unë nuk mendoj se dialogu duhet të ngrihet, kjo nuk është alternativë. Natyrisht, palët duhet ta dinë se nuk ka dialog pa kufi, ai patjetër duhet të përfundojë. Gjithashtu, palët duhet të kenë parasysh se dialogu po zhvillohet për hir të një jete më të mirë dhe marrëdhënieve mes shqiptarëve dhe serbëve”, tha Burjani.