Strategjia e Qeverisë së Serbisë për kthimin e personave të zhvendosur nga Kosova: A ka shpresë për të dëbuarit?

Qeveria e Serbisë ka miratuar Strategjinë për zgjidhjen e çështjes së refugjatëve dhe personave të zhvendosur brenda vendit për periudhën nga viti 2024 deri në vitin 2030, dhe një nga qëllimet e veçanta të atij dokumenti është krijimi i kushteve për kthimin e qëndrueshëm të personave të zhvendosur brenda vendit në vendet në Kosova. Edhe sikur të mos ishte shembulli fatkeq i sulmit të përsëritur ndaj Dragica Gashiqit, të vetmes serbe të kthyer në Gjakovë, bashkëbiseduesit e Kosovo online paralajmërojnë se në realitetin aktual të Kosovës do të jetë një detyrë gati sizifiane, sepse në vend të kthimit të qëndrueshëm, fjala kyçe për këtë proces është ende siguria.

Shkruar nga: Arsenije Vuçkoviq

Në fatin e serbëve të mërguar dhe të tjerë joshqiptarë që nga viti 1999, koha duket se ka ngecur. Sot, 25 vjet më vonë, më shumë se 200 mijë persona të zhvendosur kanë humbur në statistikat e organizatave ndërkombëtare dhe pothuajse askush nuk e përmend më këtë temë.

Në të njëjtën kohë, rastet e kthimit janë aq të rralla sa bien nën rubrikën e "gabimit statistikor".

Ndër të paktët e kthyer janë Mlladenoviqët. Në fillim të këtij viti ata u kthyen nga Beogradi në vendlindjen e tyre Berivojce, një vend afër Kamenicës. Pesë prej tyre: Llozica, Sasha dhe tre fëmijët e tyre.

“Ne u larguam në vitin 2011. Fillimisht në janar të këtij viti m'u kthyen gruaja dhe fëmijët dhe më pas u ktheva në prill. Ne planifikojmë të qëndrojmë këtu sa të mundemi, nuk planifikojmë të shkojmë askund tjetër nga këtu, ne qëndrojmë aty ku jemi”, tha Sasha Mlladenoviq për Kosovo online në maj të këtij viti.

Ka shumë më tepër shembuj në të cilët të kthyerit janë viktima të ndonjë forme dhune.

Dragica Gashiq nga Gjakova - e vetmja serbe e kthyer në këtë qytet, mund të shkruante një libër për të.

Vetëm pak ditë më parë, në mbrëmjen para festës së pagëzimit, Arandjelovdanit, shtëpia e saj u godit me gurë. Përsëri.

“Nuk e pashë kush po qëllonte. Mora policinë, erdhën, hetuan dhe u larguan. Kur hapa derën nga tarraca, nuk pashë njeri në rrugë. Sa herë më kanë thyer derën deri tani, dhijetra herë, derisa kam vendosur një të blinduar. Nuk ka numër....Çfarë më kanë vjedhur në banesë..., por askush nuk reagon. Njeriu pranoi në gjykatë se e kishte grabitur banesën, nuk mora asnjë përgjigje”, tha Gashiq.

Zyra për Kosovë dhe Metohi thotë se çdo deklaratë dhe lëvizje antiserbe e kryeministrit Albin Kurti ndikon në jetën e serbëve në Kosovë.

“Çdo deklaratë dhe lëvizje antiserbe e Albin Kurtit derdhet në jetën e serbëve në Kosovë dhe Metohi, kështu që mbrëmë ekstremistët shqiptarë kanë gjuajtur me gurë banesën e të vetmes serbe të kthyer në Gjakovë, Dragica Gashiq, dhe atë pikërisht në Arandjelovdan, të cilin edhe ajo e feston si lavdinë e saj të pagëzimit”, thuhet në deklaratën e Zyrës për Kosovë dhe Metohi.

Komisionerja për Refugjatët dhe Migracionin Natasha Stanisavleviq paralajmëroi në tetor, në konferencën e Varshavës mbi dimensionin njerëzor të OSBE, për problemin ende të pazgjidhur me refugjatët serbë nga ish-Jugosllavia.

Në atë grup, ajo përfshinte rreth 200,000 serbë dhe joshqiptarë të tjerë - të zhvendosur brenda vendit nga Kosova.

“Dua të tërheq vëmendjen për një nga problemet më të gjata dhe ende të pazgjidhura të refugjatëve në Evropë, që është çështja e refugjatëve serbë nga territoret e ish-Jugosllavisë. Nga mbi 600,000 refugjatë, më shumë se 350,000 kanë marrë nënshtetësinë serbe, por rreth 8,000 refugjatë të tjerë nga BiH dhe Kroacia janë duke pritur për një zgjidhje për nevojat e tyre për strehim”, tha Natasha Stanisavlevi në konferencën e mbajtur në Varshavë nga 30 shtatori deri më 11 tetor.

Ajo vuri në dukje problemin e të shpërngulurve nga Kosova që vazhdon tash e 25 vjet, duke vlerësuar se kthimi i tyre është i vështirë për shkak të presioneve të sigurisë dhe shkeljes së të drejtave elementare.

Këtë fjalë – siguri, më së shpeshti e përdorin bashkëbiseduesit e Kosovo online.

Strategjia e kthimit

Profesori asistent në Fakultetin Juridik të Universitetit të Mitrovicës së Veriut, Dushko Çelliq, në një intervistë për Kosovo online thotë se çështja e sigurisë së të kthyerve është vendimtare dhe se me miratimin e Strategjisë, Qeveria e Serbisë ka dërguar një politikë mesazh se nuk heq dorë nga kthimi i të zhvendosurve. Çelliq paralajmëron se është e pamundur të zgjidhet kjo çështje pa ndërhyrje të konsiderueshme të bashkësisë ndërkombëtare.

“Nëse do ta interpretonim atë dokument, para së gjithash mund të themi se Serbia nuk heq dorë nga kthimi i serbëve në Kosovë dhe Metohi. Prandaj po dërgohet një mesazh politik se çështja është ende e hapur, se nuk është mbyllur dhe se do të bëhet gjithçka që një numër i konsiderueshëm i serbëve të kthehet në mënyrë të organizuar në territorin e Kosovës dhe Metohisë”, thekson Çelliq.

Çelliq ishte gjithashtu një nga ekspertët që mori pjesë në hartimin e një strategjie të ngjashme në fillim të viteve 2000, e cila u miratua nga ish-Jugosllavia.

Ai paralajmëron se sipas të dhënave të UNCHR-së në vitin 1999 nga Kosova janë larguar rreth 240 mijë persona dhe se kthimi në 25 vjet është reduktuar në nivelin e një gabimi statistikor, i cili nuk është regjistruar as në kornizën globale.

“Këtu, një çerek shekulli nga atëherë e deri më sot, numri i të kthyerve është në nivelin e një gabimi statistikor. Situata është pothuajse e njëjtë dhe më duket se është e paprecedentë kur bëhet fjalë për këtë problem globalisht - se një komunitet, një popull, në fakt dy të tretat e serbëve nga Kosova dhe Metohia, dhe një çerek shekulli pas dëbimit të tyre të dhunshëm, nuk u kthyen”, thotë Çelliq.

Ai rikujton se në dokumentin - Strategjia për kthimin e personave të zhvendosur në Kosovë, e cila është miratuar në vitin 2001, është arritur marrëveshje si në nivel ekspert, ashtu edhe në atë politik që kthimi të jetë i organizuar dhe masiv.

“Parimi bazë duhet të jetë që kthimi të jetë i organizuar dhe masiv, jo sporadik dhe jo i çorganizuar. Shpresoj që këtë herë një nga parimet bazë të strategjisë së qeverisë të jetë pikërisht ky”, beson Çelliq.

Ai paralajmëron se problemi kyç gjatë kthimeve të para sporadike të serbëve, gjatë viteve 2001 dhe 2002, pa marrë parasysh se në atë periudhë UNMIK-u kishte pushtetin ekzekutiv, pati rezistencë të fortë nga shqiptarët.

“Tani, kur Kosova shpalli të ashtuquajturën pavarësi të njëanshme pas vitit 2008, situata është edhe më e keqe në terren, dhe më duket se, kur bëhet fjalë për kthim pa një ndërhyrje të konsiderueshme të ndërkombëtarëve, nuk është e mundur”, thekson bashkëbiseduesi.

I pyetur nëse kjo do të thotë se kthimi i të zhvendosurve duhet të përfshijë pjesëmarrjen aktive të bashkësisë ndërkombëtare, Çeliq nuk ka asnjë shqetësim.

"Absolutisht. As atëherë, në vitin 2001, nuk mund të bëhej pa Unmikun. Për shkak të rezistencës së fortë, nuk kishte më kthim, por gjithçka erdhi në projektin 'shko-shih'. Prandaj, serbët e mërguar munden me përcjelljen e armatosur të UNMIK-ut ta shohin dhe ta vizitojnë pronën e tyre në çfarë gjendje është. Edhe atëherë, ka pasur rezistencë të fortë kur është fjala për këtë lloj projekti - 'shko-shih', e lëre më kur bëhet fjalë për një kthim të përhershëm dhe të qëndrueshëm", kujton Çelliq.

Ai paralajmëron se situata sot është edhe më e pafavorshme.

“Tani situata në terren është edhe më keq, për shkak të dhunës sistematike të ushtruar nga regjimi në Prishtinë dhe mungesës së dukshme të vullnetit politik që serbët të kthehen. Dhe kur është fjala për autoritetet në Prishtinë, dhe mua më duket se sigurisht mungon ai vullnet politik kur bëhet fjalë për organizatat ndërkombëtare. Asnjëri prej tyre në këtë kohë nuk flet për kthimin e serbëve në Kosovë e Metohi, edhe pse të gjithë betohen për Kosovën multietnike, edhe pse të gjithë e dinë se persekutimi ishte aq masiv sa që praktikisht ishte në prag të gjenocid”, specifikon Çelliq.

Ai beson se ideja origjinale e bashkësisë ndërkombëtare - kthimi i personave të zhvendosur në vendet nga janë larguar tani është absolutisht i pamundur dhe se zgjidhja e vetme është që serbët e zhvendosur të kthehen në ato zona të Kosovës ku serbët janë shumicë.

"Mbi 350 vendbanime janë spastruar etnikisht nga serbët që nga viti 1999." Në fillim, bashkësia ndërkombëtare këmbëngulte me këmbëngulje që kthimi të organizohej në vendin, siç thonë ata, të origjinës, në vendbanimin e fundit të personave të mërguar. Kjo, natyrisht, objektivisht nuk ishte e mundur atëherë, dhe aq më pak tani. Pra, është më realiste të pritet që kthimi të ndodhë në zonat ku serbët kanë mbijetuar”, beson Çelliq.

Ai i referohet në radhë të parë veriut të Kosovës, e më pas Kosovës qendrore, Luginës së Kosovës dhe në një masë më të vogël Luginës së Osojanit.

“Pra, që ata të mund të mbështeten në popullatën lokale serbe, sepse padyshim nuk mund të mbështeten në autoritetet lokale në Prishtinë. Është e qartë se ekziston një atmosferë që sistematikisht po nxehet dhe po prodhon intolerancë kur bëhet fjalë për popullatën vendase shqiptare ndaj serbëve”, përfundon Çelliq.

Mbijetesa e qëndrueshme

Kryetari i Komunës së Shtërpcës dhe ish-ministri për Komunitete dhe Kthim Dallibor Jevtiq thekson se mbijetesa e qëndrueshme është çelësi i kthimit të qëndrueshëm të të zhvendosurve, i cili është i mundur vetëm nëse hiqen pengesat aktuale politike.

por edhe nëse sigurohen të gjitha parakushtet e nevojshme, që nga ndërtimi apo rinovimi i shtëpive apo shtëpive të tyre, kujdesi i mirë shëndetësor dhe mundësitë arsimore.

“Gjithmonë e kam theksuar, edhe në kohën kur merresha me këtë çështje përmes departamentit që drejtoja, se pa mbijetesë të qëndrueshme nuk mund të ketë as kthim të qëndrueshëm. Për të pasur realisht një situatë ku të kthyerit do të jenë aty, duhet të sigurohet jo vetëm ndërtimi ose rinovimi i shtëpive të tyre, por edhe një kujdes i mirë shëndetësor, siguri ekonomike dhe mundësi arsimore. Pra, diçka që është shtyllë e jetës së çdo individi, pavarësisht nëse është i zhvendosur apo jeton atje dhe nuk ka lëvizur kurrë. Në këtë kontekst, një kthim i qëndrueshëm do të jetë i mundur kur nuk i kemi të gjitha këto probleme të tjera që kemi. Dhe ne kemi shumë probleme që janë të natyrës politike”, thekson Jevtiq në një intervistë për Kosovo online.

Duke komentuar rastin e fundit – sulmin ndaj Dragica Gashiqit, e vetmja e kthyer në Gjakovë, Jevtiq thotë se shembuj të tillë ka shumë.

“Unë jam marrë me kthimin në Lubozhdë, një vend afër Istogut ku kemi kthyer serbët që janë shpërngulur nga ai vend për shkak të luftës. Kanë kaluar të gjitha procedurat, kontrollet, gjithçka që kërkon procesi i kthimit. Rindërtuan shtëpi, ndërtuan të reja, njerëzit u kthyen. Çfarë ndodh pas gjithë këtyre viteve? Arrestojnë përfaqësuesin e atij fshati të kthyer dhe e akuzojnë për krime lufte. E kam fjalën për Zharko Zariqin, i cili tani është në paraburgim. Dhe ai nuk është shembulli i vetëm. Në thelb, një kthim i qëndrueshëm do të jetë i mundur kur krahas këtyre parakushteve të sigurojmë dhe heqim këto pengesa dhe probleme politike që qëndrojnë në rrugën e kthimit”, thekson Jevtiq.

Sipas tij, në situatën aktuale, kthimi i të zhvendosurve është i mundur vetëm në zonat ku serbët janë shumicë e popullsisë.

“Në këto rrethana, si është situata sot, është e qartë se serbët, në mënyrë që ai rikthim të jetë i qëndrueshëm në njëfarë kuptimi, mund të kthehen në ato zona, vendbanime apo vende me shumicë serbe, dhe ku janë të gjitha shtyllat e jetës për të cilat fola, dhe e kujdesit shëndetësor, arsimit dhe atij aspekti ekonomik”, beson Jevtiq.

Ai thotë se kthimi në mjediset urbane është shumë më i komplikuar.

“Në Prishtinë nuk keni shkollë në gjuhën serbe. Nuk keni shkollë në gjuhën serbe as në qytetet tjera. Shihni çfarë ndodh me të vetmin e kthyer në Gjakovë. Prandaj serbët sot mund të kthehen në vendin ku janë këto kushte minimale për jetë normale dhe mbijetesë”, thekson kryetari i komunës së Shtërpcës.

Ai thotë se për kthimin e mundshëm, si dhe për mbijetesën e serbëve në Kosovë, është thelbësore që serbët të mos e shesin pronën e tyre, sepse vetëm kështu mund të kenë mundësi që një ditë të kthehen në të.

“Është e rëndësishme që ne të mos e shesim pronën tonë, atë që na kanë lënë të parët tanë. Sa herë që shet një pjesë të asaj prone, shitet mundësia që të kemi më shumë në të ardhmen”, thekson Jevtiq.

Prandaj, thotë ai, është e rëndësishme që jeta e serbëve në Kosovë të mos shikohet nga prizmi i ngjarjeve ditore politike apo planifikimit afatshkurtër.

“Duhet të mendojmë për të ardhmen e largët, prandaj duhet të jemi këmbëngulës”, thotë Jevtiq.

Parakushtet dhe pengesat

Marija Marseniq, sociologe në Institutin për Studime Evropiane, vlerëson se Prishtina e ka penguar plotësisht kthimin e personave të zhvendosur dhe se bashkësia ndërkombëtare tërësisht e injoron intolerancën e përgjithshme dhe mungesën e humorit për kthimin e serbëve në Kosovë, dhe se këtë më së miri e tregon rasti i fundit i gjuajtjes me gurë të shtëpisë së të kthyerit Danica Gashiq nga Gjakova.

“Është e nevojshme të sigurohet që të kthyerit të mbrohen nga diskriminimi, të kenë pjesëmarrje të plotë në jetën publike, akses në shërbimet publike, mbrojtje sociale, liri të lëvizjes...Dhe ne shohim se kampionët e demokracisë, siç duan ta quajnë veten të ashtuquajturat autoritete të Kosovës, e kanë bërë këtë absolutisht të pamundur. Është gjithashtu e rëndësishme të theksohet se në të gjitha raportet komuniteti ndërkombëtar thjesht nuk e përmend këtë çështje, një nga krizat më të gjata të refugjatëve, ose e përmend atë si pjesë të disa shënimeve anësore, duke injoruar plotësisht dhe duke mos folur për intolerancën e përgjithshme dhe mungesën e vulnetit për kthimin e serbëve në Kosovë dhe Metohi”, ka deklaruar Marseniq për Kosovo online.

Duke komentuar Strategjinë për zgjidhjen e çështjes së refugjatëve dhe personave të zhvendosur brenda vendit për periudhën 2024-2030 të Qeverisë së Serbisë, Marseniq thotë se kthimi është i mundur vetëm në zonat në Kosovë ku serbët janë shumicë e popullsisë.

“Shansat më të mëdha për kthim janë në veri të Kosovës dhe Metohisë, në katër komunat serbe: Mitrovica e Veriut, Zveçan, Leposaviq dhe Zubin Potok. Natyrisht, këty janë edhe Graçanica, Shtërpca, Hoça e Madhe dhe Rahoveci ku janë ndërtuar dhe formuar komunitete serbe, sepse ato zona, përveçse janë kompakte etnikisht, janë edhe relativisht të sigurta për të jetuar”, beson ajo.

Ajo është e bindur se kthimi në pjesët tjera të Kosovës është absolutisht i pamundur.

“Kthimi në pjesët tjera të Kosovës si në Ferizaj, Gjakovë, Pejë, Prishtinë dhe në viset tjera me shumicë shqiptare do të ishte absolutisht i pamundur, sepse njerëzit do të përballeshin me kërcënime serioze të sigurisë, por edhe me probleme shumë të mëdha dhe të vështira ligjore dhe administrative”, thekson Marseniq.

Ajo shpjegon se kthimi në mjedisin shumicë serbe nënkupton përmbushjen e një sërë parakushtesh.

“Kushtet për kthimin e serbëve të zhvendosur me forcë në Kosovë dhe Metohi janë të këqija. Teorikisht, duhet të plotësohen një sërë parakushtesh, si stabiliteti i sigurisë, mbështetja institucionale, çështjet pronësore, zvogëlimi i tensioneve etnike dhe të ngjashme, në mënyrë që e gjithë kjo të jetë e realizueshme në praktikë”, thotë Marseniq.

Ajo paralajmëron se dëshmia më e mirë për këtë është incidenti i fundit – vrasja me gurë e banesës së të vetmes serbe të kthyer në Gjakovë, Dragica Gashiq, që ndodhi një natë para lavdisë së saj – Dita e Shën Mihail Kryeengjëllit.

Marseniq thotë se Gasiqi që nga fillimi është përballur me probleme serioze.

“Ashtu si frikësimi, plaçkitja e shtëpisë, rrëmimi, pamundësia për të blerë ushqime bazë në Gjakovë, sepse shqiptarët thjesht nuk donin t'ia shisnin asaj, kështu që ajo furnizohej me ushqime bazë nga pjesa veriore e Kosovës dhe Metohisë. Shohim që edhe pas tre vitesh nga kthimi i saj, procesi i kthimit është shumë i ngadaltë dhe shumë i ndërlikuar. Kemi edhe një sërë shembujsh të tjerë ku janë thyer shtëpitë serbe kur pronarët e atyre shtëpive ishin rrugës. Ata u përballën me grabitje dhe plaçkitje dhe kjo u dërgon atyre një mesazh të qartë se nuk duhet të kthehen dhe se është e rrezikshme të kthehen në vatrat e tyre”, paralajmëron Marseniq.

Ajo thekson se të kthyerit në fshatrat Lubozhdë dhe Dubravë kanë pasur probleme të ngjashme, ku kanë gjetur mbishkrime të UÇK-së dhe të ngjashme.

“Pra, ne shohim se i gjithë ky proces është i mbushur me probleme sistematike që i dekurajojnë serbët që të kthehen në Kosovë dhe Metohi”, nënvizon ajo.

Si një problem tjetër madhor, ajo përmend faktin se serbët nuk do të mund të kthehen në atdheun e tyre sepse pronat e tyre ose u uzurpuan ose u shkatërruan, dhe se ata që vendosin të kthehen rrezikohen të përballen me akuza për krime lufte.

“Ne e dimë se shumica e pronës serbe është poseduar, uzurpuar dhe shkatërruar ilegalisht. Ndaj në një numër të madh të rasteve u dogjën shtëpi, u konfiskuan tokat në mënyrë të paligjshme, banesat u liheshin të tretëve... Një problem tjetër shumë i rëndësishëm është se serbët të cilët pas një kohe të gjatë vendosin të kthehen në Kosovë dhe Metohi dhe të zgjidhin çështjen e pronës përballen me aktakuza për krime lufte”, paralajmëron Marseniq.