Vidovdani: Tragjedia serbe, miti dhe beja

Dita kur shikohet gjithçka. Kështu e interpretojnë serbët një nga festat më të mëdha kishtare të Kishës Ortodokse Serbe - Vidovdan. Për bashkëbiseduesit e Kosovo online, është një ditë me shumë pika historike kthese që është e ngulitur në identitetin kombëtar serb.

Kisha Ortodokse Serbe sot përkujton Shën Amosin dhe Dëshmorin e Shenjtë Princ Llazar dhe Dëshmorët e Shenjtë Serbë.

Edhe pse të gjithë e lidhin me betejën e Kosovës dhe me fjalën e famshme të Zharko Llausheviqit: “Kush është kush, do të shihet në Vidovdan”, kjo shprehje në fakt lidhet me respektin dhe përkujtimin e Shën Vitusit (Vit - latinisht Vitus), djalit të një senatori të shquar nga Siçilia, i cili në shekujt e parë të krishterimit ishte aq i përkushtuar ndaj besimit në Krishtin, saqë fitoi fuqi shëruese edhe në rininë e tij.

Është vendosur besimi se atë ditë “hapen sytë”, pra shërohen sëmundjet e syve. Më vonë ajo u bë një metaforë për Betejën e Kosovës dhe ngjarjet pasuese në histori.

Dy aspekte të festës

Lluka Jovanoviq, profesor i historisë në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Mitrovicës së Veriut, thotë në një intervistë për Kosovo online se për serbët, veçanërisht ata në Kosovë, Vidovdani është i një rëndësie të veçantë nga pikëpamja fetare dhe shtetformuese, dhe se për ta është baza e jetës kulturore, politike dhe fetare.

“Për serbët në Kosovë dhe Metohi, Vidovdani do të thotë festë në të cilën mblidhen. Është festë kombëtare. Vetëm në Kosovë e Metohi dhe në disa pjesë të Republikës Serbe mund të ndihet rëndësia e Vidovdanit në popull, të cilën e kishte para Luftës së Dytë Botërore dhe para Luftës së Parë Botërore, dhe kjo është pikërisht të jetuarit e mitit të Kosovës, pra të jetosh atë Vidovdan të vitit 1389 dhe të jetosh për ditën e hakmarrjes për heronjtë e Kosovës. Pikërisht kjo ishte baza e jetës kulturore, politike, madje edhe fetare të popullit serb në shekullin XIX dhe gjysmën e parë të shekullit XX, dhe sot gjithnjë e më shumë po e rimerr rëndësinë e saj”, beson Jovanoviq.

Ai shton se Vidovdani është kryesisht i rëndësishëm për serbët nga pikëpamja fetare, e më pas edhe nga aspekti shtetformues.

Duke vlerësuar se Beteja e Kosovës në vitin 1389 u bë sinonim i Vidovdanit, Jovanoviq thekson se atë ditë ka ndodhur rivendosja e shtetësisë serbe nga viti 1804 e deri më sot.

“Nuk duhet të harrojmë se në Vidovdan janë miratuar dy kushtetuta të rëndësishme në historinë e Serbisë. Njëra kushtetutë, të cilën ne e quajmë Kushtetuta e Guvernatorit të vitit 1869, dhe tjetra Kushtetuta e famshme e Vidovdanit - kushtetuta e parë e Jugosllavisë e vitit 1921”, thotë Jovanoviq.

Ai thekson se për shkak të këtyre fakteve, Vidovdani është festë për serbët që e vë të kaluarën në plan të parë për popullin serb, por edhe ia paraqet të ardhmen.

“Vidovdani është pika e kthesës së historisë serbe që u mëson serbëve se çfarë ishte dhe çfarë ndodhi dhe u jep mësime se si të drejtohen. Këtë posaçërisht mund ta shohim te njerëzit tanë më inteligjentë të shekullit të 19-të, që të gjithë jetojnë për mitin kosovar dhe për gjithë krijimtarinë kosovare”, thekson Jovanoviq.

E pyetur se pse kjo festë shkakton dyshime në komunitetin shqiptar, veçanërisht në qarqet shkencore, Jovanoviq beson se problemi është se shqiptarët “nuk e gjejnë dot njëri-tjetrin” në ngjarjen e vitit 1389.

“Ata ende nuk mund ta gjejnë veten në vetë shfaqjen e Vidovdanit. Ndër historianët shqiptarë, në opinionin e tyre publik, mund të dëgjojmë pikërisht kopje të tilla që na tregojnë se shqiptarët ishin një nga shtyllat kryesore të asaj ushtrie të krishterë që u ndesh me ushtrinë turke në Fushën e Kosovës. Nga ana tjetër, mund të dëgjojmë diskursin se ata kanë qenë pjesë e rëndësishme e asaj ushtrie të kundërt, pra asaj ushtrie pushtuese, varësisht nga momenti që duan”, beson Jovanoviq.

Ky historian thotë se këto “interpretime” të ndryshme janë një përpjekje e shqiptarëve për t'u rreshtuar me palën fituese.

“Kur u shkon për shtat të jenë pjesë e koalicionit të krishterë, thonë se kanë qenë pjesë e koalicionit të krishterë që përfshinte Princ Llazarin, Vuk Brankoviqin dhe Vllatko Vukoviqin...E nga ana tjetër kujtojnë gjithmonë se pranë Gazimestanit është edhe tyrbja e Muratit. Pra, kur u vjen leverdi në çështjet politike ditore dhe në narrativën shkencore, ata kalojnë në atë anë pikërisht për të thënë se në fund të fundit janë muslimanë dhe se si të tillë ata ende morën pjesë në anën e atij emri fitimtar të ushtrisë pushtuese, edhe pse ajo ushtri u mund në fushën e Kosovës në vitin 1389”, përfundon Jovanoviq.

Rrënjët mitologjike

Bashkëpunëtor i Institutit për Studime Evropiane Dushan Illiq thekson se Vidovdani nuk është i lidhur ekskluzivisht me Benë e Kosovës dhe betejën e vitit 1389, por ka rrënjë më të thella mitologjike te populli serb.

“Ai është i rëndësishëm për dy arsye. Arsyeja e parë, mund të themi lirisht, është përshkruar nga profesori Aleksandër Loma në librin e tij Pra Kosova, ku Vidovdan, ose në përgjithësi ajo be, mit apo sido që ta quani ju, nuk lidhet ekskluzivisht me Betejën e Kosovës në vitin 1389., por ka rrënjë më të gjera, pra më të thella mitologjike në popullin serb. Nga ana tjeter, ai është sigurisht i rëndësishëm për të gjithë serbët duke pasur parasysh domethënien e Betejës së Kosovës si një pikë ujëmbledhëse në historinë kombëtare serbe”, thotë Illiq për Kosovo online.

Ai shton se Vidovdanin e festojnë edhe kombet e tjera.

“Mos e harroni faktin që, për shembull, edhe sot e kësaj dite, në përleshjet bullgare ditore-politike, midis, për shembull, Bojko Borisovit dhe kundërshtarëve të tij, Vidovdani përmendet shumë shpesh si ujëmbledhësditën kur do të shohin kush është çfarë. Kështu që motivi i Vidovdanit po përhapet jo vetëm në hapësirën kombëtare serbe, por edhe më gjerë tek ata njerëz që ishin pjesë e kulturës serbe”, kujton Illiq.

Duke komentuar reagimet negative që Vidovdani shkakton te shqiptarët, Iliq thotë se është një përpjekje për të fshirë identitetin e vet.

“Shqiptarët e sotëm, siç tregoi Teodora Tolleva në studimin e saj të shkëlqyer, lindën si rezultat i ndikimit të fuqive të mëdha, përfshirë Austro-Hungarinë, Vatikanin e të tjera, në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të. Në këtë mënyrë po tentohet antagonizmi ndaj kombeve fqinje, në radhë të parë ndaj serbëve, për të ndërprerë çdo lidhje me të kaluarën, duke pasur parasysh se një pjesë e shqiptarëve e kanë origjinën nga arbanasit mesjetarë, të cilët nuk ishin shumë të ndryshëm nga serbët në kuptimin etnologjik”, pohon Illiq.

Ai shton se është një përpjekje për të fshirë atë pjesë të identitetit dhe origjinës shqiptare që e shihte Serbinë mesjetare si “atdheun e saj”.

“Një pjesë e Arbanasit e perceptonin Serbinë mesjetare si vendin e tyre, si atdheun e tyre, siç thoshin në atë kohë. Pra, ky është një nivel i fshirjes së identitetit, pra fshirja e lidhjes me të kaluarën e vet”, ka përfunduar Illiq.

Identiteti kombëtar

Historiani nga Graçanica Aleksandar Guxhiq beson se Vidovdani është pjesë e identitetit kombëtar të serbëve dhe se nuk është festë fyese apo e drejtuar kundër shqiptarëve.

“Vidovdani është një ditë kur ndjenjat kombëtare janë më të theksuara te serbët. Zakonisht lidhet me betejën e vitit 1389, Beteja e Kosovës, e cila përcaktoi fatin dhe identitetin e popullit serb. Fatkeqësisht, por edhe fatmirësisht, rastësisht apo me qëllim, në Vidovdan ndodhën ngjarje të shumta gjatë historisë që përcaktuan historinë e këtij kombi për një periudhë të caktuar”, shpjegon Guxhiq në një intervistë për Kosovo online.

Ai kujtoi se Kushtetuta e parë moderne e Principatës së Serbisë u miratua në Vidovdan në vitin 1869, por që edhe në atë datë të vitit 1914, Gavrillo Princip qëlloi trashëgimtarin austro-hungarez të fronit, Franz Ferdinand.

“Dhe ajo goditje e Gavrillo Principit ishte arsyeja e fillimit të Luftës së Parë Botërore, një nga vuajtjet më të mëdha në historinë moderne të serbëve, por edhe në historinë moderne të njerëzimit”, tha Guxhiq.

Ai kujtoi se Kushtetuta e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve është miratuar në Vidovdan në vitin 1921., dhe në vitin 1948, Byroja Informative e Vendeve Komuniste miratoi një rezolutë që ndërpreu marrëdhëniet e Bashkimit Sovjetik dhe vendeve afër tij me Jugosllavinë komuniste.

“Në Vidovdan të vitit 1989, Sllobodan Millosheviqi mbajti një fjalim në të cilin praktikisht u bë lider i serbëve. Në Vidovdan 2001, i njëjti Sllobodan Millosheviq u dërgua në Hagë. Në Vidovdan në vitin 2006, Mali i Zi shpalli pavarësinë dhe u nda nga Serbia. Pra, Vidovdani është një ditë kur popullit serb i ndodh ngjarje të rëndësishme dhe Vidovdani është pjesë e identitetit kombëtar serb”, theksoi Guxhiq.

Ky historian thotë se Vidovdani nuk duhet të ofendojë në asnjë mënyrë ndjenjat e popullit shqiptar.

“Ata nuk kanë absolutisht asnjë arsye që ta konsiderojnë Vidovdanin si festë fyese për shqiptarët. Vidovdani është një ditë kur ndjenjat kombëtare të serbëve janë më të theksuara, pasi ka të bëjë me betejën e Kosovës dhe në asnjë mënyrë nuk është e drejtuar kundër shqiptarëve. Dhe tani, ajo që i zemëron dhe i mërzit elitat politike të shqiptarëve të Kosovës është se atë ditë serbët nga e gjithë bota duan të vijnë në Kosovë, vendi ku u zhvillua beteja që përcaktoi fatin dhe identitetin e popullit serb, dhe fakti që në atë kohë janë shprehur ndjenjat kombëtare është tashmë një pyetje për elitat dhe institucionet politike të Kosovës”, beson Guxhiq.

Ai paralajmëron se shqiptarët në 25 vitet e fundit janë përpjekur të ndërtojnë një narrativë se Kosova është ekskluzivisht toka e tyre ku serbët nuk kanë jetuar kurrë.

“Në 25 vitet e fundit, elitat politike të Kosovës kanë ndërtuar një narrativë sipas së cilës Kosova është një vend shqiptar, i cili është pushtuar nga serbët në disa raste, fillimisht në mesjetë, e më vonë në vitin 1912. Dhe ai narrativë, natyrisht, nuk ka të bëjë me të vërtetën shkencore dhe bie ndesh me shkencën zyrtare, dhe ndoshta për këtë arsye elitat politike të Kosovës shqetësohen nga Vidovan dhe duan ta paraqesin atë si diçka fyese për shqiptarët e Kosovës”, përfundon Guxhiq.

Tradita dhe besimi

Vidovdani është i rëndësishëm edhe për serbët në rajon dhe kryetari i Asociacionit të Shoqatave Serbe të Kroacisë nga Vukovari, Dragan Crnogorac, thekson se është një festë e madhe për popullin serb, pavarësisht se ku jeton, dhe se është e rëndësishme që, pavarësisht kërcënimeve dhe sulmeve të përditshme, të mos harrojnë kurrë kush dhe çfarë janë.

“Pavarësisht kërcënimeve dhe sulmeve të përditshme, ne mbajmë qëndrimin tonë. Sepse nëse harrojmë festat tona, shenjtorët, kush jemi dhe çfarë jemi, atëherë mbetemi njerëz pa asgjë, ne nuk i përkasim askujt, nuk kemi fenë tonë, nuk kemi kombin tonë, gjuhën dhe shkrimin tonë. Kështu të paktën e dimë se jemi në rrugën e duhur, të cilës do t'i përmbahemi dhe do ta mbajmë dhe do t'i festojmë të gjitha festat tona, datat e mëdha, figurat historike dhe gjithçka që na shënjon si njerëz, si serbë, të krishterë ortodoksë”, thotë Crnogorac për Kosovo online.

Ai shton se serbët në Kroaci janë krenarë për traditën dhe fenë e tyre.

“Ne serbët në Kroaci jemi krenarë, jemi krenarë që jemi serb, që kemi ditë, festa dhe histori kaq të bukura dhe këtë e tregojmë me vetëmohim”, theksoi ai.

Ai thekson se serbët kanë një traditë të gjatë përmes së cilës kanë treguar se janë të gatshëm të vënë jetën e tyre “para gjykatës historike të nderit” dhe se kjo shqetëson shumë kombe të tjera.

“Kur ishte më e vështirë për ne, ne vumë jetën përpara gjykatës historike të nderit. Dhe, ata popuj që nuk kanë një histori kaq të madhe dhe të gjatë dhe vendet e tyre ndoshta në një farë mënyre janë ziliqarë, ndaj nuk u pëlqen kur ne festojmë disa ngjarje të mëdha nga historia jonë si Vidovdani. Dhe ndoshta në një farë mënyre po dërgojnë mesazh se as që jemi të mirëpritur në një mënyrë të tillë”, përfundon Crnogorac.