Zanati serish "vlen si floriri": Rajonit i nevojiten mjeshtra, të rinjtë vazhdojnë të zgjedhin diplomën

Dikur vlente rregulli se “zanati vlen si floriri”, sepse siguronte punë të sigurt menjëherë pas përfundimit të shkollimit. Sot kjo shprehje po merr sërish rëndësi, pasi zejtarë ka gjithnjë e më pak, ndërsa nevojat e tregut të punës janë gjithnjë e më të mëdha, prandaj disa profesione deficitare sjellin paga që shpesh tejkalojnë të ardhurat e kuadrove me arsim të lartë.

Shkruan: Jovana Jovanoviq

Se mungesa e zejtarëve është një sfidë e përbashkët pothuajse në gjithë rajonin e konfirmojnë edhe të dhënat për profesionet deficitare.

Zyra për arsimin dual në Serbi ka përfshirë në listën e profesioneve deficitare për vitin e ardhshëm shkollor elektricistët, kuzhinierët, kamarierët, kasapët, bukëpjekësit, marangozët, shitësit, këpucarët, tapicerët dhe autoelektricistët. Situatë e ngjashme është edhe në Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe në Kosovë, prandaj po investohet gjithnjë e më shumë në zhvillimin e arsimit profesional dhe dual, duke ofruar bursa dhe stimuj të tjerë për të orientuar të rinjtë drejt profesioneve që kërkon më së shumti ekonomia.

Njëkohësisht po ndryshon edhe perceptimi për zanatet. Punët që dikur konsideroheshin ekskluzivisht “mashkullore” sot gjithnjë e më shpesh po tërheqin edhe vajzat, ndërsa institucionet arsimore dhe sektori privat po përpiqen t’u tregojnë të rinjve se zgjedhja e profesionit duhet të bazohet në aftësi dhe interes, e jo në stereotipe apo pritje shoqërore.

Bashkëbiseduesit e Kosovo online nga Serbia, Maqedonia e Veriut, Shqipëria dhe Kosova pajtohen se për tejkalimin e mungesës së zejtarëve është e domosdoshme një harmonizim më i mirë i sistemit arsimor me nevojat e tregut të punës, si dhe një promovim më i fortë i profesioneve teknike dhe mbështetje më e madhe për të rinjtë gjatë shkollimit dhe hapave të parë në tregun e punës.

Jelena Jevtoviq nga Unioni i Punëdhënësve të Serbisë deklaroi se në rajonin e Ballkanit Perëndimor, si edhe në të gjitha vendet evropiane, ka mungesë të profesioneve zejtare, prandaj është e nevojshme reforma e sistemit arsimor në mënyrë që politika e regjistrimit të harmonizohet me nevojat e tregut.
“Situata është e njëjtë kudo – mungojnë zejtarët dhe jo vetëm në rajonin tonë, pra në Ballkan, por në përgjithësi edhe në vendet evropiane. Nga njëra anë, arsyeja është se të rinjtë nuk po zgjedhin këto lloj profesionesh. Prindërit i orientojnë fëmijët drejt punëve në zyrë, ndërsa nga ana tjetër, një numër i madh zejtarësh me përvojë kanë vlerësuar se u leverdis më shumë të shkojnë në vende të tjera për të siguruar një jetë më të mirë. Mungojnë të gjitha profesionet zejtare, por edhe ato teknike. Në sektorin e ndërtimit mungojnë të gjitha profilet. Po ashtu mungojnë shoferët që nuk janë zejtarë, teknikët e ndërtimit, elektroteknikët dhe automekanikët. Pa dyshim jemi në një problem të madh”, tha Jevtoviq për Kosovo online.

Ajo shton se interesi i të rinjve për shkollat e mesme profesionale ka kohë që është në rënie.

“Ende nuk kemi rezultatet zyrtare të provimit pranues për të ditur sa nxënës janë regjistruar në shkollat profesionale, ndërsa këtë vit provimin pranues e kanë dhënë pak më shumë se 60.000 fëmijë. Besoj se për një pjesë të tyre motiv ka qenë subvencioni prej 5.000 dinarësh që u jepet nxënësve të cilët regjistrohen në profilet që ndodhen në listën e profesioneve deficitare. Jemi të vetëdijshëm se jo të gjithë mund të bëhen mjekë apo ekonomistë; fëmijët duhet të arsimohen sipas prirjeve dhe aftësive të tyre”, tha bashkëbiseduesja jonë.

Sipas saj, duhet të zhvillohet një fushatë promovuese për profesionet zejtare, e cila duhet t’u drejtohet edhe prindërve.

“Ata duhet të informohen dhe të kuptojnë se cilat janë profesionet që sot janë në të njëjtin nivel me profesionet me kualifikim të lartë për sa i përket të ardhurave. Dikush që përfundon një shkollë profesionale ka mundësinë të bëhet pronar i biznesit të vet, të hapë kompaninë e tij, të jetë sipërmarrës dhe të mos punojë për askënd. Nga ana tjetër, duhet të përfshihen edhe mediat, sindikatat dhe punëdhënësit, në mënyrë që të kuptojmë se në cilat drejtime do të zhvillohet vendi ynë gjatë pesë, gjashtë apo shtatë viteve të ardhshme. Nuk është qëllimi që, nëse shohim se mungojnë 200 muratorë, tani të gjithë të bëhen muratorë. Pikërisht për këtë arsye nevojitet reforma, që të bëhet një analizë e saktë e nevojave”, përfundoi Jevtoviq.

Elektricistët, kuzhinierët, zejtarët dhe elektricistët automobilash janë lart në listën e profesioneve që mungojnë. Është e mundur të fitosh arsim për këto profesione në dy shkolla të mesme në veri të Mitrovicës - Shkollën Ekonomike dhe Tregtare dhe Shkollën Teknike.

Drejtori i Shkollës së Ekonomisë, Aleksandar Janiqijeviq, thotë për Kosovo online se këtë vit u regjistruan dy degë trevjeçare - kuzhinier dhe tregtar, dhe kishte interes për të dyja.

Studentët janë më të interesuar në kurset profesionale sesa në ato katërvjeçare. Janiqijeviq shpjegon se arsyeja është fitimi i mirë.

"Më duket se prindërit ndikojnë dhe përcaktojnë rrugën e fëmijëve të tyre. Është tërheqëse që profesioni i shefit të kuzhinës është i kërkuar, ashtu si edhe ai i zejtarit, dhe paguhet mirë, dhe ka punë, dhe për këtë arsye fëmijët e zgjedhin atë. Mendoj se profesioni i shefit të kuzhinës është veçanërisht tërheqës për shkak të avantazheve të tij, d.m.th. fëmija ka shumë mundësi për të mësuar dhe për të bërë disa gjëra për të ardhmen e tij thjesht sepse është një profesion që paguhet mirë", shpjegoi drejtori për Kosovo online.

Dhe në Shkollën Teknike "Mihailo Petroviq Alas", nxënësit mund të fitojnë njohuritë e nevojshme për të ushtruar profesione nga lista e mangësive. Midis tyre janë një teknik ndërtimi, një elektricist, një instalues hidraulik, ngrohjeje dhe klimatizimi dhe një mekanik automjetesh.
Drejtori i shkollës, Sasha Markoviq, thotë se interesi i nxënësve të klasës së tetë për t'u regjistruar në kurse trevjeçare është zvogëluar vitet e fundit, kryesisht sepse nuk ka fabrika në zonë ku ata mund të gjenin punë pas diplomimit.

Siç shton ai, të rinjtë pas shkollimit në këtë institucion arsimor kanë një zanat të gatshëm në duart e tyre, por ende më shpesh zgjedhin kurse katërvjeçare.

"Në të kaluarën, para luftës, kishim nga 20 studentë secili. E dini situatën, për shkak të luftës dhe situatës pas saj, fabrikat nuk punojnë, veçanërisht në Trepçë, kështu që interesat janë më të pakta, sepse fëmijët nuk mund të gjejnë punë. Të gjitha degët janë të mira, por le të marrim një përjashtim, që është riparuesi i pajisjeve të ngrohjes dhe ftohjes", shpjegon Markoviq.

Këshilltarja për arsim në kabinetin e presidentit të Odës Ekonomike të Maqedonisë së Veriuta, Natasha Janevska, deklaroi se në këtë vend po rritet interesimi i të rinjve për shkollat profesionale, por se ende mungon një numër i madh zejtarësh, si bravandreqës, saldues dhe teknikë të ndërtimit. Ajo theksoi se politika e regjistrimit po harmonizohet gjithnjë e më shumë me nevojat e tregut të punës, falë bashkëpunimit më të ngushtë ndërmjet institucioneve arsimore dhe sektorit privat.

“Nëse në vitin 2019 vetëm 62 për qind e nxënësve regjistroheshin në shkollat profesionale, ndërsa klasat e gjimnazeve mbusheshin që në afatin e parë të regjistrimit, tani situata ka ndryshuar për shumë arsye. Sot rreth 70 për qind e nxënësve regjistrohen në shkollat profesionale që në afatin e parë, ndërsa gjimnazet presin edhe afatin e dytë për t’u plotësuar. Këtë vit, nga rreth 15.705 nxënës të regjistruar në shkollat e mesme, rreth 10.650 janë regjistruar në shkollat profesionale, ndërsa rreth 4.000 të tjerë në gjimnaze, përfshirë edhe shkollat e artit dhe gjimnazin sportiv”, shpjegoi Janevska për Kosovo online.

Ajo vëren se janë ndërmarrë një sërë aktivitetesh për t’u treguar të rinjve se duhet të regjistrohen në shkolla sipas aftësive dhe dëshirave të tyre, e jo sipas këshillave të prindërve apo ndarjes së profesioneve në “për burra” dhe “për gra”.

“Çdo profesion që e do dhe të cilit i përkushtohesh është një profesion i suksesshëm dhe mund të sjellë përfitime. Një tjetër element i rëndësishëm është se qeveria jep bursa për regjistrimin në shkollat e mesme. Këto janë bursa për arsimin dual. Oda Ekonomike gjithashtu i inkurajon kompanitë që t’u japin nxënësve një kompensim financiar shtesë, pavarësisht bursës që marrin nga shteti, në përputhje me ligjin. Ne u themi gjithmonë kompanive që kjo pagesë të lidhet me pjesëmarrjen e nxënësve në praktikën profesionale brenda kompanisë”, tha Janevska.

Duke folur për harmonizimin e nevojave të tregut të punës me politikën e regjistrimit, Janevska thotë se në të kaluarën nuk kishte mirëkuptim të mjaftueshëm nga institucionet arsimore për përshtatjen e profileve profesionale me kërkesat e tregut dhe të kompanive, pasi zhvillimi i shpejtë teknologjik kërkon kualifikime, aftësi dhe njohuri të reja.

“Vitet e fundit perceptimi ka ndryshuar dhe institucionet arsimore e kanë kuptuar se nuk mund të jenë të ndara nga sektori real, por duhet të ndjekin nevojat e tregut të punës. Më e rëndësishmja është që arsimi, veçanërisht ai profesional, të jetë fleksibël dhe i përshtatur me kërkesat e tregut. Kemi një dialog social. Para shpalljes së konkursit për regjistrimin e nxënësve në shkollat e mesme profesionale bëhet një analizë për të përcaktuar cilat kualifikime nevojiten. Më pas organizohen dialogë socialë dhe takime rajonale ku mblidhen kompanitë e rajonit, pushteti lokal, Oda Ekonomike dhe shkollat profesionale. Aty diskutohet dhe, nëse është e nevojshme, krijohen profile të reja ose rishikohen ato ekzistuese sipas nevojave të kompanive. Tashmë politika e regjistrimit është në përputhje me nevojat e tregut të punës”, përfundoi Janevska.

Eksperti ekonomik nga Tirana Eduard Gjokutaj paralajmëroi se Shqipëria po përballet me një mungesë serioze të zejtarëve dhe punëtorëve të kualifikuar, duke vlerësuar se investimet afatgjata dhe politikat arsimore kanë çuar në mungesë të personelit në sektorët kryesorë të ekonomisë. Si një nga zgjidhjet, ai sheh forcimin e arsimit profesional dhe të dyfishtë, me investime më të mëdha nga shteti dhe ekonomia.

"Kemi shumë të diplomuar, por zanatet shihen si zgjedhje të dorës së dytë këtu. Sigurisht, kjo politikë ose kjo mentalitet ka 'prodhuar' më shumë të diplomuar të rinj dhe më pak artizanë. Sidomos na mungojnë specialistë në fusha bazë si elektricistë, saldatorë, punëtorë ndërtimi, por na mungojnë edhe specialistë në fushën e energjisë fotovoltaike dhe energjisë, na mungojnë mekanikët e automjeteve dhe industritë përkatëse, si dhe profesionet që lidhen me degët kryesore në Shqipëri sot, siç është ndërtimi, veçanërisht turizmi dhe agro-përpunimi", tha Gjokutaj për Kosovo online.

Ai shton se në Shqipëri ka mungesë ekspertësh që do të kontribuonin në zhvillimin ekonomik të vendit, gjë që është një pengesë për përparimin dhe konkurrueshmërinë më të madhe.

"Së pari, dhe ajo që është më e dukshme, veçanërisht në dekadën e fundit, është largimi i punëtorëve të kualifikuar jashtë vendit, gjë që krijon mungesa të mëdha dhe një situatë të rrezikshme për tregun e punës në Shqipëri. Kjo i detyroi kompanitë ta zgjidhnin këtë problem duke importuar punonjës në sektorë ku ka një mungesë më të madhe, me qëllim shmangien e humbjeve. Së dyti, kjo situatë ka të bëjë me mënyrën se si është zhvilluar politika e arsimit profesional, e cila vetëm kohët e fundit është zhvilluar ndryshe, megjithëse është larg asaj që kërkon tregu. Ka dobësi në lidhjen e teorisë me praktikën dhe me nivelin e investimeve në këtë drejtim", shpjegon Gjokutaj.

Duke bërë një krahasim me rajonin, ai tha se Kosova ka një situatë të ngjashme me Shqipërinë, por se ka bërë më shumë përparim sepse ka filluar të investojë më shumë në arsimin profesional, veçanërisht në arsimin dual, dhe ka një lidhje më të zhvilluar me tregjet e punës gjermane dhe zvicerane.

Ai thekson se midis politikave që shteti shqiptar duhet të zhvillojë janë ato që do të kontribuojnë në forcimin e arsimit profesional, i cili nuk duhet të shihet më si zgjedhja e dytë, por si zgjedhja e parë, sepse kjo do t'i lejonte Shqipërisë të kompensonte mangësitë në raport me rajonin.

"Nga ana tjetër, zhvillimi i një sistemi arsimor të dyfishtë, pra 'teori plus praktikë', duhet të zbatohet në një mënyrë që lidhet me nevojat e tregut dhe kompanitë duhet të pyeten për mënyrën se si duhet të hartohen këto programe. Shpesh vetë kompanitë ankohen se ajo që mësohet në shkolla nuk përputhet me nevojat e tyre", theksoi bashkëbiseduesi.

Ai vëren se kërkesat e të rinjve në Shqipëri janë të njëjta me ato të të rinjve në Bashkimin Evropian - ata duan të jenë pjesë e ekonomisë së bazuar në teknologji, por kualifikimi duhet të bëhet edhe në përputhje me drejtimin në të cilin po lëviz tregu i punës, në mënyrë që ata të ndihen të sigurt për të ardhmen.

"Pa dyshim, niveli i pagave luan një rol të madh, duke i bërë të rinjtë të qëndrojnë në punë dhe të jenë më të sigurt. Ne shohim që të rinjtë nuk e kanë më ëndrrën e mëparshme për t'u diplomuar në fusha të tilla si ekonomia ose drejtësia", përfundoi Gjokutaj.

Aulona Grashita, studente e psikologjisë në Universitetin e Prishinës, thotë se mungesa e përvojës në punë dhe praktikat e papaguara janë ndër sfidat më të mëdha me të cilat përballen të rinjtë në Kosovë sot kur kërkojnë punë, duke shtuar se institucionet duhet të ofrojnë mundësi të barabarta për të gjithë.

Grashita deklaron se është e vështirë për të rinjtë në Kosovë të gjejnë një punë për shkak të mungesës së përvojës në punë për të cilën punëdhënësit këmbëngulin.

"Sot është shumë e vështirë të gjesh një punë, sepse kudo që shkojmë për ta kërkuar - kërkohet përvojë. Por si mund ta marrim atë përvojë kur shumica e praktikave, nëse jo të gjitha, janë të papaguara? Ekzistojnë edhe pengesa financiare dhe logjistike. Në një kohë kur ekonomia është në krizë, si mund të ndjekë një student ose student një praktikë nëse duhet të udhëtojë, duke pasur parasysh se jo të gjithë jetojnë në Prishtinë? Përveç kësaj, gjatë praktikës ai duhet të hajë edhe, dhe të gjithë e dimë se cilat janë çmimet sot. Një praktikë e tillë kushton shumë dhe jo të gjithë mund t'i përballojnë këto kosto", tha Grashita.

Prandaj ajo beson se institucionet duhet të jenë më të përgjegjshme kur bëhet fjalë për organizimin e stazheve dhe punësimit.

"Të drejtojnë të rinjtë nga shkolla fillore drejt karrierës së tyre të ardhshme duke u ofruar atyre informacion në lidhje me çdo profesion. T'u mundësojnë të gjithëve të praktikojnë, pavarësisht nëse paguhet apo të mbulojnë kostot që kërkon. Gjithashtu, lidhjet nuk duhet të jenë të nevojshme që dikush të ketë një mundësi për praktikë, por që të gjithë të kenë mundësi të barabarta", tha Grashita.