Pasojat ekonomike katastrofike dhe pothuajse të pamatshme të bombardimit të NATO-s

Bombardimi i NATO-s 24 vjet më parë la pasoja të pamatshme ekonomike në Serbi, të cilat janë e vështirë të llogariten me saktësi nëse merren parasysh edhe dëmet indirekte, imazhi i keq politik i Serbisë në atë kohë, si dhe potenciali i ndalur dhe i humbur përgjithmonë për zhvillim, thanë për Tanjug ekonomistët me rastin e përvjetorit të fillimit të agresionit.

Edhe pse po vlerësohet se dëmi i bombardimit, gjatë 78 ditëve të vitit 1999, shkon deri në 100 miliardë dollarë, Ivan Nikolliq nga Instituti Ekonomik dhe autor i revistës MAT thotë se shteti asnjëherë nuk ka bërë zyrtarisht një llogari përfundimtare dhe përllogaritje të të gjithë ato humbjet, direkte dhe indirekte apo të shkaktuara, të cilat janë më të theksuara, raporton RTV.

“Ka pasur studime ad hoc nga institute dhe OJQ individuale, si një listë e pronave të shkatërruara shtetërore nga Drejtoria e Ndërtimit në vitin 2006. Sipas këtyre vlerësimeve, kostot direkte varionin nga katër deri në pesë miliardë (dollarë), dhe me kosto indirekte dhe të shkaktuara ata arritën në 40 miliardë, sipas vlerësimit të G17 në vitin 2000. Gjithashtu, në atë kohë Instituti Ekonomik bënte analizat e tij me një dëm më të madh prej 50 miliardë”, tha Nikolliq.

Ai theksoi se vlerësimi i dëmeve të drejtpërdrejta nuk është aq i rëndësishëm sa fakti që bombardimi e NATO-s ndikoi katastrofik në ekonominë e Serbisë.

"Imazhi mediatik i Serbisë në ato muaj para bombardimit, i cili u krijua për të justifikuar agresionin e NATO-s, e ktheu përgjithmonë ekonominë e Serbisë dhe e prezantoi atë si një pabesë ekonomike në Evropë. Ne u etiketuam si më të këqijtë e mundshëm në një mjedis të tillë, kështu që asnjë njeri normal nuk ka menduar të bëjë biznes me ne”, tha Nikolliq.

Ai theksoi se është e nevojshme të merret parasysh kapitali i humbur njerëzor, perspektiva e humbur, si dhe pasojat afatgjata që përcaktuan fatin e Serbisë, ndoshta edhe nga pikëpamja ekonomike, e rajonit.

"Nëse e shikojmë më gjerësisht, atëherë nuk ka dyshim se akti i bombardimit dhe agresionit shembi përgjithmonë rendin ndërkombëtar, institucionet ndërkombëtare dhe të drejtën ndërkombëtare. Dhe ne i shohim ato pasoja edhe sot e kësaj dite. Nëse do të llogaritnim efektet ekonomike në mënyrë gjithëpërfshirëse, atëherë do të duhej ta kishim parasysh edhe këtë. Në një mënyrë të tillë, ndoshta do të arrinim shuma të mëdha. Prandaj, mjafton të thuhet se dëmi ekonomik ishte i jashtëzakonshëm dhe pothuajse i pamatshëm", tha Nikolliq.

Ai thotë se është dashur të kalojnë dekada që ne, me stabilitetin e arritur politik, të krijojmë kontakte më domethënëse me mjedisin e jashtëm dhe ta paraqesim Serbinë në dritën që meriton dhe të tërheqim investime më të mëdha të huaja.

Sa i përket dëmit të drejtpërdrejtë ekonomik, ai thotë se minimumi historik i prodhimit industrial është shënuar në maj të vitit 1999, jo vetëm në raport me vitin 1998, pasi mesatarja e prodhimit në vitin 1999 ishte më e ulët për 25.6 për qind për shkak të bombardimit.

“Në atë moment, niveli i vëllimit fizik të prodhimit industrial ishte pesë për qind më i ulët se minimumi i regjistruar në janar 1994 në kulmin e hiperinflacionit. Krahasuar me janarin 1989, kur filloi formalisht tranzicioni, niveli i majit 1999 ishte më i ulët për 81.6 për qind, pra vetëm rreth 18 për qind e prodhimit nga fillimi i tranzicionit ishte regjistruar në atë kohë. Kjo ishte vërtet katastrofike, kjo ishte fundi dhe nga ai moment Serbia u kthye një shekull prapa”, tha Nikolliq.

Ai thotë se pas arritjes së Marrëveshjes së Dejtonit filluam të rimëkëmbemi dhe se gjatë verës së vitit 1997 Telekomi u shit dhe kjo solli, për atë kohë dhe për ne, mjaft para. Industria filloi të rimëkëmbet, edhe në vitin 1998, me gjithë tendencat negative në fund të vitit, për shkak të atmosferës së keqe dhe acarimit para bombardimit.

“Gjithçka që pasoi pas kësaj, si ndryshimet politike ashtu edhe një koncept krejtësisht i ri ekonomik dhe privatizimi, u kufizuan disi nga ato ngjarje të pafavorshme që kulmuan në vitin 1999”, tha Nikolliq.

Ai thotë se edhe tani ka përllogaritje të ndryshme të dëmeve për luftën në Ukrainë dhe se Banka Botërore dhe FMN kanë vlerësuar se dëmi i drejtpërdrejtë shkon në më shumë se 400 miliardë dollarë.

Analisti Bojan Staniq, nga Sektori i Analizave Strategjike të Odës Ekonomike të Serbisë, thotë se para së gjithash duhet pasur parasysh se nën ndikimin e sanksioneve nga viti 1992 deri në vitin 1995, ekonomia serbe ishte dukshëm e ngadalësuar, madje edhe e paralizuar.

“Shumë kompani duhej të ngarkonin punëtorët, humbën edhe tregun e madh të brendshëm të ish-Jugosllavisë dhe sigurisht atë ndërkombëtar. Pastaj pati një rimëkëmbje në 1996, 1997 dhe 1998, kur kishte ritme relativisht të larta rritjeje, mesatarisht rreth pesë për qind. Dhe kur ndodhi bombardimi, ne patëm një rënie të papritur të aktivitetit ekonomik, e matur me normën e PBB-së, e cila ishte minus 18 për qind, por, përsëri, kjo normë ishte kushtimisht më e ulët, ishte një rënie më e vogël se sa ishte, për shembull, 1992 dhe 1993”, tha Staniq.

Ai thotë se ekonomia serbe e kishte humbur në mënyrë të konsiderueshme potencialin e saj atëherë dhe se gjatë bombardimit, para së gjithash ishte shënjestruar infrastruktura dhe disa komplekse industriale, shumë prej të cilave as nuk punonin me kapacitetin e tyre, për shembull, nga viti 1989.

“Megjithatë, pasoja e drejtpërdrejtë e bombardimit ishte se Serbia, për shembull, mbeti e shkëputur nga natyra e saj, resurset bujqësore, industriale dhe të tjera në territorin e Kosovës e Metohisë. Më pas, bashkëpunimi, kryesisht politik, midis Beorgadit dhe Podgoricës filloi të zvogëlohej, gjë që përfundimisht çoi në pavarësinë e Malit të Zi. Ato pati pasoja të thella, të cilat ndjehen në një farë mënyre edhe sot”, tha Staniq.

Ai vë në dukje se bombardimit sigurisht i parapriu një goditje e madhe për ekonominë në fillim të viteve 1990, e cila, siç tha ai, "çimentoi një dekadë të keqe për ekonominë e Serbisë".

Ai tha se është shumë e vështirë të vlerësohet saktë dëmi i bombardimit të NATO-s, si për arsye ekonomike ashtu edhe për arsye politike.

"Kishte një vlerësim rreth 100 miliardë dollarë dhe më pas disa analistë e ulën atë në 60 miliardë, por në çdo rast dëmi ishte i madh nëse merret parasysh potenciali i humbur përgjithmonë", tha ai.

Ai vëren se vitet 1990, nga ana tjetër, ishin domethënëse për ekonominë botërore, pasi ishte një periudhë e rritjes së shpejtë, veçanërisht në ato pjesë që ishin jashtë Perëndimit, si Evropa Lindore, e cila ishte në tranzicion.

“Gjatë viteve nëntëdhjetë, vetëm zona e ish-Jugosllavisë, (me përjashtim të Sllovenisë) dhe zona e ish-BRSS në Evropë, ishin në një recesion të thellë, kështu që mund të themi në një depresion, pasi Serbia ishte sigurisht në një depresion gjatë viteve 1992 dhe 1993. Pra, kemi një potencial të humbur, i cili është vështirë të kompensohet sot”, tha Staniq.

Ai shton se atëherë vendet e populluara si Kina, India, Indonezia e të tjera, hynë në tregun ndërkombëtar dhe e rrëmbyen atë pjesë të tregut dhe treguan konkurrencën e tyre në të.

Ai thotë se Serbia ende po përpiqet të arrijë atë prapambetje.

Në mars të vitit 2006, Drejtoria e Ndërtimit të Serbisë publikoi bilancin e ndërtesave të shkatërruara gjatë bombardimit të NATO-s.

Sipas atij studimi, janë shkatërruar 54 objekte të infrastrukturës rrugore, nga të cilat 44 ura, 18 objekte të infrastrukturës hekurudhore, nga të cilat 17 ura dhe 148 objekte shumëkatëshe, përfshirë ndërtesa banimi dhe publike.

Ky studim nuk ka marrë parasysh ndërtesat dhe shtëpitë private.

Sipas disa vlerësimeve, humbja totale e produktit social arriti në 40 për qind.

Në një konferencë për shtyp më 3 prill 2001, presidenti i atëhershëm i RFJ-së, Vojisllav Koshtunica, deklaroi se dëmi i përgjithshëm ishte rreth 300 miliardë dollarë.