Kutllovci: Numri i vetëvrasjeve në Kosovë në rritje, stigma mbetet ende një sfidë e madhe

Drejtori i Klinikës së Psikiatrisë në Qendrën Klinike Universitare të Kosovës, Faton Kutllovci, paralajmëron se numri i vetëvrasjeve në Kosovë këtë vit është në rritje dhe se veçanërisht shqetësuese mbetet stigma që ende i shoqëron personat me çrregullime mendore. Në një intervistë për Kosovo online ai tregon shkaqet kryesore të vetëvrasjeve, flet për rolin e familjes dhe shoqërisë në parandalim, por edhe për gjendjen e institucioneve psikiatrike.

Kutllovci thekson se faktorët që ndikojnë në mendimet suicidale janë të shumtë, por se në shumicën e rasteve lidhen me çrregullime mendore. Ai nënvizon edhe rëndësinë e faktorëve shoqërorë, si varfëria, izolimi social dhe marrëdhëniet e dobëta familjare, duke apeluar që të gjithë ata që shfaqin shenja të vështirësive mendore të kërkojnë sa më shpejt ndihmën e një psikologu ose psikiatri.

A është rritur numri i vetëvrasjeve në Kosovë gjatë viteve të fundit?

Vetëvrasja është një situatë kur një person ia merr jetën vetes me dhunë. Në shumicën e rasteve kjo ndodh për shkak të një gjendjeje të rëndë psikologjike dhe ekzistojnë shumë faktorë që ndikojnë. Si klinikë psikiatrike nuk kemi statistika zyrtare për numrin e vetëvrasjeve në Kosovë, por sipas informacioneve që kemi marrë nga Policia e Kosovës, ka pasur shumë raste vetëvrasjesh në vitin 2023. Në vitin 2024 ky numër është ulur, ndërsa këtë vit numri i vetëvrasjeve është sërish në rritje, sidomos gjatë muajit gusht është vërejtur një shtim i rasteve.

Cilat janë shkaqet më të shpeshta që e shtyjnë një person të mendojë të kryejë vetëvrasje?

Faktorët janë të shumtë – si psikologjikë ashtu edhe socialë. Në shumicën e rasteve këto janë depresioni, ankthi, çrregullimi bipolar, shizofrenia dhe çrregullime të tjera mendore. Do të doja të fokusohem veçanërisht te depresioni dhe çrregullimi bipolar, sepse depresioni është faktori më i zakonshëm. Personat me depresion zhvillojnë ide të pashpresë, ndjesi faji dhe mendime se janë të panevojshëm për familjen ose shoqërinë. Kjo krijon rrethana më të përshtatshme për vetëvrasje.
Këtu dua të theksoj edhe ekzistencën e stigmatizimit, i cili tek ne në Kosovë është shumë i pranishëm, si dhe qasjen e lehtë në mjetet për kryerjen e vetëvrasjes. Njerëzit shpesh i drejtohen metodave alternative ose fetare për trajtimin e çrregullimeve mendore, dhe vetëm kur gjendja përkeqësohet, atëherë kërkohet ndihma e psikiatrit. Apeloj që kushdo që manifeston çrregullime mendore të kërkojë sa më parë ndihmën e një psikologu ose psikiatri.

Përveç faktorëve psikologjikë, të rëndësishëm janë edhe të tjerë – abuzimi me substanca psikoaktive, si dhe historia e tentativave për vetëvrasje. Ne si profesionistë mendojmë se çdo tentativë vetëvrasjeje është në fakt një thirrje për ndihmë, sepse nuk është e lehtë të merret një vendim i tillë. Nëse ka pasur vetëvrasje në familje, rreziku rritet edhe më shumë. Po ashtu ndikojnë edhe faktorë të tjerë: papunësia, varfëria, izolimi social, humbja e mbështetjes familjare, marrëdhënie të këqija familjare, problemet në marrëdhëniet martesore, divorci.

Si dhe sa kontribuojnë rrjetet sociale, shoqëria, familja dhe mediat në këtë problem shoqëror?

Kjo pyetje është shumë e rëndësishme. Ky është një diskutim që duhet të zhvillohet edhe në simpoziume shkencore dhe tryeza të rrumbullakëta me pjesëmarrjen e institucioneve shtetërore.
Stigma si faktor shoqëror ka ndikim të madh. Në rastin e skizofrenisë dhe depresionit nevojitet trajtim afatgjatë. Kur keqpërdoren drogat, është e nevojshme edhe më shumë përfshirja e familjes. Familja dhe shoqëria duhet të dinë se ekzistojnë institucione që ofrojnë ndihmë. Nëse familja, shoqëria dhe mjekët punojnë së bashku, mund të ndërtohet një sistem parandalimi që nga mosha shkollore. Shkollat duhet të zhvillojnë aftësi tek fëmijët, ndërsa qeveria të hartojë programe gjithëpërfshirëse për punësimin e të rinjve dhe t’u japë atyre shpresë për krijimin e familjeve të tyre.

Edhe mediat kanë një rol të madh. Fatkeqësisht, raportimi mediatik për vetëvrasjet është i gabuar. Vetëvrasja nuk duhet përshkruar në detaje, sepse kjo mund të shkaktojë të ashtuquajturin efekti Verter, i njohur edhe si “copy-cat”. Ai lidhet me romanin e Gëtes për Verterin e ri, i cili vrau veten për shkak të vuajtjes që përjetoi. Pas botimit të romanit, shumë të rinj e morën si shembull duke kryer vetëvrasje.

Raportimi i detajuar dhe publikimi i videove ose fotove të personave që kanë kryer vetëvrasje dhe metodave të përdorura është i gabuar.

Apeloj tek mediat të mos publikojnë detaje. Përkundrazi, duhet të referohen tek fenomeni i efektit

“Papageno” – rastet e njerëzve që, me mbështetjen e familjes dhe shoqërisë, kanë arritur të kapërcejnë me sukses krizat suicidale.

A ekzistojnë në Kosovë qendra telefonike për ndihmë të personave me mendime suicidale dhe a punojnë institucionet mjaftueshëm në këtë drejtim?

Për aq sa di unë, ekziston një qendër e tillë, por mendoj se duhet të ketë më shumë. Këto qendra duhet t’i referojnë njerëzit në institucionet e shëndetit mendor, pasi në Kosovë kemi një rrjet të zhvilluar mirë – klinika psikiatrike, reparte psikiatrike në spitalet rajonale dhe qendra të shëndetit mendor në qytetet më të mëdha. Këto qendra duhet të bashkëpunojnë më ngushtë edhe me qendrat për punë sociale. Ato duhet të kenë më shumë punonjës socialë dhe të ketë më shumë psikologë në shkolla.

Cilat janë kapacitetet e Klinikës së Psikiatrisë dhe a është e nevojshme zgjerimi?

Nuk mendoj se kemi nevojë për një numër më të madh shtretërish, por kemi nevojë për modernizimin e infrastrukturës. Ndërtesa e psikiatrisë është ndërtuar në vitet ’80. Gjatë viteve të fundit janë bërë vetëm disa ndërhyrje të vogla dhe tani, në bashkëpunim me drejtuesit e institucioneve shëndetësore në vend, po shqyrtojmë rinovimin e të gjithë objektit. Në shtator fillon rinovimi i njësisë për kujdes intensiv psikiatrik, me mbështetje financiare nga Ambasada e SHBA-së. Kjo është me rëndësi të madhe, pasi kjo njësi është ndërtuar në vitin 2006 dhe është e vetmja e këtij lloji në Kosovë.

Klinika ka disa reparte – për çrregullimet psikotike akute, pra pacientët me episodet e para të çrregullimeve mendore; Repartin për çrregullimet psikotike kronike; Repartin për çrregullimet jo-psikotike, ku trajtohen depresioni, ankthi, çrregullimet e të ushqyerit dhe çrregullime të tjera. Kemi Repartin për fëmijë dhe adoleshentë, i pari i këtij lloji në Kosovë me shtatë shtretër, ku ofrohet trajtim spitalor për fëmijët dhe adoleshentët. Kemi Repartin për varësitë. Personat që duan të trajtohen në këtë repart duhet të jenë të motivuar për të ndërprerë keqpërdorimin e substancave psikoaktive. Dhe, më në fund, kemi Repartin e urgjencës dhe kujdesit intensiv psikiatrik, ku trajtohen pacientët kundër vullnetit të tyre, kur psikiatri vlerëson se ata përbëjnë rrezik për veten ose për të tjerët.