Dinar për dinar - një krizë e re

Shkruan për Kosovo online: Dragan Biseniq

Kur u duk se heqja e paralajmëruar e dinarit si mjet pagese në Kosovë do të hapte sërish një krizë tjetër, duket se reagimi korrekt i vendeve të “pesës” mbërriti në orën e fundit.

Ambasadat e Francës, Gjermanisë, Italisë, Mbretërisë së Bashkuar dhe Shteteve të Bashkuara kanë kërkuar që kjo rregullore të shfuqizohet.

Ambasadat njoftuan se janë të shqetësuara për ndikimin e dekretit në shkolla dhe spitale, për të cilat nuk ka asnjë mënyrë tjetër rezervë financimi dhe theksohet se dekreti do të ketë ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e përditshme të shumicës dërrmuese të Serbët e Kosovës që marrin pagesa dhe ndihmë financiare nga Serbia. Ambasadorët e “pesës” kanë bërë të ditur se këtë kanë diskutuar me kryeministrin e Kosovës Albin Kurti të premten dhe kanë kërkuar që të pezullohet zbatimi i kësaj rregulloreje “për të mundësuar një periudhë mjaft të gjatë tranzicioni, si dhe komunikim të qartë dhe efektiv publik për këtë çështje”.

Më tej, u tha se “kjo çështje duhet të diskutohet më tej në kuadër të dialogut me ndërmjetësimin e BE-së”, të cilën e bëri të ditur edhe përfaqësuesi i Bashkimit Evropian ditë më parë.

Edhe pse në pamje të parë kjo lëvizje tingëllon e arsyeshme dhe mund të premtojë përmbushjen e kërkesave, ka disa elementë që tregojnë se mund të jemi në fillim të një krize të re, e cila tashmë është parë disa herë në lidhje me çështje të ndryshme që kanë qenë të ngjashme në natyrë për këtë.

Pas takimit të ambasadorëve të “pesës” me kryeministrin e Kosovës, nga pala prishtinase është bërë e ditur se kryeministri Kurti u ka bërë thirrje përfaqësuesve të “pesës” që të respektojnë dekretin dhe në takim ka theksuar rëndësinë e duke respektuar kushtetutshmërinë dhe ligjshmërinë e vendit nga të gjithë dhe në të njëjtën kohë duke respektuar organet e pavarura, në këtë rast bankën Qendrore.

Sipas vendimit të Bankës Qendrore të Kosovës, tani dinarët mund të mbahen vetëm në llogaritë bankare ose të shkëmbehen me euro. Për këtë vendim ajo iu referua përcaktimit të Kushtetutës së Kosovës për “monedhën e vetme” si mjet i vlefshëm pagese. Zëvendëskryeministri i Kosovës, Besnik Bisljimi, i cili është edhe negociatori kryesor i Kosovës, pas takimit me ministrin çek për Çështje Evropiane, Martin Dvořák, tha se “është kushtetuta apo ligji që duhet të zbatohet” ose “ta trajtojmë atë në mënyrë selektive".

Edhe vështrimi i parë në të dyja njoftimet tregon se në takim nuk ka pasur marrëveshje se si të vazhdohet me këtë masë, por se pala kosovare ka mbetur në anën e saj. Fakti që shpallja e pesëshes u vonua dy ditë pas shpalljes së qeverisë së Kosovës mund të shpjegohet ndoshta me kohën që u desh për të rënë dakord për qëndrimin e "pesësheve" apo me faktin se është një fundjavë kur Institucionet evropiane nuk funksionojnë.

Megjithatë, ajo që të dyja palët hynë në këtë dialog duket se tregon një ndërlikim dhe vështirësi në procesin e përgjithshëm të dialogut dhe normalizimit të marrëdhënieve në Kosovë.

Ndërmjetësuesit në dialogun Beograd-Prishtinë e vlerësuan në mënyrë optimiste fillimin e vitit. Pas dialogut për Ballkanin Perëndimor në Davos, ndërmjetësi evropian Miroslav Lajçak vlerësoi se ka “momentum”, ndërsa zëvendëssekretari amerikan i shtetit James O’Brien tha se “ka pasur progres” në muajt e fundit. "Gjatë Dialogut Diplomatik tradicional të Ballkanit Perëndimor, diskutuam pritshmëritë dhe prioritetet në rajon dhe në Bashkimin Evropian në lidhje me zgjerimin. Si bashkëmoderator, ndava vëzhgimin tim se, ndërkohë që ka një entuziazëm të dukshëm nga partnerët lindorë, përballet me skepticizëm nga Ballkani Perëndimor. Momenti aktual për zgjerim është real, por siç e dimë mirë, në politikë momenti nuk zgjat kurrë përgjithmonë. Prandaj, pyetja kryesore tani është nëse do të kemi sukses ta transformojmë këtë moment në një cilësi të re të zgjerimit apo do ta humbasim plotësisht”, tha Lajçak.

Zëvendëssekretari amerikan i Shtetit, James O'Brien, vlerësoi se "muajt e fundit ka pasur progres, kur bëhet fjalë për çështjet e përditshme, si targat dhe dokumentet doganore, gjë që lejon lirinë e lëvizjes".

Natyrisht, detyra e ndërmjetësve që janë të përfshirë drejtpërdrejt në dialog është të vëzhgojnë dhe mbështesin çdo shenjë të një tendence pozitive në marrëdhëniet mes dy palëve. Vërtet janë ndërmarrë disa hapa, por në radhë të parë janë rezultat i reagimit të palës serbe. Sa i përket asaj se çfarë duhet të përmbushë Prishtina, gjërat tashmë janë ndryshe.

Për këtë çështje, procesi mund të thuhet se është rikthyer dhe ngrirë në atë gjendje. Ajo që duhet korrigjuar dhe rikthyer në gjendjen e saj origjinale është duke lëvizur shumë ngadalë ose aspak. Pra, rimbajtja e zgjedhjeve në veri të Kosovës është ende shumë larg, ndonëse edhe kur u mbajtën ato zgjedhje, ishte e qartë se rezultatet e tyre dhe legjitimiteti i tyre nuk mund të konfirmohej. Peticionet janë nënshkruar, por fati i tyre është i paqartë. E gjithë kjo është vetëm një instrument për t'i bërë më shumë presion komunitetit serb, pa i kushtuar shumë rëndësi se si do të reagojnë subjektet ndërkombëtare që janë përfshirë thellësisht dhe që në fillim në kërkimin e zgjidhjes së çështjes së Kosovës. Kujtojmë, Prishtina këmbënguli se kjo çështje duhet të zgjidhet në përputhje me Kushtetutën, sepse për të është dëshmi se serbët në Kosovë respektojnë vetëm Kushtetutën e Kosovës dhe se kërkojnë prova të besnikërisë, por jo mënyra për dialog të vërtetë dhe përmirësimin e marrëdhënieve mes dy komuniteteve. Nëse do të ishte kjo e fundit, atëherë do të zgjidhej një rrugë më e shkurtër dhe më e thjeshtë dhe proceset politike nuk do t'u liheshin gjyqtarëve.

Në fillim të muajit, James O'Brien bëri thirrje për shmangien e provokimeve. Qeveria e Kosovës sapo ka përfunduar dënimin ka bërë të ditur se nga 1 shkurti, dinari nuk do të jetë më mjet pagese në Kosovë, por do të jetë euro. Pagat e të punësuarve në institucionet serbe paguhen në dinarë, si dhe pensionet në sistemin serb, shtesa për fëmijë apo ndihma sociale. Gjithashtu, në zonat serbe, dinarët përdoren në objektet tregtare, ndërsa në komunat me shumicë serbe në veri të Kosovës, çmimet paraqiten edhe në dinarë. Serbët në Kosovë e përjetuan këtë masë si përpjekje për t'i dëbuar ata “pa përdorimin e armëve”.

Ky vendim mund të mos ketë qenë krejtësisht i panjohur për të gjithë, pasi në prag të Vitit të Ri disa banka të Beogradit që operojnë në veri njoftuan mbylljen e degëve të tyre. I vetmi institucion bankar që ende funksionon në veri të Kosovës është Poštanska štedionica, por është nën presion të madh për të pezulluar veprimtarinë e tij.

Departamenti i Shtetit i bëri thirrje Kosovës që të rishqyrtojë vendimin e Bankës Qendrore për pezullimin e dinarit në transaksionet e pagesave, duke shprehur shqetësimin se dekreti i miratuar më 27 dhjetor do të ndikojë negativisht në komunitetin serb në Kosovë, dhe thirrja drejtuar qeverisë së Kosovës që ta rishqyrtojë atë vendim ishte dërguar nga Ambasada Amerikane në Prishtinë.

“I bëjmë thirrje Qeverisë së Kosovës që ta rishqyrtojë këtë vendim, të konsultohet me komunitetet e prekura, t'i përgjigjet shqetësimeve të shprehura nga bashkësia ndërkombëtare dhe të sigurojë kohë të mjaftueshme për zbatimin e vendimeve në mënyrë që të zbusë ndikimin që këto vendime do të kenë tek qytetarët e saj”, tha ai në një deklaratë me shkrim zëdhënësi i Ambasadës së SHBA-së në Prishtinë.

SHBA-ja në shumë raste i ka paralajmëruar autoritetet e Prishtinës që të mos ndërmarrin hapa të njëanshëm, pra të konsultohen me ata që preken nga vendimet e caktuara ose ata që do të preken nga ato vendime para se të marrin ndonjë vendim. Në vend të kësaj, Prishtina preferon një stil komandues që shoqërohet me veprime policore, nga pushtimi i ndërtesave komunale deri te heqja e billbordeve. Dëmet nga veprime të tilla nuk janë të drejtuara vetëm për shkakun e tyre, por janë më të gjera se ato politike, sepse ato vetëm sa kontribuojnë në thellimin e mosbesimit, i cili përndryshe është pothuajse absolut.

Reagimi i Bashkimit Evropian ishte, do të thoshte dikush, dukshëm i ndryshëm. Deri në shpalljen e “pesës”, Prishtinës nuk ka pasur asnjë thirrje për ta rishqyrtuar, shtyrë apo anuluar këtë vendim thelbësisht të panevojshëm. Bashkimi Evropian vetëm u ka bërë thirrje autoriteteve të Kosovës që të “sqarojnë vendimin” për ndalimin e përdorimit të dinarit, ndërsa zëdhënësi i BE-së Peter Stano ka kërkuar nga Prishtinës dhe Beogradit që “të zgjidhin çështjet e hapura në kuadër të dialogut të Brukselit”. Është e habitshme që Miroslav Lajçak heshti për këtë masë. As ambasadorët e vendeve evropiane nuk kanë shfaqur asnjë gjest pakënaqësie për këtë veprim të Prishtinës në bisedimet e tyre me përfaqësuesit e Serbisë. Vetëm pas përgjigjes së Departamentit të Shtetit, gjërat duket se kanë ndryshuar ndjeshëm.

Kishte mundësi dhe nevojë që vendet evropiane të tregonin të paktën se sa e dëmton ky stil, nëse asgjë tjetër, dialogun që drejton. E gjithë kjo ndodhi paralelisht me takimin e liderëve të Ballkanit Perëndimor në Shkup, ku u shpreh dëshira për të krijuar një treg të përbashkët rajonal dhe katër liritë e lëvizjes. Vetëkuptohet se një vendim i tillë është në kundërshtim me frymën e përpjekjeve për krijimin e rrjeteve të bashkëpunimit ekonomik dhe politik në Ballkanin Perëndimor, të cilat do t'i nevojiten të gjithëve në marrëdhëniet e ardhshme reciproke, por edhe në marrëdhëniet me BE-në dhe SHBA-në. Në Shkup u nënshkrua një marrëveshje si pjesë e Ballkanit të Hapur për një treg të hapur pune ndërmjet Serbisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut, e cila do të hynte në fuqi më 1 mars. Është një hap drejt krijimit të një tregu të përbashkët rajonal. Bashkimi Evropian ka parashikuar që shpërndarja e fondeve nga PNA për rritjen e Ballkanit do të fillojë këtë pranverë, por për këtë të gjitha vendet duhet të miratojnë ligjet e duhura.

Bashkimi Evropian së fundi ka miratuar një regjim pa viza për Kosovën, duke e trajtuar Kosovën si shtet të pavarur, ndërsa Serbia ka bërë lëshim ndaj kësaj mase duke lejuar që automjetet me regjistrime kosovare të lëvizin lirshëm nëpër territorin e saj.

Në thelb, kjo është një formë e mohimit dhe mosgatishmërisë për të formuar Asociacionin e Komunave Serbe. Siç ishte paraparë, Asociacioni i Komunave Serbe mund të ketë marrëdhënie të drejtpërdrejta me Beogradin dhe të marrë ndihmë financiare drejtpërdrejt nga Beogradi. Kjo ishte edhe një pengesë në bisedimet me Prishtinën, e cila kërkonte që të gjitha transaksionet financiare të kalonin përmes institucioneve të Prishtinës. Dhe gjithçka që e distancon Asociacionin e Komunave Serbe nga realiteti, gjithashtu distancon çdo mundësi për arritjen e marrëveshjes.

Nëse autoritetet e Kosovës, në frymën e njoftimit të tyre, bëjnë sërish thirrje për respektim të padiskutueshëm të kushtetutës, atëherë “çështja e dinarit” do të bëhet një krizë tjetër e hapur.