Gjenealogjia femërore

Shkruan për Kosovo online: Muharem Bazdulj

Kohët e fundit, historiani i letërsisë Vladan Bajçeta botoi një "biografi krijuese" interesante të Slobodan Seleniqit, e cila, natyrisht, ka shumë për të thënë për romanin ndoshta më të suksesshëm komercial të Seleniqit: "Miqtë". Duke qenë se bëhet fjalë për romanin “për miqësinë tabu ndërmjet një shqiptari të Kosovës, Istref Veri, dhe pasardhësit të fundit të familjes së vjetër serbe, Haxhislavkoviq, Vladan Haxhislavkoviq, student i Oksfordit”, disa teoricienë kanë zhvilluar idenë se në këtë roman, ndër të tjera, përmbledh qëndrimin tipik ndaj shqiptarëve si popull, thënë banalisht, "më pak shpirtëror se serbët". Veçanërisht variacione radikale në këtë temë mund të gjenden në një roman të Gjorgje Balasheviqit, ku njëri prej personazheve shqipton vargun e keqpërdorur ("E keqja është atje. Të huaj nga errësira fqinje, nga një tokë pa histori, pa zogj, pa piktorë, balerinat, violonçelistet.”) domethënë në një shënim famëkeq nga ditari i Dobrica Qosiq, i cili pothuajse nuk mori një epilog gjyqësor.

Një pjesë e publikut serb ka ende një ide të gabuar se në Perëndim, shqiptarët (në një kontekst pozitiv) ekzistojnë ekskluzivisht si disa top futbollistë, pra dy këngëtare të estradës me famë botërore (Rita Ora dhe Dua Lipa). Për fat të mirë, ky nuk është qëndrimi i përgjithshëm. Pra, falë dy shtëpive botuese të Beogradit, publiku lexues vendas së fundmi mund të njihet me veprat e dy autorëve shumë interesantë me origjinë etnike shqiptare.

Unë them, "me origjinë etnike shqiptare", në vend të "dy shkrimtare shqiptare" më të thjeshta, sepse librat për të cilët dua të shkruaj nuk janë të shkruara në shqip, por në italisht dhe anglisht. Megjithatë autorët janë padyshim shqiptarë, pasi tematika e tyre është e lidhur pazgjidhshmërisht me Shqipërinë.

Autoren e parë pata rastin ta takoj personalisht në një shfaqje të përbashkët letrare në Gjermani rreth pesëmbëdhjetë vjet më parë. Edhe atëherë, ajo kishte një reputacion jo vetëm në Gjermani, por edhe në botën anglishtfolëse. Quhet Ornela Vorpsi dhe romani i saj më i famshëm, me të cilin u bë e njohur në mbarë botën, është botuar së fundi në Beograd, në përkthim serbisht nga pena e Aleksandar Levit, nga shtëpia botuese “Shtrik”. Romani quhet "Toka që nuk vdes kurrë". Në prozë që duket autobiografike, ajo tregon “për rritjen e heroinës në Shqipëri në kohën e Enver Hoxhës, në një vend ku njerëzit nuk vdesin kurrë, sepse janë kaq të fortë, primalë dhe të pathyeshëm, por ku është e rrezikshme të jesh një grua e bukur ose një fëmijë injorant që pranon me kënaqësi ëmbëlsirat nga të moshuarit, ose një burrë që do ta thotë mendimin e tij në kohën e gabuar, në vendin e gabuar. Në këtë vend, dhe në shumë vende, njerëzit nuk vdesin - ata thjesht zhduken”. Sipas fjalëve të një kritiku njujorkez, romani është një përmbledhje anekdotash, tregimesh dhe vinjetash nga Shqipëria e viteve tetëdhjetë të shekullit të kaluar që ilustrojnë njëkohësisht barrën e totalitarizmit, por edhe prishjen e “materialit njerëzor”, d.m.th. të metat e karakterit të njerëzve nën presionin e barrës politike.

Ornella Vorpsi ka lindur në vitin 1968, ndërsa Lea Ypi është njëmbëdhjetë vjet më e vogël. Libri i saj autobiografik me titull "Të Lirë" me nëntitull "Rritja në fund të historisë" është botuar në përkthim serb nga "Geopoetika" me bazë në Beograd. Përkthimi është nënshkruar nga Ivan Janković. Dy librat e përmendur janë mirënjohës për leximin paralel sepse janë disi të ngjashëm dhe disi të ndryshëm. Dallimet burojnë ose nga diferenca brezash e autoreve femra, ose nga rregullsitë e zhanrit. Libri i Ornela Vorpsit është ende një roman, pavarësisht elementeve autobiografike. Libri i shkruar nga Lea Ypi është padyshim jo-fiction, një kujtim. Kjo autore i kaloi vitet e formimit në Durrës, në Shqipërinë e Enver Hoxha. Rrjedh nga një familje shumë e respektuar, pasi stërgjyshi i saj ka qenë kryeministër i Shqipërisë në vitet 1920. Në vitin 2022, libri mori çmimin Ondache, Shoqëria Mbretërore e Letërsisë, Çmimin Slightly Fox, për veprën më të mirë të parë biografike dhe u përfshi në listën e ngushtë për çmimet Costa, Bailey Gifford dhe Gordon Byrne.

Edhe Ornela Vorpsi, edhe Lea Ypi i përkasin “skalionit të parë” të artit dhe skenës akademike të sotme europiane. Përveç shkrimtarës, Vorpsi është gjithashtu një fotograf i njohur, ndërsa Lea Ypi jep teori politike në shkollën e famshme të Ekonomisë në Londër. Edhe pse si autorë letrarë nuk shkruajnë në gjuhën e tyre amtare, vepra e tyre në një kuptim më të gjerë i përket korpusit të kulturës shqiptare. Për disa arsye, është mirë dhe e dobishme që librat e tyre të shfaqen në përkthim serb. Nga njëra anë, të dyja janë një përvojë e vlefshme leximi dhe nga ana tjetër, mund të ndihmojnë në eliminimin e paragjykimeve që një pjesë e publikut tonë ka ende ndaj shqiptarëve. Gjeografia është fat dhe i ka destinuar serbët të jetojnë ose me shqiptarët ose pranë shqiptarëve. Në të dyja rastet, është e dobishme të dini më shumë për atë popull.